Adhyaya 309

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे त्वरितापूजा नामाष्टाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ नवाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः त्वरितामन्त्रादिः अग्निर् उवाच अपरां त्वरिताविद्यां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां पुरे वज्राकुले देवीं रजोभिर्लिखिते यजेत्

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘त्वरितापूजा’ नावाचा तीनशे नववा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे दहावा अध्याय—‘त्वरितामंत्रादि’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—भोग व मोक्ष देणारी अपर (गूढ) त्वरिताविद्या मी सांगतो. नगरात वज्राकुला रूपिणी देवीची रज (धूळ/चूर्ण) यांनी रेखाटलेल्या आकृतीत पूजा करावी.

Verse 2

पद्मगर्भे दिग्विदिक्षु चाष्टौ वज्राणि वीथिकां द्वारशोभोपशोभाञ्च लिखेच्छ्रीघ्रं स्मरेन्नरः

पद्मगर्भात तसेच आठही दिशा व विदिशांत वज्रचिन्हे रेखाटावीत; परिक्रमा-पथ (वीथिका) आणि मुख्य व उपद्वारांची शोभाही लिहावी. हे सर्व रेखाटून साधकाने शीघ्र स्मरण (आवाहन/ध्यान) करावे.

Verse 3

अष्टादशभुजां सिंहे वामजङ्घा प्रतिष्ठिता दक्षिणा द्विगुणा तस्याः पादपीठे समर्पिता

अठरा भुजांची देवी सिंहावर आरूढ व प्रतिष्ठित आहे. तिची डावी जंघा सिंहावर स्थिर असून उजवी जंघा अधिक वाकवून पादपीठावर अर्पित केली आहे.

Verse 4

नागभूषां वज्रकुण्डे खड्गं चक्रं गदां करमात् शूलं शरं तथा शक्तिं वरदं दक्षिणैः करैः

नागभूषणांनी विभूषित व वज्राकृती कुंडले धारण करणाऱ्या (देवीच्या) उजव्या हातांत क्रमाने खड्ग, चक्र, गदा; तसेच शूल, शर, शक्ति आणि वरद-मुद्रा धारण करावी.

Verse 5

धनुः पाशं शरं घण्टां तर्जनींशङ्खमङ्कुशम् अभयञ्च तथा वर्जं वामपार्श्वे धृतायुधम्

डाव्या बाजूस धारण केलेल्या आयुधांमध्ये धनुष्य, पाश, शर, घंटा, तर्जनी-मुद्रा, शंख, अंकुश, अभय-मुद्रा आणि वज्रही दाखवावे.

Verse 6

पूजनाच्छत्रुनाशः स्याद्राष्ट्रं जयति लीलया दीर्घायूराष्ट्रभूतिः स्याद्दिव्यादिसिद्धिभाक्

याचे पूजन केल्याने शत्रुनाश होतो आणि राज्य सहजपणे जिंकले जाते. दीर्घायुष्य व राष्ट्रसमृद्धी प्राप्त होते आणि दिव्य इत्यादी सिद्धींचा लाभ होतो.

Verse 7

वज्रार्गले इति ञ तलेतिसप्तपातालाः कालाग्निभुवनान्तकाः ॐ कारादिस्वरारभ्य यावद्ब्रह्माण्डवाचकम्

‘वज्रार्गले’ ही ञ-काराची गूढ संज्ञा आहे; ‘तल’ म्हणजे सप्त पाताळ, ज्यांना ‘कालाग्नि’ व ‘भुवनान्तक’ असेही म्हणतात. ॐकारादि स्वरांपासून ‘ब्रह्माण्ड’ वाचक पदापर्यंतचा पवित्र वर्णक्रम जाणावा/जपावा.

Verse 8

ॐ काराद्भ्रामयेत्तोयन्तोतला त्वरिता ततः प्रस्तावं सम्प्रवक्ष्यामि स्वरवर्गं लिखेद्भुवि

ॐकारापासून आरंभ करून जल फिरवावे/मंथन करावे; नंतर त्वरेने लता-रेषा करावी. पुढे मी प्रस्तावाचे सविस्तर वर्णन करीन; भूमीवर स्वरवर्ग लिहावा.

Verse 9

तालुर्वर्गः कवर्गः स्यात्तृतीयो जिह्वतालुकः चतुर्थस्तालुजिह्वाग्रो जिह्वादन्तस्तु पञ्चमः

तालुवर्ग हा कवर्ग मानला आहे; तिसरा जिह्वा व तालू यांच्या संयोगाने होतो. चौथा तालू व जिह्वाग्राने; पाचवा जिह्वा व दातांनी होतो.

Verse 10

षष्ठो ऽष्टपुटसम्पन्नो मिश्रवर्गस्तु सप्तमः ऊष्माणः स्याच्छ्वर्गस्तु उद्धरेच्च मनुं ततः

षष्ठ वर्ग अष्ट-पुटांनी संपन्न आहे; सप्तम मिश्रवर्ग आहे. ऊष्म ध्वनी हा श्ववर्ग मानला जातो; त्यानंतर त्या मांडणीतून ‘मनु’ म्हणजे अंतःस्थ (अर्धस्वर)ही उद्धरावा/ओळखावा.

Verse 11

षष्ठस्वरसमारूढं ऊष्मणान्तं सविन्दुकम् तालुवर्गद्वितीयन्तु स्वरैकादशयोजितम्

हे षष्ठ स्वरावर आरूढ करावे, ऊष्म अक्षराने समाप्त करावे व बिंदुसहित ठेवावे. तसेच तालुवर्गातील दुसऱ्या अक्षरावर समाप्त होऊन अकराव्या स्वराशी संयुक्त करावे.

Verse 12

जिह्वातालुसमायोगः प्रथमं केवलं भवेत् तदेव च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत्

पहिला अभ्यास फक्त जिह्वा व तालू यांचा संयोग करणे हा आहे. दुसरा तोच संयोग, परंतु तो अधःस्थानी (खाली) विनियोजित/स्थापित करावा.

Verse 13

एकादशस्वरैर् युक्तं प्रथमं तालुवर्गतः ऊष्माणस्य द्वितीयन्तु अधस्ताद् दृश्य योजयेत्

पहिला क्रम अकरा स्वरांसह तालुवर्गापासून आरंभ करून मांडावा; आणि ऊष्मण (श्/ष्/स्/ह्) यांचा दुसरा क्रम, प्रचलित रचनेप्रमाणे, खाली जोडावा.

Verse 14

षोडशस्वरसंयुक्तमूष्माणस्य द्वितीयकम् जिह्वादन्तसमायोगे प्रथमं योजयेदधः

ऊष्मणांचा दुसरा भाग सोळा स्वरांच्या संयोगाने जिह्वा व दात यांच्या स्पर्शाने उच्चारावा/प्रयोग करावा; आणि पहिला भाग खाली ठेवावा.

Verse 15

मिश्रवर्गाद् द्वितीयन्तु अधस्तात् पुनरेव तु चतुर्थस्वरसम्भिन्नं तालुवर्गादिसंयुतम्

मिश्रवर्गाच्या खाली दुसरा विन्यास पुन्हा सांगितला आहे; तो तालुवर्ग इत्यादींशी संयुक्त असून चतुर्थ स्वरभेदाने वेगळा/विशिष्ट होतो.

Verse 16

ऊष्मणश् च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत् स्वरैकादशभिन्नन्तु ऊष्मणान्तं सविन्दुकम्

ऊष्मणांचा दुसरा भाग खाली विनियोजित करावा; आणि जो अकरा स्वरांनी भिन्न/विशिष्ट आहे तो ऊष्मणांच्या शेवटी बिंदूसह (अनुस्वारासह) ठेवावा.

Verse 17

पञ्चस्वरसमारूढं ओष्ठसम्पुटयोगतः द्वितीयमक्षरञ्चान्यज्जिह्वाग्रे तालुयोगतः

पाच स्वरध्वनींवर आधारलेला उच्चार ओठांचा संपूट-योग, म्हणजे ओठ बंद केल्याने उत्पन्न होतो; आणि दुसरे अक्षर मात्र जिभेच्या टोकाचा तालूशी स्पर्श झाल्याने उत्पन्न होते.

Verse 18

ऊष्माणस्येत्ययं पाठो न साधुः प्रथमं पञ्चमे योज्यं स्वरार्धेनोद्धृता इमे ओंकाराद्या नमोन्ताश् च जपेत् स्वाहाग्निकार्यके

“ऊष्माणस्य …” हा पाठ योग्य नाही. प्रथम मंत्रभाग पंचमाशी जोडावा. स्वरार्धाने उद्धृत, ओंकारादि व “नमः”पर्यंतचे हे अक्षर/मंत्र “स्वाहा”सह अग्निकार्यात जपावेत।

Verse 19

ॐ ह्रीं ह्रूं ह्रः हृदयं हां हृश्चेति शिरः ह्रीं ज्वल ज्जलशिखा स्यात् कवचं हनुद्वयम् ह्रीं श्रीं क्षून्नेत्रत्रयाय विद्यानेत्रं प्रकीर्तितम् क्षौं हः खौं हूं फडस्त्राय गुह्याङ्गानि पुरा न्यसेत् त्वरिताङ्गानि वक्ष्यामि विद्याङ्गानि शृणुष्व मे आदिद्विहृदयं प्रोक्तं त्रिचतुःशिर इष्यते

“ॐ ह्रीं ह्रूं ह्रः”—हा हृदय-न्यास. “हां हृश्”—हा शिरो-न्यास. “ह्रीं ज्वल ज्वलशिखा”—हे कवच; ते हनुद्वयावर न्यासावे. “ह्रीं श्रीं क्षूं”—त्रिनेत्रासाठी ‘विद्या-नेत्र’ असे प्रकीर्तित. “क्षौं हः खौं हूं फड्”—हे अस्त्र-मंत्र; आधी गुह्य अंगांचा न्यास करावा. आता त्वरितेची अंगे सांगतो—विद्येची अंगे ऐक: ‘आदि-द्वि-हृदय’ सांगितले असून शिर तीन किंवा चार प्रकारचे मानले आहे।

Verse 20

पञ्चषष्ठः शिखा प्रोक्ता कवचं सप्तमाष्टमम् तारकन्तु भवेन्नेत्रं नवार्धाक्षरलक्षणं

पंचसष्ठावा मंत्र ‘शिखा’ म्हणून सांगितला आहे; सातवा व आठवा ‘कवच’ होत. परंतु ‘तारक’ हा ‘नेत्र-मंत्र’ असून तो साडेनऊ अक्षर-लक्षणाचा आहे।

Verse 21

तोतलेति समाख्याता वज्रतुण्डे ततो भवेत् ख ख हूं दशवीजा स्याद्वज्रतुण्डेन्द्रद्रूतिका

यास “तोतला” असे म्हणतात; त्यानंतर तो वज्रतुण्डाचा मंत्र होतो. “ख ख हूं” हे दश-बीज आहे; ही वज्रतुण्डेन्द्राची शीघ्र-फलदायी द्रूतिका आहे।

Verse 22

खेचरि ज्वालिनीज्वाले खखेति ज्वालिनीदश वर्चे शरविभीषणि खखेति च शवर्यपि

‘खेचरी’, ‘ज्वालिनी-ज्वाला’, ‘खखेति’, ‘ज्वालिनी-दशा’, ‘वर्चा’, ‘शर-विभीषणी’, ‘खखेति’ तसेच ‘शवरी’—ही सर्व रक्षणार्थ मंत्र-प्रयोगातील नावे आहेत।

Verse 23

छे छेदनि करालिनि खखेति च कराल्यपि वक्षःश्रवद्रवप्लवनी ख ख दूतीप्लवं ख्यपि

“छे! हे छेदनिनी, हे करालिनी, हे खखेती व हे कराली! वक्षातून झरणारा द्रव उफाळून प्लावित करणारी! ‘ख ख’; तसेच दूती-शक्तीचा प्लव आणि ‘ख्य’ही।”

Verse 24

स्त्रीबालकारे धुननि शास्त्री वसनवेगिका क्षे पक्षे कपिले हस हस कपिला नाम दूतिका

स्त्री व बालकांच्या क्षेत्रात दूती ‘धुननी’; शास्त्रज्ञ स्त्रियांमध्ये ‘शास्त्री’; वस्त्रांना वेग देणारी ‘वसनवेगिका’; ‘क्ष’ व ‘पक्ष’ विभागात ‘कपिला’; आणि ‘हस हस’ उच्चाराने दूतीचे नाव ‘कपिला’ असे सांगितले आहे।

Verse 25

ह्रूं तेजोवति रौद्री च मातङ्गरौद्रिदूतिका पुटे पुटे ख ख खड्गे फट् ब्रह्मकदूतिका

“ह्रूं! हे तेजोवती, हे रौद्री, आणि हे मातङ्ग-रौद्रीची दूतीका! पुटे-पुटे (आवरणावर आवरण) रक्षण कर; ‘ख ख’; खड्गावर ‘फट्’; हे ब्रह्मका-दूतीका!”

Verse 26

वैतालिनि दशार्णाः स्युस्त्यजान्यहिपलालवत् हृदादिकन्यासादौ स्यान् मध्ये नेत्रे न्यसेत्सुधीः

वैतालिनी विन्यासात दहा वर्ण सांगितले आहेत; ते घोडी, सर्प व पेंढ्यासारखे त्याज्य मानावेत। हृदय-आदि न्यासाच्या आरंभी, सुज्ञ साधकाने ते मध्यभागी—नेत्रांवर—स्थापावेत।

Verse 27

पादादरभ्य मूर्दान्तं शिर आरभ्य पादयोः वक्षःश्रवद्रवप्लवनीथथेति ख , छ च अङ्घ्रिजानूरुगुह्ये च नाभिहृत्कण्ठदेशतः

पायापासून मस्तक-शिखेपर्यंत, तसेच शिरापासून पायांपर्यंत (देहभागांची मोजणी) सांगितली आहे। वक्ष व श्रवण-प्रदेशासह ‘द्रव’, ‘प्लवनी’, ‘ईथ’, ‘थे’ आणि ‘ख’, ‘छ’ इत्यादी संकेत; तसेच अङ्घ्रि, जानू, ऊरु, गुह्य, आणि नाभि, हृदय, कण्ठ-देश येथील स्थानांचा निर्देश आहे।

Verse 28

वज्रमण्डलबूर्धे च अघोर्धे चादिवीजतः सोमरूपं ततो गावं धारामृतसुवर्षिणम्

वज्र-मंडलाच्या वर आणि अघोर-प्रदेशाच्या खाली, आदिबीज-मंत्रापासून आरंभ करून साधकाने सोमरूपिणी गौचे ध्यान करावे; ती अमृताच्या धारांचा सुंदर वर्षाव करते।

Verse 29

विशन्तं ब्रह्मरन्ध्रेण साधकस्तु विचिन्तयेत् मूर्धास्यकण्ठहृन्नाभौ गुह्योरुजानुपादयोः

साधकाने ब्रह्मरंध्रातून प्रवेश करणाऱ्या प्राणप्रवाहाचे चिंतन करावे; नंतर तो शिर, मुख, कंठ, हृदय, नाभी, गुह्यप्रदेश, मांड्या, गुडघे व पाय यांत क्रमाने जातो असे ध्यान करावे।

Verse 30

आदिवीजं न्यसेन्मन्त्री तर्जन्यादि पुनः पुनः ऊर्धं सोममधः पद्मं शरीरं वीजविग्रहं

मंत्रसाधकाने तर्जनी इत्यादी बोटांवर आदिबीजाचा न्यास वारंवार करावा. वर सोम (चंद्र), खाली पद्म, आणि देह हा बीजाचा साकार विग्रह आहे असे ध्यान करावे।

Verse 31

यो जानाति न मृत्युः स्यात्तस्य न व्याधयो ज्वरा यजेज्जपेत्तां विन्यस्य ध्यायेद्देवीं शताष्टकम्

जो हा विधी जाणून योग्य रीतीने आचरतो, त्याला मृत्यू येत नाही; त्याला रोग व ज्वरही होत नाहीत. त्याने पूजा व जप करावा; न्यास करून देवीचे ध्यान करावे—हे शताष्टक (१०८ चा स्तोत्रसमूह) आहे।

Verse 32

मुद्रा वक्ष्ये प्रणीताद्याः प्रणीताः पञ्चधास्मृताः ग्रथितौ तु करौ कृत्वा मध्ये ऽङ्गुष्ठौ निपातयेत्

आता मी प्रणीतादि मुद्रा सांगतो. प्रणीता मुद्रा पाच प्रकारची मानली आहे. दोन्ही हात गुंफून मध्ये अंगठे ठेवावेत।

Verse 33

तर्जनीं मूर्ध्निसंलग्नां विन्यसेत्तां शिरोपरि प्रणीतेयं समाख्याता हृद्देशे तां समानयेत्

तर्जनी मस्तकाच्या शिखेशी स्पर्श करून शिरावर ठेवावी. हिला ‘प्रणीता’ असे म्हणतात; नंतर ती हृदयप्रदेशी आणावी.

Verse 34

ऊर्धन्तु कन्यसामध्ये सवीजान्तां विदुर्द्विजाः नियोज्य तर्जनीमध्ये ऽनेकलग्नां परस्पराम्

द्विज म्हणतात—बोटे वर उचलून कनिष्ठा मधोमध ठेवावी व अग्रभाग ‘बीज’सारखा मिळवावा. नंतर तर्जनींच्या मध्यभागी त्यांना नियोजून परस्पर अनेक स्पर्शबिंदूंनी गुंफून जोडावे.

Verse 35

ज्येष्टाग्रं निक्षिपेन्मध्ये भेदनी सा प्रकीर्तिता नाभिदेशे तु तां बद्ध्वा अङ्गुष्ठावुत्क्षिपेत्ततः

मध्यभागी तर्जनीचे अग्र ठेवणे ही ‘भेदनी’ मुद्रा म्हणून सांगितली आहे. ती नाभीप्रदेशी बांधून स्थिर करून, नंतर दोन्ही अँगठे वर उचलावेत.

Verse 36

कराली तु महामुद्रा हृदये योज्य मन्त्रिणः पुनस्तु पूर्ववद् बद्धलग्नां ज्येष्ठां समुत्क्षिपेत्

‘कराली’ ही महामुद्रा आहे; मंत्रसाधकाने ती हृदयात योजावी. नंतर पूर्वीप्रमाणे बांधून स्थिर केलेली ‘ज्येष्ठा’ (मुद्रा) वर उचलावी.

Verse 37

वज्रतुण्डा समाख्याता वज्रदेशे तु बन्धयेत् उभाभ्याञ्चैव हस्ताभ्यां मणिबन्धन्तु बन्धयेत्

ही ‘वज्रतुण्डा’ म्हणून ओळखली जाते; ती वज्रप्रदेशी बांधावी (प्रयोग करावी). आणि दोन्ही हातांनी मणिबंध—मनगटसंधी—येथे स्थिर करावी.

Verse 38

त्रीणि त्रीणि प्रसार्येति वज्रमुद्रा प्रकीर्तिता प्रसार्या चेति ट दण्डः खड्गञ्चक्रगदा मुद्रा चाकारतः स्मृता

तीन-तीन बोटे प्रसारित करून जी मुद्रा होते ती ‘वज्रमुद्रा’ म्हणून सांगितली आहे. ‘प्रसार्या’ मुद्रा दंडासारख्या (ट-दंड) रूपात स्मरणात आहे; तसेच खड्ग, चक्र व गदा यांच्या मुद्रा त्यांच्या त्यांच्या आकारानुसार ओळखल्या जातात।

Verse 39

अङ्गुष्ठेनाक्रमेत् त्रीणि त्रिशूलञ्चोर्ध्वतो भवेत् एका तु मध्यमोर्ध्वा तु शक्तिरेव विधीयते

अंगठ्याने तीन ठिकाणी चिन्ह (दाब) करावे; त्यांच्या वर त्रिशूलाचे चिन्ह होते। एक रेषा मध्यभागी असते आणि वरची रेषा ‘शक्ती’ म्हणून विधिलिखित आहे।

Verse 40

शरञ्च वरदञ्चापं पाशं भारञ्च घण्टया शङ्खमङ्कुशमभयं पद्ममष्ट च विंशतिः

बाण, वरद-मुद्रा, धनुष्य, पाश, भार (वजन) याचे चिन्ह, तसेच घंटा; शंख, अंकुश, अभय-मुद्रा आणि पद्म—हे (मिळून) अठ्ठावीस (चिन्हे/आयुधे) सांगितले आहेत।

Verse 41

मोहणी मोक्षणी चैव ज्वालिनी चामृताभया प्रणीताः पञ्चमुद्रास्तु पूजाहोमे च योजयेत्

मोहणी, मोक्षणी, ज्वालिनी, अमृता आणि अभया—या पाच मुद्रा विहित आहेत; त्या पूजा व होम या दोन्हीत योजाव्यात।