Adhyaya 316

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सकलादिमन्त्रोद्धारः ईश्वर उवाच सकलं निष्कलं शून्यं कलाढ्यं स्वमलङ्कृतम् क्षपणं क्षयमन्तस्थं कण्ठोष्ठं चाष्टमंशिवम्

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील “नानामंत्र” नावाचा तीनशे पंधरावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे सोळावा अध्याय—“सकलादि मंत्रोद्धार” सुरू होतो. ईश्वर म्हणाले—हे सकल व निष्कल, शून्य, कलांनी समृद्ध, स्वशक्तीने अलंकृत; क्षपण करणारे, क्षयाचा अंत करणारे, अंतःस्थ; कंठ-ओष्ठस्वरूप आणि अष्टम—शिव आहे।

Verse 2

प्रासादस्य पराख्यस्य स्मृतं रूपं गुहाष्टधा रिपुदुष्टादि वारयेदिति क , ट च प्रसादस्येति ख स्मृतिरूपमिति ख सदाशिवस्य शब्दस्य रूपस्याखिलसिद्धये

‘परा’ नावाच्या प्रासादाचे रूप ‘गुह्य-अष्टधा’ असे स्मरणात सांगितले आहे. क व ट पाठांनुसार—हे शत्रू, दुष्ट इत्यादींना आडवते; ख पाठात ‘प्रासादस्य’ तसेच ‘स्मृतिरूपम्’ असेही वाचन आहे. ‘सदाशिव’ या शब्दाच्या मंत्ररूपाने अखिल सिद्धी प्राप्त व्हावी म्हणून हे निरूपण आहे।

Verse 3

अमृतश्चांशुभांश्चेन्दुश्चेश्वरश्चोग्र ऊहकः एकपादेन ओजाख्य औषधश्चांशुमान् वशी

अमृत, अंशुभान, इंदु, ईश्वर, उग्र, ऊहक; एकपाद, ओज नावाचा, औषध (औषधींचा अधिपती), अंशुमान आणि वशी—ही नावे आहेत।

Verse 4

अकारादेः क्षकारश् च ककारादेः क्रमादिमे कामदेवः शिखण्डी च गणेशः कालशङ्करौ

‘अ’ पासून ‘क्ष’ पर्यंत, तसेच ‘क’ पासून सुरू होणाऱ्या वर्णमालेतही क्रमाने—हे अक्षर देवतारूपाने दर्शविले आहेत: कामदेव, शिखंडी, गणेश आणि काल-शंकर।

Verse 5

एकनेत्रो द्विनेत्रश् च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः एकपादर्धचन्द्रश् च बलपो योगिनीप्रियः

तो एकनेत्र आणि द्विनेत्रही आहे; त्रिशिख (तीन शिखा असलेला), दीर्घबाहू आहे; एकपाद, अर्धचंद्र धारण करणारा; बलवान आणि योगिनींना प्रिय आहे।

Verse 6

शक्तीश्वरो महाग्रन्थिस्तर्पकः स्थाणुदन्तुरौ निधीशो नन्दी पद्मश् च तथान्यः शाकिनीप्रियः

तो शक्तीचा ईश्वर आहे; महाग्रंथी (महागाठ असलेला); तर्पक (तृप्त करणारा); स्थाणु (अचल); दंतुर (दंतयुक्त); निधीश (निधींचा स्वामी); नंदी; पद्म; तसेच अन्य (सर्वातीत); आणि शाकिनीप्रिय आहे।

Verse 7

सुखविम्बो भीषनश् च कृतान्तः प्राणसंज्ञकः तेजस्वी शक्र उदधिः श्रीकण्ठः सिंह एव च

तो सुखविंब (आनंदमय तेजाचे रूप), भीषण, कृतांत (मृत्यू/समाप्तिकर्ता), प्राणसंज्ञक (प्राण म्हणून प्रसिद्ध), तेजस्वी, शक्र (इंद्रसदृश पराक्रमी), उदधी (समुद्र), श्रीकंठ (मंगलकंठ), आणि सिंह आहे।

Verse 8

शशाङ्को विश्वरूपश् च क्षश् च स्यान्नरसिंहकः सूर्यमात्रासमाक्रान्तं विश्वरूपन्तु कारयेत्

शशांक आणि विश्वरूप—ही नियत रूपे मानावीत; तसेच ‘क्ष’ हा वर्ण नरसिंह-रूपाने अंकित करावा। विश्वरूपाची प्रतिमा सूर्य-मात्रा (सौर परिमाण) प्रमाणे घडवावी।

Verse 9

अंशुमत्संयुतं कृत्वा शशिवीजं विनायुतम् ईशानमोजसाक्रान्तं प्रथमन्तु समुद्धरेत्

‘अंशुमत्’ (दीप्त तत्त्व) याने संयुक्त करून, आणि शशि-बीज (चंद्र बीजाक्षर) विनायकासह युक्त करून, ओजाने समर्थित ईशान-भाग (मंत्र/अंश) प्रथम उच्चारावा/उद्धरावा।

Verse 10

तृतीयं पुरुषं विद्धि दक्षिणं पञ्चमं तथा सप्तमं वामदेवन्तु सद्योजातन्ततःपरं

तिसरे स्थान तत्पुरुष म्हणून जाण; पाचवे स्थान दक्षिण (अघोर, दक्षिणमुख) तसेच; सातवे वामदेव; आणि त्यानंतर पुढील स्थान सद्योजात म्हणून जाण।

Verse 11

रसयुक्तन्तु नवमं ब्रह्मपञ्चपञ्चकमीरितम् ओंकाराद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वमन्त्रकाः

नवम (समूह) ‘रसयुक्त’ असे सांगितले असून तो ब्रह्माच्या पाच-पाच अशा पंचकांच्या रूपात वर्णिला आहे। सर्व मंत्र ओंकाराने सुरू होतात, चतुर्थी-विभक्तीने समाप्त होतात आणि शेवटी ‘नमः’ येते।

Verse 12

सद्योदेवा द्वितीयन्तु हृदयञ्चाङ्गसंयुतम् चतुर्थन्तु शिरो विद्धि ईश्वरन्नामनामतः

दुसरे (मंत्र/रूप) ‘सद्योडेवा’ असे जाणावे; ते हृदय व अंग-न्यास (अंग) यांसह संयुक्त आहे. चौथे ‘शिरः’ आहे—ईश्वराच्या नाम-परिभाषेनुसार ते जाणावे.

Verse 13

ऊहकन्तु शिखा ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता त्रिशिखी चोर्ध्ववाहुक इति ख , छ च तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रन्तु दशमं मतम्

शिखा-न्यास ‘ऊहका’ असे जाणावे; ते विश्वरूपाने युक्त—‘त्रिशिखी’ व ‘ऊर्ध्ववाहुक’ (वर उचललेल्या भुजा) अशा रूपात; ‘ख’ व ‘छ’ या अक्षरांनी सूचित. तोच आठवा मंत्र प्रसिद्ध आहे; नेत्र (रक्षा) मंत्र दहावा मानला आहे.

Verse 14

अस्त्रं शशी समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्यजः नमः स्वाहा तथा वौषत् हूं च फत्कक्रमेण तु

‘शशी’ असे नाव असलेले अस्त्र (रक्षा-मंत्र) असे सांगितले आहे. हे शिखिध्वज, याची संज्ञा ‘शिव’ आहे. क्रमाने ‘नमः’, ‘स्वाहा’, ‘वौषट्’, ‘हूं’ आणि ‘फट्’ या मंत्र-पदांसह योजावे.

Verse 15

जातिफट्कं हृदादीनां प्रासादं मन्त्रमावदे ईशानाद्रुद्रसंख्यातं प्रोद्धरेच्चांशुरञ्जितम्

हृदय इत्यादी (न्यास-अंग) यांसाठी ‘जाति-फट्क’ जपावा आणि ‘प्रासाद’ मंत्र उच्चारावा. ईशानापासून आरंभ करून रुद्र-संख्येनुसार त्याचा उद्धार/विन्यास करावा, जो अंशु (किरण) यांनी दीप्त आहे.

Verse 16

औषधाक्रान्तशिरसमूहकस्योपरिस्थितं अर्धचन्द्रोर्धनादश् च विन्दुद्वितयमध्यगं

औषध इत्यादी शिरो-अक्षरसमूहाच्या वर अर्धचंद्र व अर्धनाद स्थापावेत; तो दोन बिंदूंच्या मध्यभागी स्थित असतो।

Verse 17

तदन्ते विश्वरूपन्तु कुटिलन्तु त्रिधा ततः एवं प्रासादमन्त्रश् च सर्वकर्मकरो मनुः

याच्या शेवटी ‘विश्वरूप’ विन्यास करावा; नंतर ‘कुटिल’ रूप त्रिधा करावे. अशा प्रकारे सर्वकर्मसिद्धिकर असा प्रासादमंत्र मनु सांगितला आहे।

Verse 18

शिखावीजं समुद्धृत्य फट्कारान्तन्तु चैव फट् अर्धचन्द्रासनं ज्ञेयं कामदेवं ससर्पकम्

शिखा-बीज उचलून घेऊन शेवटी ‘फट्’ असा फट्कार जोडावा—म्हणजे ‘फट्’। हे कामदेव-संबद्ध, सर्पयुक्त ‘अर्धचंद्रासन’ समजावे।

Verse 19

महापाशुपतास्त्रन्तु सर्वदुष्टप्रमर्दनम् प्रासादः सकलः प्रोक्तो निष्कलः प्रोच्यते ऽधुना

महापाशुपत अस्त्र हे सर्व दुष्टांचे मर्दन करणारे असे घोषित केले आहे. सकल (साकार) प्रासाद सांगितला; आता निष्कल (निराकार) वर्णन केले जाते।

Verse 20

औषधं विश्वरूपन्तु रुद्राख्यं सूर्यमण्डलम् चन्द्रार्धं नादसंयोगं विसंज्ञं कुटिलन्ततः

औषध द्रव्य विश्वरूप आहे; त्यास ‘रुद्र’ असे म्हणतात आणि ते सूर्यमंडलासारखे आहे. ते अर्धचंद्र धारण करते, नादाशी संयुक्त होते, (जणू) विसंज्ञ होते आणि नंतर कुटिल (कुंडलित) रूप धारण करते।

Verse 21

निष्कलो भुक्तिमुक्तौ स्यात्पञ्चाङ्गो ऽयं सदाशिवः अंशुमान् विश्वरूपञ्च आवृतं शून्यरञ्जितम्

निष्कल स्वरूपात तो भोग व मोक्ष दोन्ही देतो. हा सदाशिव पंचाङ्गरूपाने प्रकट होतो—किरणमय, विश्वरूप, आणि शून्याने आच्छादित-सा, जणू शून्यतेने रंजित भासतो.

Verse 22

ब्रह्माङ्गरहितः शून्यस्तस्य मूर्तिरसस्तरुः विघ्ननाशाय भवति पूजितो बालबालिशैः

ब्रह्माच्या अंग/लक्षणांशिवाय असल्याने ते शून्य आहे; त्याची मूर्ती जणू असत् ‘वृक्षा’सारखी आहे. तरीही बालकासारख्या अज्ञ लोकांनी पूजिले असता ते विघ्ननाशाचे साधन मानले जाते.

Verse 23

अंशुमान् विश्वरूपाख्यमूहकस्योपरि स्थितम् कलाढ्यं सकलस्यैव पूजाङ्गादि च सर्वतः

‘अंशुमान’ हा ‘विश्वरूप’ नावाने मूहकाच्या वर स्थापावा. तो सर्व कलांनी समृद्ध, पूर्ण, आणि सर्व बाजूंनी पूजाङ्ग इत्यादी उपस्करांनी युक्त आहे.

Verse 24

नरसिंहं कृतान्तस्थं तेजस्विप्राणमूर्धगम् मन्त्रमादरेदिति ञ चन्द्रार्धनादसंयुक्तमिति ख अंशुमानूहकाक्रान्तमधोर्धं स्वसलङ्घृतम्

‘ञ’ हे अक्षर नरसिंह-मंत्र म्हणून आदराने मानावे—ते कृतान्त-प्रदेशात स्थित, तेजस्वी असून प्राणासह ऊर्ध्वगामी होऊन शिरोमूर्ध्याकडे जाते. ‘ख’ हे अक्षर चन्द्रार्ध-चिन्ह व नाद युक्त असे सांगितले आहे. ते किरणांनी व्याप्त, ऊहकाने आक्रान्त, आणि स्वतःच्या चिन्ह/रेषेने त्याचा अधोर्ध भाग क्रान्त आहे.

Verse 25

चन्द्रार्धनादनादान्तं ब्रह्मविष्णुविभूशित उदधिं नरसिंहञ्च सूर्यमात्राविभेदितम्

मी त्या रूपाचे ध्यान करतो, जे चन्द्रार्ध-नादाने आरंभून अनादि-अनंत आहे; जे ब्रह्मा व विष्णूंनी विभूषित आहे; जे समुद्रासारखे विशाल आहे; आणि जे नरसिंह आहे—सूर्याच्या मात्रा/प्रभेने विशेषित.

Verse 26

यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्ववत् ओजाख्यमंशुमद्युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत्

हे कर्म झाल्यावर, पूर्ववत् ब्रह्माङ्गांची पुनः स्थापना करून, अंशुमत्-युक्त ‘ओजस्’ नामक प्रथम वर्णाचा उच्चार/उद्धार करावा।

Verse 27

अशुमच्चांशुनाक्रान्तं द्वितीयं वर्णनायकम् अंशुमानीश्वरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम्

द्वितीय (नाम) ‘अशुमत्’ व ‘अंशुनाक्रान्त’—वर्णांचा नायक. तसेच तृतीय ‘अंशुमान् ईश्वर’—मुक्तिदायक.

Verse 28

ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्रानतैजसम् पञ्चमन्तु समाख्यातं कृतान्तन्तु ततः परम्

‘ऊहक’ व ‘अंशुनाक्रान्त’, तसेच ‘वरुण’ व ‘प्रानत-तैजस’—हे पाचवे (समूह) म्हणून सांगितले आहेत; त्यानंतर ‘कृतान्त’ इत्यादी येते।

Verse 29

अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्धृतम् पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक्

सप्तम वर्ण अंशुमान्, उदक-प्राण व प्राणस्वरूप असा उद्धृत करावा; ध्यानात तो इंदुसमाक्रान्त पद्मरूप आणि एकपादधारी नन्दीश असा पाहावा।

Verse 30

प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् अस्यार्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा

प्रथम वर्ण शेवटी जोडावा; मग ‘क्षपण’ नावाचे दश-बीजक सूत्र जोडावे. या सूत्राचा अर्धभाग तृतीय, पाचव्या व सातव्या ठिकाणीही तसाच विनियोग करावा।

Verse 31

सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्धृदयादिकम् दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत्

नववा मंत्र ‘सद्योजात’ आहे. दुसऱ्यापासून हृदय-मंत्र इत्यादी अंग-मंत्र घ्यावेत. ‘फट्’ ने समाप्त होणारा दशाक्षरी प्रणव हा अस्त्र-मंत्र म्हणून उच्चारावा/उद्धरावा.

Verse 32

नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा द्वितीयादष्टौ यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः

येथे ब्रह्माचे अवयव नमस्कारासहितच (मानसिक) न्यास करावेत; अन्यथा नाही. दुसऱ्यापासून आठव्या पर्यंत त्यांना ‘विद्येश्वर’ मानले आहे.

Verse 33

अनन्तेशश् च सूक्ष्मश् च तृतीयश् च शिवोक्तमः एकमूर्च्येकरूपस्तु त्रिमूर्तिरपरस् तथा

‘अनंतेश’ आणि ‘सूक्ष्म’ हे (दोन) रूप; तिसरा शैवोक्त परम शिव आहे. एकाची एकच मूर्ती व एकच रूप; दुसरा तसाच त्रिमूर्ती—तीन रूपांनी युक्त.

Verse 34

श्रीकण्ठश् च शिखण्डी च अष्टौविद्येश्वराःस्मृताः शिखण्डिनो ऽप्यनन्तान्तं मन्त्रान्तं मूर्तिरीरिता

श्रीकंठ आणि शिखंडी हे आठ विद्येश्वरांमध्ये स्मरणात आहेत. शिखंडिनाची मूर्तीही ‘अनंत’ या अंतिम अंशाने युक्त अशी सांगितली आहे; तसेच त्याचा मंत्रही ‘अनंत’ नेच समाप्त होतो.