Adhyaya 319

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वागीश्वरीपूजा नामाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मण्डलानि ईश्वर उवाच सर्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील “वागीश्वरीपूजा” नावाचा तीनशे एकोणिसावा अध्याय समाप्त झाला. आता “मंडले” हा तीनशे विसावा अध्याय आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—मी ‘सर्वतोभद्र’ अशी आठ मंडल-रेखाचित्रे सांगतो; विषुवकाळी पूर्वाभिमुख होऊन इच्छित विधीने सुज्ञ साधकाने देवी-शक्तीची सिद्धी करावी।

Verse 2

चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः पूर्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मध्यतो ऽङ्कयेत्

त्यानंतर चित्ररेखेस योग्य अंतराने—किंवा दृष्टिसूत्राने—पूर्व-पश्चिम दिशेत दोरी ताणून ती झटकून मध्यबिंदू अंकित करावा।

Verse 3

द्विपर्णकमिति ख कोटिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्कयेद्दक्षिणोत्तरम् मध्ये द्वयं प्रकर्तव्य स्फालयेद्दक्षिनोत्तरम्

यास ‘द्विपर्णक’ म्हणतात. त्याच्या मध्यापासून दक्षिण-उत्तर अक्षावर दोन कोपरे अंकित करावेत. मग मध्यभागी दोन रेषा/खुणा करून आकृती दक्षिण-उत्तर दिशेने पसरवावी (उघडावी).

Verse 4

शतक्षेत्रार्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम्

शंभर क्षेत्र-एककाच्या अर्धमानाने कर्णांच्या संधिबिंदूची खूण करावी. अशा रीतीने चार दोऱ्या ताणून-झटकून चतुरस्र (वर्ग) तयार होतो.

Verse 5

जायते तत्र कर्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् वसुभक्तेन्दु द्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका

त्यात कल्याणकारक ‘भद्र’ अशी रचना करावी, जी शीतलता देणारी व शुभ असेल. दोन पद-परिमित क्षेत्रात वसु-, भक्त-, आणि इंदु-प्रमाणानुसार ‘वीथी’ (मुख्य मार्ग) व ‘भागिका’ (विभाग/खंड) करावी.

Verse 6

द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्धै सकपोलकम् कीणबन्धविचित्रन्तु द्विपदं तत्र वर्तयेत्

द्वार द्विपट (दोन पानांचे) करावे; त्याचे माप पद्ममानाच्या अर्धे असावे आणि कपोलक (बाजूचे उभे अलंकार) युक्त असावे. तेथे कीणबंधाच्या विचित्र अलंकरणाने शोभणारा द्विपट-विन्यासही करावा.

Verse 7

शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम् रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं

श्वेत पद्माचे चित्र करावे; त्याची कर्णिका पिवळी आणि केसर विविधरंगी असावेत. तेथे लाल वीथी (यात्रा-पट्टी) रचावी; आणि द्वार लोकेश/लोकपालरूपाने घडवावे.

Verse 8

रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकाब्जकं शृणु असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाब्जं भुक्तिमुक्तिकृत्

नित्य विधीत रक्तकोण (लाल त्रिकोण) विहित आहे. आता नैमित्तिक कर्मांसाठी पद्म-यंत्र ऐका. पद्म दोन प्रकारचे—असंसक्त व संसक्त; हे द्विविध पद्म भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे.

Verse 9

असंसक्तं मुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् बालो युवा च वृद्धश् च नामतः फलसिद्धिदाः

मुमुक्षूंकरिता (पद्म) असंसक्त सांगितले आहे; आणि संसक्त (पद्म) पुन्हा तीन भेदांनी वेगळे—बाल, युवा व वृद्ध या नावांनी; हे फलसिद्धी देणारे मानले आहेत.

Verse 10

पद्मक्षेत्रे तु सूत्राणि दिग्विदिक्षु विनिक्षिपेत् वृत्तानि पञ्चकल्पानि पद्मक्षेत्रसमानि तु

पद्मक्षेत्र-यंत्रात दिशां व विदिशांत सूत्रे (मार्गदर्शक रेषा/दोरे) ठेवावीत. तसेच पद्मक्षेत्रास समप्रमाण अशी पाच वृत्ताकृती रचना करावी.

Verse 11

प्रथमे कर्णिका तत्र पुष्करैर् नवभिर्युता केशराणि चतुर्विंशद्वितीये ऽथ तृतीयके

पहिल्या विन्यासात तेथे कर्णिका असते, ती नऊ पुष्करांनी (कमलदले) युक्त असते. दुसऱ्या तसेच तिसऱ्यात चोवीस केसर (तंतु) असतात.

Verse 12

दलसन्धिर्गजकुम्भ निभान्तर्यद्दलाग्रकम् पञ्चमे व्योमरूपन्तु संसक्तं कमलं स्मृतं

ज्या कमळात दलांची सन्धी गजकुम्भासारखी दिसते आणि दलांची टोके आत वळलेली असतात, ते पाचव्या प्रकारात ‘व्योमरूप’ म्हणतात; आणि ते कमळ ‘संसक्त’ (घनिष्ठ) म्हणून ओळखले जाते.

Verse 13

असंसक्ते दलाग्रे तु दिग्भागैर् विस्तराद्भजेत् भागद्वयपरित्यागाद्वस्वंशैर् वर्तयेद्दलम्

दलाचा अग्रभाग असंसक्त (न जोडलेला) असल्यास त्याची रुंदी दिग्भागांप्रमाणे पूर्ण विस्तारापासून विभागावी. दोन भाग सोडून उरलेल्या आठ अंशांनी दलाचे वर्तन/घडण करावी.

Verse 14

सन्धिविस्तरसूत्रेण तन्मूलादञ्जयेद्दलम् सव्यासव्यक्रमेणैव वृद्धमेतद्भवेत्तथा

सन्धि-विस्तार-सूत्राने त्याच्या मुळापासून दलावर लेप/बंधन करावे. डावे-उजवे अशा क्रमाने केल्यास ते तसेच योग्य रीतीने वाढते/विस्तारते.

Verse 15

अथ वा सन्धिमध्यात्तु भ्रामयेदर्धचन्द्रवत् सन्धिद्वयाग्रसूत्रं वा बालपद्मन्तथा भवेत्

किंवा सन्धीच्या मध्यातून अर्धचंद्रासारखे भ्रामवावे. अथवा दोन सन्धींच्या अग्रावर ‘सूत्ररेषा’ करावी; तसेच ‘बालपद्म’ नावाचा विन्यासही तयार होतो.

Verse 16

सन्धिसूत्रार्धमानेन पृष्ठतः परिवर्तयेत् तीक्ष्णाग्रन्तु सुवातेन कमलं भुक्तिमुक्तिदम्

संधिसूत्राच्या अर्धमापाने ते पाठीमागून फिरवावे. नंतर तीक्ष्ण अग्र असलेल्या साधनाने व योग्य वायुप्रवाहाने कमळ-रचना करावी; ती भोग व मोक्ष दोन्ही देणारी आहे.

Verse 17

भुक्तिवृद्धौ च वश्यादौ बालं पद्मं समानकं नवनाभं नवहस्तं भागैर् मन्त्रात्मकैश् च तत्

भोगवृद्धी व वश्यादी कर्मांसाठी समान मापाचे ‘बाल-पद्म’ तयार करावे—त्यात नऊ नाभी व नऊ हस्त/दल असावेत. त्या यंत्राचे विभाग मंत्रात्मक (मंत्रनियत) भागांत करावेत.

Verse 18

मध्ये ऽब्जं पट्टिकावीजं द्वारेणाब्जस्य मानतः कण्ठोपकण्ठमुक्तानि तद्वाह्ये वीथिका मता

मध्यभागी ‘अभ्ज’ (कमळ-केंद्र) ठेवावे. ‘पट्टिका-बीज’ हे द्वाराच्या आधाराने, अभ्जाच्या मापानुसार ठरवावे. ‘कंठ’ व ‘उपकंठ’ हे भाग वेगळे ठेवावेत; आणि त्याबाहेर ‘वीथिका’ (मार्ग) मानली जाते.

Verse 19

पञ्चभागान्विता सा तु समन्ताद्दशभागिका दिग्विदिक्ष्वष्ट पद्मानि द्वारपद्मं सवीथिकम्

ती रचना पाच भागांनी युक्त असते; आणि सर्व बाजूंनी दहा भागांत विन्यस्त केली जाते. दिग् व विदिग् दिशांत आठ पद्म-खंड असतात, तसेच द्वाराशी वीथिकेसह एक पद्म असते.

Verse 20

तद्वाह्ये पञ्च पदिका वीथिका यत्र भूषिता पद्मवद्द्वारकण्ठन्तु पदिकञ्चौष्ठकण्ठकं

त्याबाहेर पाच पदिका (पायऱ्या) असाव्यात; आणि तेथे वीथिका अलंकृत करावी. द्वाराचा कंठ (संकीर्ण भाग) कमळासारखा असावा; तसेच पदिका व ओष्ठ–कंठक (ओठ-गला-आकृतीची मोल्डिंग) नियमानुसार करावी.

Verse 21

कपोलं पदिकं कार्यं दिक्षु द्वारत्रयं स्पुटम् कोणबन्धं त्रिपत्तन्तु द्विपट्टं वज्रवद्भवेत्

कपोल व पदिका यांचे निर्माण करावे. दिशांमध्ये तीन द्वार-उघडणी स्पष्ट ठेवाव्यात. कोणबन्ध त्रिपत्तन्तु (त्रिविध बंधन) युक्त असावा आणि द्विपट्ट द्वार वज्रासारखा दृढ असावा.

Verse 22

मध्यन्तु कमलं शुक्लं पीतं रक्तञ्च नीलकम् पीतशुक्लञ्च धूम्रञ्च रक्तं पीतञ्च मुक्तिदम्

मध्यभागी कमळ श्वेत, पीत, रक्त व नील असे ध्यान करावे; तसेच पीत-श्वेत व धूम्रवर्णही. पुन्हा रक्त व पीत—ही भावना मुक्तिदायिनी आहे.

Verse 23

पूर्वादौ कमलान्यष्ट शिवविष्ण्वादिकं जपेत् प्रासादमध्यतो ऽभ्यर्च्य शक्रादीनब्जकादिषु

पूर्वेकडून आरंभ करून आठ कमळांची मांडणी करावी आणि शिव-विष्णु इत्यादींचा जप करावा. प्रासादाच्या मध्यभागी मुख्य देवतेची अर्चना करून, नंतर कमळादि स्थानी शक्र इत्यादी देवतांची पूजा करावी.

Verse 24

अस्त्राणि वाह्यवीथ्यान्तु विष्ण्वादीनश्वमेघभाक् पवित्रारोहणादौ च महामण्डलमालिखेत्

बाह्य वीथींमध्ये अस्त्रांचे विन्यास करावा; तेथेच विष्णु इत्यादी—अश्वमेधाच्या पुण्यभागाचे भागी—प्रतिष्ठित करावेत. पवित्रारोहण इत्यादीच्या आरंभी महामंडल रेखाटावे.

Verse 25

अष्टहस्तं पुरा क्षेत्रं रसपक्षैर् विवर्तयेत् पञ्चभागमितेति ख , छ च द्विपदं कमलं मध्ये वीथिका पदिका ततः

प्रथम आठ हस्त-परिमाणाचे क्षेत्र ठरवून ‘रस’ विभागांनुसार त्याचे पक्ष/परिघ मांडावेत. ‘ख’ व ‘छ’ खंड पाच भाग-प्रमाणाचे असावेत. मध्यभागी द्विपद कमळ स्थापून, नंतर वीथिका व पदिका यांची व्यवस्था करावी.

Verse 26

दिग्विदिक्षु ततो ऽष्टौ च नीलाब्जानि विवर्तयेत् मध्यपद्मप्रमाणेन त्रिंशत्पद्मानि तानि तु

त्यानंतर आठही दिशा व विदिशांमध्ये निळी कमळे रेखाटावीत. मध्यकमळाच्या प्रमाणाप्रमाणे ती कमळे एकूण तीस करावीत.

Verse 27

दलसन्धिविहीनानि नीलेन्दीवरकानि च तत्पृष्ठे पदिका वीथी स्वस्तिकानि तदूर्ध्वतः

नीलेन्दीवराची कमळचिन्हे दलांच्या संधिरेषांशिवाय काढावीत. त्यांच्या पाठीमागे पदिका व वीथी ठेवून, त्याच्या वर स्वस्तिकचिन्हे स्थापावीत.

Verse 28

द्विपदानि तथा चाष्टौ कृतिभागकृतानि तु वर्तयेत् स्वस्तिकांस्तत्र वीथिका पूर्ववद्वहिः

तेथे आराखडा द्विपद व अष्टपद अशा विभागांत, अंशभागानुसार, मांडावा. त्या मांडणीत स्वस्तिक-रचना करावी; आणि वीथिका पूर्वीप्रमाणे बाहेर ठेवावी.

Verse 29

द्वाराणि कमलं यद्वदुपकण्ठ्युतानि तु रक्तं कोणं पीतवीथी नीलं पद्मञ्चमण्डले

मंडलात द्वारे कमळासारखी, उपकंठी (गर्दनासारखी उपरचना) सहित, मांडावीत. कोनभाग लाल, वीथी पिवळी, आणि पद्म निळ्या रंगाचे असावे.

Verse 30

स्वस्तिकादि विचित्रञ्च सर्वकामप्रदं गुह पञ्चाब्जं पञ्चहस्तं स्यात् समन्ताद्दशभाजितम्

हे गुह! स्वस्तिकादी विविध अलंकारांनी युक्त असा हा यंत्र सर्वकामप्रद आहे. ‘पंचाब्ज’ रचना पाच हस्त मापाची असावी आणि सर्व बाजूंनी दहा समान भागांत विभागलेली असावी.

Verse 31

द्विपदं कमलं वीथी पट्टिका दिक्षु पङ्कजम् चतुष्कं पृष्ठतो वीथी पदिका द्विपदान्यथा

द्विपदांचा विन्यास ‘कमल’ म्हणून ओळखला जातो. ‘वीथी’ हा मार्ग आणि ‘पट्टिका’ ही पट्टी/बंध आहे. दिशांमध्ये त्यालाच ‘पंकज’ असे म्हणतात. ‘चतुष्क’ (चार पद) विन्यास विधेय आहे; त्याच्या पाठीमागे ‘वीथी’ असते. ‘पदिका’ही तशीच द्विपदांची असते.

Verse 32

कण्ठोपकण्ठयुक्तानि द्वारान्यब्जन्तु मध्यतः पञ्चाब्जमण्डले ह्य् अस्मिन् सितं पीतञ्च पूर्वकम्

या पंचाब्ज-मंडलात द्वारे मध्यभागी स्थापावीत आणि ती कंठ-उपकंठ (सहायक कंठ) युक्त असावीत. पूर्वेकडून आरंभ करून वर्णविधान: प्रथम श्वेत, नंतर पीत.

Verse 33

वैदूर्याभं दक्षिणाब्जं कुन्दाभं वारुणं कजम् उत्तराब्जन्तु शङ्खाभमन्यत् सर्वं विचित्रकम्

दक्षिणेकडील कमळ वैदूर्य (लहसुनिया/कॅट्स-आय) वर्णाचे असावे. वरुण-संबंधित कमळ कुंदफुलासारखे श्वेत असावे. उत्तरेकडील कमळ शंखासारखे शुभ्र असावे; उरलेले सर्व विचित्रवर्ण असावे.

Verse 34

सर्वकामप्रदं वक्ष्ये दशहस्तन्तु मण्डलम् विकारभक्तन्तुर्याश्रं द्वारन्तु द्विपदं भवेत्

आता ‘सर्वकामप्रद’ मंडल सांगतो: त्याचे प्रमाण दहा हस्त आहे. आवश्यक विकार/परिवर्तनानुसार त्याचे भागविभाग करावा आणि विन्यास चतुरश्र (चौकोनी) असावा; द्वाराची रुंदी द्विपद असावी.

Verse 35

मध्ये पद्मं पूर्ववच्च विघ्नध्वंसं वदाम्यथ चतुर्हस्तं पुरं कृत्वा वृत्रञ्चैव करद्वयम्

मध्यभागी पूर्ववत् कमळ स्थापावे. आता ‘विघ्नध्वंस’चे विधान सांगतो: त्याचे चतुर्भुज (चार हातांचे) रूप करून, ‘पुर’ (नगर/दुर्ग) आणि ‘वृत्र’ यांनाही करद्वयाने (दोन हातांनी) धारण/नियोजित करावे.

Verse 36

वीथीका हस्तमात्रन्तु स्वस्तिकैर् वहुभिर्वृता तद्वदुपकण्ठयुतानीति ख , ञ च हस्तमात्राणि द्वाराणि विक्षु वृत्तं सपद्मकम्

वीथिका (मार्गिका) फक्त एक हस्त रुंद असावी व अनेक स्वस्तिकचिन्हांनी वेढलेली असावी. तसेच ‘ख’ व ‘ञ’ हे प्रकार उपकण्ठ (बाजूला उठलेला कंठभाग) युक्त करावेत. द्वारेही एक हस्त मापाची असावीत; आणि विक्षु (दंड/बांबू-चिन्ह) वर पद्मासहित वर्तुळ काढावे.

Verse 37

पद्मानि पञ्च शुक्लानि मध्ये पूज्यश् च निष्कलः हृदयादीनि पूर्वादौ विदिक्ष्वस्त्राणि वै यजेत्

पाच शुभ्र पद्मे मांडून, मध्यभागी निष्कल (निराकार) स्वरूपाची पूजा करावी. पूर्वेकडून आरंभ करून हृदयादी अङ्ग-मंत्रांचे यजन करावे, आणि विदिशांत अस्त्र-मंत्रांची पूजा करावी.

Verse 38

प्राग्वच्च पञ्च ब्रह्माणि बुद्ध्याधारमतो वदे शतभागे तिथिभागे पद्मं लिङ्गाष्टकं दिशि

पूर्वीप्रमाणे पाच ब्रह्म (ब्रह्म-मंत्र) विन्यस्त करावेत; म्हणून ध्यानासाठी बुद्ध्याधार मी सांगतो. शतभाग विभागात तसेच तिथिभाग विभागात पद्म-मंडल रचून, दिशादिशांत लिंगाष्टक स्थापावे.

Verse 39

मेखलाभागसंयुक्तं कण्ठं द्विपदिकं भवेत् आचार्यो बुद्धिमाश्रित्य कल्पयेच्च लतादिकम्

मेखला-भागाशी संयुक्त कंठ द्विपदिक (दोन पायरी/दोन पट्टी) असावा. आचार्य आपल्या बुद्धीचा आधार घेऊन लता इत्यादी अलंकारही रचावा.

Verse 40

चतुःषट्पञ्चमाष्टादि खाछिखाद्यादि मण्डलम् खाक्षीन्दुसूर्यगं सर्वं खाक्षि चैवेन्दुवर्णनात्

मंडल ‘चार, सहा, पाच, आठ…’ या संख्याश्रेणीने आणि ‘खा, छि, खा…’ इत्यादी वर्णश्रेणीने आरंभ करून रचावे. हे सर्व चंद्र-सूर्याच्या गतीनुसार समजावे; आणि ‘खाक्षि’ हे नावही चंद्रवर्णनामुळेच आहे.

Verse 41

चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशशतानि हि मण्डलानि हरेः शम्भोर्देव्याः सूर्यस्य सन्ति च

खरोखरच हरि (विष्णु), शंभू (शिव), देवी तसेच सूर्य यांची एकूण चौदाशे चाळीस मण्डले आहेत।

Verse 42

दशसप्तविभक्ते तु लतालिङ्गोद्भवं शृणु दिक्षु पञ्चत्रयञ्चैकं त्रयं पञ्च च लोमयेत्

सतरा विभागात ‘लता-लिङ्ग’पासून उत्पन्न झालेली विधी ऐक. दिशांमध्ये लोम-चिन्हे अशी लावावीत—पाच, तीन व एक; नंतर तीन व पाचही।

Verse 43

ऊर्ध्वगे द्विपदे लिङ्गमन्दिरं पार्श्वकोष्ठयोः मध्येन द्बिपदं पद्ममथ चैकञ्च पङ्कजं

ऊर्ध्व (उत्तरेकडील) द्विपद मापात लिङ्गमंदिर स्थापावे; आणि दोन्ही पार्श्वकोष्ठांच्या मधल्या जागेत द्विपद कमळ करावे—तसेच एकपद कमळही।

Verse 44

लिङ्गस्य पार्श्वयोर्भद्रे पदद्वारमलोपनात् तत्पार्श्वशोभाः षड्लोप्य लताः शेषास् तथा हरेः

लिङ्गाच्या शुभ पार्श्वांवर, पदद्वार (पादस्तरावरील द्वार) पासून आरंभ करून पार्श्वशोभा करावी; त्यातील सहा घटक वगळून उरलेल्या लता-आकृती हरि (विष्णु) साठीही तशाच मांडाव्यात।

Verse 45

ऊर्ध्वं द्विपदिकं लोप्य हरेर्भद्राष्टकं स्मृतम् रश्मिमानसमायुक्तवेदलोपाच्च शोभिकम्

ऊर्ध्वचा प्रारंभीचा द्विपद खंड लोपल्यास हा छंद ‘हरेर्भद्राष्टक’ म्हणून ओळखला जातो. ‘रश्मि’ व ‘मानस’ यांच्याशी संयुक्त आणि ‘वेद’ नामक अंशाच्या लोपामुळे याला ‘शोभिक’ असेही म्हणतात।

Verse 46

पञ्चविंशतिकं पद्मं ततः पीठमपीठकम् द्वयं द्वयं रक्षयित्वा उपशोभास् तथाष्ट च

पंचवीस दलांचे पद्म रेखाटून, नंतर पीठ व अपीठक तत्त्वे स्थापावीत. प्रत्येक द्वय यथास्थानी सुरक्षित ठेवून, आठ उपशोभाही विधिपूर्वक मांडाव्यात.

Verse 47

देव्यादिख्यापकं भद्रं वृहन्मध्ये परं लघु लोपयेदिति ञ लोपयेदिति ट मध्ये नवपदं पद्मं कोणे भद्रचतुष्टयम्

देवीचे सूचक असे शुभ भद्र-यंत्र असे मांडावे की ‘वृहन्’ मध्यभागी राहील आणि ‘पर’ व ‘लघु’ आपापल्या स्थानी राहतील. ‘लोपयेत्’ या निर्देशात ‘ञ’चा लोप करावा; तसेच ‘लोपयेत्’ मध्ये ‘ट’चाही लोप करावा. मध्यात नवपद पद्म आणि कोपऱ्यांत भद्रचतुष्टय असते.

Verse 48

त्रयोदशपदं शेषं बुद्ध्याधारन्तु मण्डलं शतपत्रं षष्ट्यधिकं बुद्ध्याधारं हरादिषु

शेष भाग त्रयोदशपदांचा आहे; आणि मण्डल हेच बुद्धीचे आधारस्थान आहे. हर (शिव) इत्यादी मतांमध्ये बुद्ध्याधार पद्म शतपत्र असून त्यात साठ अधिक, म्हणजे १६० दलांचे, असे सांगितले आहे.