Adhyaya 317

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सकलादिमन्त्रोद्धारो नाम षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गणपूजा इश्वर उवाच विश्वरूपं समुद्धृत्य तेजस्युपरि संस्थितम् नरसिंहं ततो ऽधस्तात् कृतान्तं तदधो न्यसेत्

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘सकलादि-मंत्रोद्धार’ नावाचा तीनशे सतरावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे अठरावा अध्याय ‘गणपूजा’ आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—‘विश्वरूप उचलून तेजाच्या वर स्थापित कर; मग त्याच्या खाली नरसिंहाचा न्यास कर; आणि त्याच्याही खाली कृतांत (यम/मृत्यू) यास ठेव.’

Verse 2

प्रणवं तदधःकृत्वा ऊहकं तदधः पुनः अंशुमान् विश्वमूर्तिस्थं कण्ठोष्ठप्रणवादिकम्

त्या (पूर्वस्थापित तत्त्वा)खाली प्रथम प्रणव ‘ॐ’ न्यास करून, त्याखाली पुन्हा ‘ऊहक’ न्यास करावा. कंठ व ओष्ठस्थ प्रणव-आदि वर्णन्यासासह विश्वमूर्तिस्थ अंशुमानाचे ध्यान करावे.

Verse 3

नमो ऽन्तः स्याच्चतुर्वर्णो विश्वरूपञ्च कारणम् सूर्यमात्राहतं ब्रह्मण्यङ्गानीह तु पूर्ववत्

मंत्राचा शेवट ‘नमः’ असा असावा. तो चार वर्ण/मात्रांचा, विश्वरूप व कारणतत्त्व आहे. सूर्य-मात्रेने अभिहत/विशिष्ट करून, येथे ब्रह्माचे अंगन्यास पूर्ववत् करावा.

Verse 4

उद्धरेत् प्रणवं पूर्वं प्रस्फुरद्वयमुच्चरेत् घोरघोरतरं पश्चात् तत्र रूपमतः स्मरेत्

प्रथम प्रणव ‘ॐ’ उच्चारावा. नंतर ‘प्रस्फुरत्’ हे द्वय उच्चारावे. त्यानंतर ‘घोर-घोरतर’ जप करावा; आणि तेथील तदनुरूप रूपाचे ध्यान करावे.

Verse 5

चटशब्दं द्विधा कृत्वा ततः प्रवरमुच्चरेत् दहेति च द्विधा कार्यं वमेति च द्विधा गतम्

‘चट’ हा शब्द द्विधा विभागून, नंतर ‘प्रवर’ उच्चारावा. तसेच ‘दहे’ हेही द्विविध करावे, आणि ‘वमे’ हेदेखील द्विविधरूपे ग्रहण करावे.

Verse 6

घातयेति द्विधाकृत्य हूंफडन्तं समुच्चरेत् अघोरास्त्रन्तु नेत्रं स्याद् गायत्री चोच्यते ऽधुना

‘घातय’ हे द्विधा करून, शेवटी ‘हूं फट्’ युक्त असे उच्चारावे. हेच अघोरास्त्र; हे ‘नेत्र’ (रक्षण-नियंत्रक) मंत्र आहे. आता गायत्रीही सांगितली जाते.

Verse 7

तन्महेशाय विद्महे महादेवाय धीमहि अप्_३१७*१अब्तत्रः शिवः प्रचोदयात् गायत्री सर्वसाधनी अप्_३१७*१च्द्यात्रायां विजयादौ च यजेत् पूर्वङ्गणं श्रिये तुर्यांशे तु पुरा क्षेत्रे समन्तादर्कभाजिते

आम्ही महेशास जाणतो, महादेवाचे ध्यान करतो—शिव आमची बुद्धी प्रेरित करो. ही गायत्री सर्वसाधनी आहे. यात्रेच्या आरंभी व विजयकर्माच्या प्रारंभी, श्रीसिद्धीसाठी प्रथम अंगणात पूर्वाङ्गपूजा करावी; आणि चतुर्थ भागात, सर्व बाजूंनी सूर्यप्रकाशाने उजळलेल्या प्राचीन क्षेत्र/देवालय-परिसरात यजन करावे.

Verse 8

चतुष्पदं त्रिकोणे तु त्रिदलं कमलं लिखेत् सर्वत इति ख द्विधाकृतमिति ख तत्पृष्ठे पदिकाविथीभागि त्रिदलमश्वयुक्

त्रिकोणात चतुष्पद (चार-आधार) आकृती काढावी, नंतर त्रिदल कमळ लिहावे. ‘सर्वतः’ म्हणून ‘ख’ अक्षर चिन्हांकित करावे आणि पुन्हा ‘द्विधाकृत’ म्हणूनही ‘ख’ लिहावे. त्याच्या पाठीमागे, पदिका-वीथी (लहान पावलांची वाट) यांनी विभागलेली त्रिदल आकृती, अश्वयुग (घोड्याच्या जुव) चिन्हासह रेखाटावी.

Verse 9

वसुदेवसुतैः साब्जैस्तिदलैः पादपट्टिका तदूर्ध्वे वेदिका देया भगमात्रप्रमाणतः

पादपट्टिका वसुदेव-पुत्रांच्या चिन्हांसह व त्रिदल कमळ (साब्ज) युक्त करावी. तिच्या वर, ‘भग’ एवढ्या प्रमाणानुसार वेदिका (वेदी-मंच) द्यावी.

Verse 10

द्वारं पद्ममितं कोष्ठादुपद्वारं विवर्णितम् द्वारोपद्वाररचितं मण्डलं विघ्नसूदनम्

द्वाराचे माप ‘पद्म’ प्रमाणाने करावे; कोष्ठ (कक्ष) पासून उपद्वाराचे विधान वर्णिले आहे. द्वार व उपद्वार यांच्या रचनेने बनलेले मण्डल ‘विघ्नसूदन’—विघ्ननाशक—असे म्हणतात.

Verse 11

आरक्तं कमलं मध्ये वाह्यपद्मानि तद्वहिः सिता तु वीथिका कार्या द्वाराणि तु यथेच्छया

मध्यभागी आरक्त (लालसर) कमळ करावे; त्याच्या बाहेर बाह्य पद्म (बाहेरील पाकळ्या) मांडाव्यात. पांढरी वीथिका (मार्ग) करावी, आणि द्वारे इच्छेनुसार स्थापावीत.

Verse 12

कर्णिका पीतवर्णा स्यात् केशराणि तथा पुनः मण्डलं विघ्नमर्दाख्यं मध्ये गणपतिं यजेत्

कर्णिका पिवळ्या वर्णाची असावी आणि केसरही पुन्हा पिवळे असावेत. हे मण्डल ‘विघ्नमर्द’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्याच्या मध्यभागी गणपतीचे पूजन करावे।

Verse 13

नामाद्यं सवराकं स्याद्देवाच्छक्रसमन्वितम् शिरो हतं तत्पुरुषेण ओमाद्यञ्च नमो ऽन्तकम्

मंत्र ‘न’ या अक्षराने, स्वरासहित, आरंभ व्हावा. तो ‘देव’ या शब्दाने युक्त आणि ‘शक्र’ तत्त्वाने समन्वित असावा. ‘शिरः’ भागाचा न्यास तत्पुरुष-मंत्राने करावा; तो ‘ॐ’ ने सुरू होऊन ‘नमः’ ने समाप्त व्हावा।

Verse 14

गजाख्यं गजशीर्षञ्च गाङ्गेयं गणनायकम् त्रिरावर्तङ्गगनगङ्गोपतिं पूर्वपङ्क्तिगम्

त्याला ‘गजाख्य’ व ‘गजशीर्ष’, ‘गाङ्गेय’ आणि ‘गणनायक’ म्हणून; तसेच ‘त्रिरावर्त’, ‘गगनगङ्गोपति’ व ‘पूर्वपङ्क्तिग’ या नामांनीही आवाहन करावे।

Verse 15

विचित्रांशं महाकायं लम्बोष्ठं लम्बकर्णकम् लम्बोदरं महाभागं विकृतं पार्वतीप्रियम्

त्याचे ध्यान विचित्र अंशयुक्त, महाकाय, लांब ओठ व लांब कान असलेला; लम्बोदर, महाभाग्यवान, विलक्षण रूपधारी आणि पार्वतीप्रिय असा करावे।

Verse 16

भयावहञ्च भद्रञ्च भगणं भयसूदनम् द्वादशैते दशपङ्क्तौ देवत्रासञ्च पश्चिमे

‘भयावह’ व ‘भद्र’, ‘भगण’ व ‘भयसूदन’—ही बारा नावे दहाच्या पंक्तीत विन्यस्त करावीत; आणि ‘देवत्रास’ हे नाव पश्चिमेस स्थापावे।

Verse 17

महानादम्भास्वरञ्च विघ्नराजं गणाधिपम् उद्भटस्वानभश् चण्डौ महाशुण्डञ्च भीमकम्

मी गणपतीची स्तुती करतो—ज्यांचा नाद महान गर्जनेसारखा आहे, जे विघ्नराज व गणाधिपती आहेत; ज्यांचा स्वर आकाश व्यापणारा, उग्र, महाशुंड व भीम आहे।

Verse 18

मन्मथं मधुसूदञ्च सुन्दरं भावपुष्टकम् सौम्ये ब्रह्मेश्वरं ब्राह्मं मनोवृत्तिञ्च संलयम्

यांचे ध्यान व जप करावा—मन्मथ, मधुसूदन, सुंदर, भावपुष्टक (भक्तिपोषक), सौम्य, ब्रह्मेश्वर, ब्राह्म (परब्रह्मस्वरूप), मनोवृत्ती आणि संलय (लय/समाधी)।

Verse 19

लयं दूत्यप्रियं लौल्यं विकर्णं वत्सलं तथा कृतान्तं कालदडण्च यजेत् कुम्भञ्च पूर्ववत्

लय, दूत्यप्रिय, लौल्य, विकर्ण व वत्सल—यांची तसेच कृतांत व कालदंड यांचीही पूजा करावी; आणि कुम्भ (कलश) पूर्ववत् विधीने पूजावा।

Verse 20

श्रयुतञ्च जपेन्मन्त्रं होमयेत्तु दशांशतः शेषाणान्तु दशाहुत्या जपाद्धोमन्तु कारयेत्

मंत्राचा जप एक लाख (श्रयुत)पर्यंत करावा, आणि नंतर जपाच्या दशांश प्रमाणे होम करावा. उरलेले असल्यास दहा आहुतींनी पूर्ण करावे; अशा रीतीने जपानुसार होम करावा।

Verse 21

पूर्णां दत्वाभिषेकन्तु कुर्यात्सर्वन्तु सिध्यति भूगो ऽश्वगजवस्त्राद्यैर् गुरुपूजाञ्चरेन्नरः

पूर्णा (पूर्णदक्षिणा/पूर्णाहुती) देऊन नंतर अभिषेक करावा; तेव्हा सर्व सिद्ध होते. मनुष्याने भूमी, गाय, घोडा, हत्ती, वस्त्र इत्यादी दानांनी गुरुपूजा करावी।