Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
अग्नी पञ्चाक्षर मंत्रावर आधारलेली शैव तांत्रिक पूजा‑दीक्षा पद्धती सांगतो; येथे मंत्र हा विश्वरचना आणि साधन‑विधी दोन्ही आहे. प्रथम शिवाला परब्रह्माचा ज्ञानस्वरूप, हृदयस्थ मानून मंत्राक्षरांचे पंचमहाभूत, प्राणवायू, इंद्रिये व देहक्षेत्राशी संबंध, तसेच अष्टाक्षर‑पर्यवसान वर्णिले आहे. पुढे दीक्षास्थळ‑शुद्धी, चरु‑पाक व त्याचा त्रिविध विभाग, निद्रा‑नियम व प्रातः‑निवेदन, पुनःपुनः मंडल‑पूजा, मृल्लेप, अघमर्षणसहित तीर्थस्नान, प्राणायाम, आत्मशुद्धी आणि न्यास येतात. ध्यानात अक्षरे रंगीत अंगरूप होतात; शक्ती कमळदल‑कर्णिकेत स्थापिल्या जातात; शिव स्फटिकश्वेत, चतुर्भुज, पंचवक्त्र, पंचब्रह्म (तत्पुरुषादी) दिशान्यासासह आवाहनित होतो. नंतर दीक्षाक्रम—अधिवास, गव्यपंचक, नेत्रबंधन, प्रवेश, तत्त्वसंहार करून परात्परात लय व सृष्टिमार्गे पुनःसृजन, प्रदक्षिणा, पुष्पपाताने नाम/आसन‑निर्णय, शिवाग्नि‑उत्पत्ती, निर्दिष्ट मंत्रांनी होमसंख्या, पूर्णाहुती व अस्त्राहुती, प्रायश्चित्त, कुंभपूजा, अभिषेक, समयव्रते व गुरु‑पूजन; आणि हीच पद्धत विष्णू इत्यादी देवतांनाही लागू म्हटली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अङ्गाक्षरार्चनं नाम द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः अग्निर् उवाच मेषः संज्ञा विषं साद्यमस्ति दीर्घोदकं रसः एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं
अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘अंगाक्षरार्चन’ नावाचा तीनशे दुसरा अध्याय समाप्त झाला। आता तीनशे तिसरा अध्याय—‘पंचाक्षरादि पूजामंत्र’ सुरू होतो। अग्नि म्हणाले—‘मेष’ ही संज्ञा, ‘विष’ हे विष, ‘साध्य’ हे साध्य, ‘दीर्घोदक’ हे दीर्घ जल, ‘रस’ हा सार. हा पंचाक्षरी मंत्र शिवदायक व शिवस्वरूप आहे।
Verse 2
तारकादि समभ्यर्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि
तारक इत्यादींचे विधिपूर्वक पूजन केल्याने देवत्वादी सिद्धी प्राप्त होतात। परम ब्रह्म ज्ञानस्वरूप आहे; हृदयातील परा बुद्धीच शिव आहे।
Verse 3
तच्छक्तिभूतः सर्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्तिभिः मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि तन्मन्त्रा विषयास् तथा
तोच शक्तिरूप सर्वेश्वर ब्रह्मा इत्यादी मूर्तींमध्ये भिन्न भिन्न रूपांनी प्रकट होतो। पंचमहाभूत मंत्रवर्णांनी बनलेले आहेत; तसेच त्यांचे मंत्रही विषय (अनुभवक्षेत्र) आहेत।
Verse 4
प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः
प्राण इत्यादी पाच वायू आणि ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये—हे सर्व पंचाक्षर ब्रह्मात समाविष्ट आहे; तसेच (साधना) अष्टाक्षर मंत्रातही अखेरीस समाप्त होते।
Verse 5
गव्येन प्रक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः
मंत्रोक्त आज्ञेन गव्य (गो-उत्पन्न शुद्धिद्रव्य) यांनी दीक्षास्थान शिंपडून शुद्ध करावे. तंत्रजन्य अधिकृत प्रभावयुक्त होऊन विधिपूर्वक शिवपूजन करावे.
Verse 6
मध्येषु तोरणद्वहिरिति ख , ज , ञ च मूलमूर्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा
मध्यस्थानी ‘तोरणद्वहिर्’ मंत्र व ख, ज, ञ बीजांसह, मूलमंत्र, मुख्य देवतेचा मंत्र व अङ्गमंत्रांसह तांदूळ-क्षेपण इत्यादी विधी करून चरु शिजवावा. नंतर त्यात वापरलेले दूध पुन्हा तीन भागांत विभागावे.
Verse 7
निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्यो ऽन्यद्भजेद्गुरुः आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्च्छिष्याय देशिकः
एक भाग आधी निवेदन करावा, नंतर दुसरा भाग मुख्य आहुती म्हणून अग्नीत अर्पण करावा. उरलेला भाग गुरु शिष्यांसह ग्रहण करावा. आचमन करून ‘सकलीकरण’ करून देशिक तो शिष्याला द्यावा.
Verse 8
दन्तकाष्ठं हृदा जप्तं क्षीरवृक्षादिसम्भवम् संशोध्य दन्तान् संक्षिप्त्वा प्रज्ञाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि
हृदयात मंत्रजप करून क्षीरवृक्ष इत्यादींपासून मिळालेले दंतकाष्ठ घ्यावे. दात स्वच्छ करून ते गोळा करावे, नीट धुवावे आणि मग भूमीवर टाकावे.
Verse 9
पूर्वेण सौम्यवारीशगतं शुभमतौ शुभम् पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिश्वाबन्धादिरक्षितं
मग पूर्व दिशेच्या/मार्गाच्या बाजूने तो शुभबुद्धी शिष्य पुन्हा आला; सौम्य जलाशी संबंधित शुभ वस्तू घेऊन आला आणि बंधन इत्यादी अडथळ्यांपासून सुरक्षित होता.
Verse 10
कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद्गुरुं
विधीनुसार वेदी हविसह तयार करून ज्ञानी पुरुषाने दर्भाच्या शय्येवर शयन करावे. तो झोपलेला पाहून शिष्याने प्रभाती गुरूंना स्वप्न/स्थितीचा वृत्तांत सांगावा.
Verse 11
शुभैः सिद्धिपदैर् भक्तिस्तैः पुनर्मण्डलार्चनम् मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्वसिद्धिदं
शुभ व सिद्धिदायक मंत्रांनी आणि भक्तीने पुन्हा मण्डलार्चन करावे. भद्रका इत्यादी शुभ अंगांनी युक्त मण्डलाची पूजा करावी; ते सर्व सिद्धी देणारे आहे.
Verse 12
स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैर् आलिप्य कल्प्यते शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम्
स्नान करून आचमन करावे; मंत्रोच्चार करत शुद्धीची माती देहाला लावून स्वतःची तयारी करावी. शिवतीर्थात अघमर्षणपूर्वक स्नान करावे.
Verse 13
हस्ताभिषेकं कृत्वाथ प्रायात् पूजादिकं बुधः मूलेनाब्जासनं कुर्यात्तेन पूरककुम्भकान्
हस्ताभिषेक करून ज्ञानी साधकाने मग पूजादि कर्मांकडे जावे. मूलमंत्राने पद्मासन करावे आणि त्याच मंत्राने पूरक व कुम्भक (प्राणायाम) करावा.
Verse 14
आत्मानं योजयित्वोर्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले संशोष्य दग्ध्वा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च
आत्म्याला उर्ध्व दिशेने योजून शिखेच्या टोकाशी—बारा अंगुळे वर—स्थिर करावे. स्वतःचे शरीर शोषून जणू दग्ध केल्याप्रमाणे करून, नंतर अमृताने ते परिप्लावित करावे.
Verse 15
ध्मात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् कृत्वेवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्चनमारभेत्
त्या (कल्पित रूपात) दिव्य देहाचा संचार करून नंतर आत्म्याला पुन्हा त्यातच आणावे. असे केल्याने आत्मशुद्धी होते; मग न्यास करून अर्चना आरंभावी.
Verse 16
क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गानि तेषु सर्वास्तु मूर्तयः
क्रमाने ‘न’ इत्यादी मंत्रवर्ण कृष्ण, श्वेत, श्याम, रक्त व पीत असे ध्यानावे; ते दंडधारी देव (दंडिन्) यांचे अवयव आहेत. त्या वर्ण-अवयवांत सर्व देवमूर्ती प्रतिष्ठित आहेत असे चिंतन करावे.
Verse 17
शिष्यमाचान्तमिति ञ अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्वतः न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्धसु
शिष्याला आचमन करवून ‘अंगुष्ठ’पासून ‘कनिष्ठा’पर्यंत क्रमाने न्यास करावा; सर्व अंगांवर विन्यास करून मंत्राक्षर पाद, गुह्य, हृदय, मुख व मूर्धा येथे स्थापावे.
Verse 18
व्यापकं न्यस्य मूर्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकालजान्
प्रथम व्यापक (व्यापक-मंत्र/तत्त्व) याचा न्यास करावा; नंतर मूर्धा इत्यादीपासून मूल-अंगांचा विन्यास करावा. तसेच स्वस्व काळात उत्पन्न रक्त, पीत, श्याम/कृष्ण व श्वेत पीठ व पाद यांचेही न्यास करावा.
Verse 19
स्वाङ्गान्मन्त्रैर् न्यसेद्गात्राण्यधर्मादीनि दिक्षु च तत्र पद्मञ्च सुर्यादिमण्डले त्रितयं गुणान्
मंत्रांनी स्वतःच्या अंगांवर न्यास करावा; तसेच अधर्म इत्यादी (दोष-तत्त्वे) दिशांमध्येही स्थापावीत. तेथे पद्माचा आणि सूर्यादी मंडलांत गुणत्रयाचाही विन्यास करावा.
Verse 20
पूर्वादिपत्रे कामाद्या नवकं कर्णिकोपरि वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्रो काली कलविकारिणी
पूर्व दिशेच्या पाकळीपासून आरंभ करून कामा इत्यादी नऊ शक्तींची स्थापना करावी; आणि कर्णिकेवर क्रमाने वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली व कलविकारिणी यांचा न्यास करावा।
Verse 21
बलविकारिणी चार्थ बलप्रमथनी तथा सर्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी
बलाचा विकार करणारी बलविकारिणी, तसेच बलाचा मर्दन करणारी बलप्रमथनी; सर्व भूतांचे दमन करणारी सर्वभूतदमनी; नवमी शक्ती; आणि मनाला उन्मन अवस्थेकडे नेणारी मनोन्मनी।
Verse 22
श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता कृष्णारुणाश् च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात्
त्या शक्तींचे क्रमाने ध्यान करावे—श्वेत, रक्त, सित (धवल), पीत, श्यामा, वह्निसदृश तेजस्वी, आणि कृष्णारुण; त्यांना ज्वालारूप मानून स्मरण करावे।
Verse 23
अनन्तयोगपीठाय आवाह्याथ हृदब्जतः स्फटिकाभं चतुर्वाहुं फलशूलधरं शिवम्
नंतर अनंत-योगपीठावर (देवाचे) आवाहन करून, हृदयकमळातून स्फटिकासारखा शुभ्र तेज असलेला, चतुर्भुज, फल (वरद) व त्रिशूल धारण करणारा शिव आवाहन करून ध्यान करावे।
Verse 24
साभयं वरदं पञ्चवदंनञ्च त्रिलोचनम् पत्रेषु मुर्तयः पञ्च स्थाप्यास्तत्पुरुषादयः
त्यांना अभय व वर देणारा, पंचवदन व त्रिलोचन असा निरूपित करावे; आणि पत्रांवर तत्पुरुष इत्यादी पाच मूर्तींची स्थापना करावी।
Verse 25
पूर्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरो ऽष्टभुजो ऽसिताः चतुर्वाहुमुखः पीताः सद्योजातश् च पश्चिमे
पूर्व दिशेस तत्पुरुष श्वेतवर्ण आहे. अघोर कृष्णाभ व अष्टभुज आहे. (उत्तर दिशेस) वामदेव पीतवर्ण, चतुर्भुज व तदनुरूप मुखयुक्त; आणि पश्चिमेस सद्योजात स्थित आहे.
Verse 26
वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजो ऽरुणः सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्वदः सितः
वामदेव स्त्री-शक्तीच्या क्रीडेत रमण करणारा; तो चतुर्मुख, चतुर्भुज व अरुणवर्ण आहे. सौम्य रूपात तो पञ्चमुख; आणि ईशान रूपात श्वेतवर्ण ईशान सर्व सिद्धी देतो.
Verse 27
इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्ममर्चयेत् सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्वादौ दिश पूजयेत्
विधीनुसार इष्ट अंगे/उपचार अर्पून अनंताचे सूक्ष्म अर्चन करावे. तसेच एकनेत्र सिद्धेश्वराचे, पूर्वादि दिशांसह, पूजन करावे.
Verse 28
एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः
एकरुद्र, त्रिनेत्र, श्रीकंठ आणि शिखंडिन—हे कमलासनस्थ विद्येश ऐशान्यादि विदिशांत स्थित आहेत.
Verse 29
श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तो ऽरुणः शितः शूलाशनिशरेश्वासवाहवश् चतुराननाः
ते श्वेत, पीत, सित, रक्त, धूम्रवर्ण, पुन्हा रक्त, अरुण आणि शित (तीक्ष्ण/दीप्त) असे वर्णिले आहेत. त्रिशूल, वज्र, बाण, धनुष्य व वाहन धारण करणारे—हे चतुर्मुख रूप आहेत.
Verse 30
उमा वण्डेशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत्
नंतर उत्तर दिशेपासून आरंभ करून क्रमाने उमा, वण्डेश व नंदीश, महाकाल व गणेश्वर, तसेच वृष (नंदिन), भृंगरिटी व स्कंद यांची विधिपूर्वक पूजा करावी।
Verse 31
कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूव्वादौ देवमर्च्य च
वज्र, शक्ति व दंड; खड्ग, पाश व ध्वज; गदा, शूल व चक्र; तसेच पद्म—यांचे पूर्व दिशा इत्यादी दिशांत यथास्थान पूजन करावे आणि नंतर देवतेचेही अर्चन करावे।
Verse 32
ततो ऽधिवासितं शिष्यं पाययेद्गव्यपञ्चकम् आचान्तं प्रोक्ष्ये नेत्रान्तैर् नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत्
त्यानंतर अधिवासात ठेवलेल्या शिष्याला गव्यपंचक पाजावे। त्याने आचमन केल्यावर जलप्रोक्षण करून, नेत्रांच्या कोपऱ्यांना स्पर्श करत ‘नेत्र’ मंत्र/विधीने प्रत्येक नेत्राचे बंधन (रक्षासील) करावे।
Verse 33
द्वारं प्रवेशयेच्छिप्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद्गुरुः
शिष्याला द्वारातून प्रवेश करवावा। नंतर मंडपाच्या दक्षिण बाजूस, आसन व कुशावर बसवून, तेथेच गुरु त्याचे विहित संशोधन (शुद्धी/परीक्षा) कर्म करावे।
Verse 34
आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे लयः क्रमात् पुनरुत्पादयेच्छिष्यं सृष्टिमार्गेण देशिकः
आदि तत्त्वांचा संहार करून त्यांना क्रमाने परमार्थात लीन करावे; नंतर देशिक (दीक्षागुरु) सृष्टीमार्गाने शिष्याचे पुनरुत्पादन (पुनर्निर्माण) करावे।
Verse 35
न्यासं शिष्ये ततः कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् पश्चिमद्वारमानीय क्षेपयेत् कुसुमाञ्जलिम्
त्यानंतर शिष्यावर मंत्र-न्यास करून त्याला पवित्र स्थळाची प्रदक्षिणा घडवावी। मग त्याला पश्चिम द्वाराशी नेऊन पुष्पांची अंजली अर्पण करावी.
Verse 36
यस्मिन् पतन्ति पुष्पाणि तन्नामाद्यं विनिर्दिशेत् पार्श्वेयागभुवः खाते कुण्डे सन्नभिमेखले
ज्या ठिकाणी पुष्प पडतात त्या स्थानाचे/नावाचे प्रथम निर्धारण करून उच्चार करावा. हे पार्श्व-यागभूमीतील नाभिचिन्ह व मेखला-सीमा असलेल्या खोदलेल्या कुंडात करावे.
Verse 37
शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्चयेत् ध्यानेनात्मनिभं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात्
शिवाग्नी उत्पन्न करून त्याचे पूजन करावे आणि नंतर शिष्याकडूनही पुन्हा त्याचे अर्चन करवावे. मग ध्यानाने शिष्याला स्वतःसमान करून संहृत केल्यावर क्रमाने प्रलय-क्रम प्रकट होतो.
Verse 38
पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश् च मन्त्रितान् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद्धृदयादिभिः
पुन्हा (संस्कार-शक्ती) उत्पन्न करून त्याच्या हातात मंत्रित दर्भतृण द्यावे. नंतर हृदय इत्यादी अङ्ग-मंत्रांनी पृथ्वी आदी तत्त्वांची आहुती अग्नीत द्यावी.
Verse 39
कमलानना इति ञ सन्धादिमेखले इति ख एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत्
“कमलानना” (ञ) आणि “सन्धादिमेखले” (ख) या बीज-सूत्रांनी प्रत्येकी शंभर आहुती द्याव्यात. नंतर “व्योम-मूल” मंत्राने होम करावा. शेवटी पूर्णाहुती करून अस्त्र-मंत्राने आठ आहुती द्याव्यात.
Verse 40
प्रायश्चित्तं विशुद्ध्यर्थं ततः शेषं समापयेत् कुम्भं समन्त्रितं प्रार्च्य शिशुं पीठे ऽभिषेचयेत्
शुद्धीसाठी प्रथम प्रायश्चित्तविधी करावी, नंतर उरलेली क्रिया पूर्ण करावी। मंत्रांनी संस्कारित कुम्भाचे विधिपूर्वक पूजन करून, पीठावर बसविलेल्या शिशूचा अभिषेक करावा।
Verse 41
शिष्ये तु समयं दत्वा स्वर्णाद्यैः स्वगुरुं यजेत् दीक्षा पञ्चाक्षरस्योक्ता विष्ण्वादेरेवमेव हि
शिष्याला प्रथम समय-व्रत देऊन, सुवर्ण इत्यादी दानांनी आपल्या गुरूचे पूजन करावे। पंचाक्षर मंत्राची दीक्षा सांगितली आहे; विष्णु इत्यादींसाठीही हीच विधी तशीच लागू आहे।
Frequently Asked Questions
A full tantric workflow: site purification, maṇḍala construction and re-worship, layered nyāsa (vyāpaka and aṅga), deity/śakti directional installations, and a quantified homa sequence (including pūrṇāhuti and astra oblations) within a formal dīkṣā framework.
It converts metaphysics into practice: by mapping mantra to body, elements, and cognition, then purifying the self through prāṇāyāma, nyāsa, and tattva-saṃhāra, the rite aims at inner identification with Śiva (jñāna-svarūpa) while also conferring siddhi-oriented ritual competence.
The pañcabrahma set beginning with Tatpuruṣa—Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta, and Īśāna—installed directionally with specified colors and iconographic features.
Adhivāsa, administration of gavyapañcaka, protective sealing of the eyes, entry and purification, dissolution of tattvas into the Supreme (laya/saṃhāra), re-creation by sṛṣṭi-mārga, circumambulation and flower-casting for determination, Śiva-fire worship and homa, expiation, kumbha worship, abhiṣeka, samaya vow, and guru honoring with gifts.