Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
अग्निदेव तंत्रप्रधान उपदेशात प्रथम शुभकाळ ठरवितात—चंद्र जन्मनक्षत्रात, सूर्य सप्तम राशीत, पूषन्/पुष्याचा काळ, आणि पुढे जाण्यापूर्वी ग्रहणाचा ‘ग्रास’ (परिमाण/अवस्था) तपासणे। नंतर देहातील अशुभ लक्षणे आयुष्य कमी करणारी चिन्हे म्हणून सांगून मंत्रांच्या साहाय्याने संरक्षण व भक्तिप्रयोगाचे विधान करतात। क्रुद्धोल्का, महोल्का, वीरो्ल्का अशा उग्र शक्तींकरिता शिखा-मंत्र, तसेच वैष्णव अष्टाक्षरी मंत्राचा बोटांच्या सांध्यांवर क्रमबद्ध न्यास दिला आहे। साधक हृदय, मुख, नेत्र, शिर, पाद, तालू, गुह्य व हस्त येथे वर्ण-बीजांचा न्यास करून तोच न्यास देवतेवरही करतो, ज्यामुळे आत्मा व इष्टदेवतेचे तादात्म्य साधते। पुढे मंडल/कमल-स्थापनेत धर्म-श्रेणी व गुण-शक्तीसमूह कमलप्रदेशांत, सूर्य-चंद्र-दाहिनी या त्रिवर्तुळापर्यंत स्थापित होतात। शेवटी योगपीठावर हरि आवाहन करून मूलमंत्राने पंचोपचार पूजा, दिशांतील वासुदेवादी रूपे, दिशांमध्ये आयुध-चिन्हविन्यास, आणि गरुड, विश्वक्सेन, सोमेश व इंद्रपरिवारासह आवरणपूजा—अशा पूर्ण विधीने सर्वसिद्धीचे फल प्रतिपादिले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नामैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अङ्गाक्षरार्चनम् अग्निर् उवाच यदा जन्मर्क्षगश् चन्द्रो भानुः सप्तसराशिगः पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत्
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील “नानामंत्र” नावाचा एकाधिक त्रिशततम अध्याय समाप्त झाला. आता त्रिशत-द्वितीय अध्याय “अंगाक्षरार्चन” सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—जेव्हा चंद्र जन्मनक्षत्रात असेल, सूर्य सप्तम राशीत असेल आणि काळ पौष्ण (पुष्य-संबंधी) असेल, तेव्हा तो काळ शुभ समजावा; मग ‘ग्रास’ (ग्रहणाची मात्रा/अवस्था) तपासून पुढे कर्म करावे।
Verse 2
कण्टोष्ठौ चलतःस्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत्
ज्याचा कंठ व ओठ आपल्या स्थानापासून हलतात, नाक वाकडे होते आणि जीभ काळी पडते—त्याचे आयुष्य खरोखर (फक्त) एक आठवडा राहील।
Verse 3
तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो वणा रसः क्रूद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय शिखा भवेत्
‘तार’, ‘मेष’, ‘विष’, ‘दन्ती’, ‘नर’, ‘दीर्घ’, ‘वणा’, ‘रस’—क्रुद्धोल्का, महोल्का आणि वीरो्ल्का यांसाठी शिखा-रूप (रक्षण) मंत्र असा जपावा/रचावा।
Verse 4
ह्यल्काय राहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु
‘ह्यल्काय’ आणि ‘राहसोल्काय’ (न्यास) साठी वैष्णव अष्टाक्षर मंत्र कनिष्ठिका बोटापासून आरंभ करून बोटांच्या पर्वांवर (सांध्यांवर)—त्या आठ अक्षरांप्रमाणे—स्थापावा।
Verse 5
ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् तर्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत्
मग क्रमाने अनामिकेच्या अग्रभागाने मूर्धन्य अष्टाक्षर मंत्राचा न्यास करावा; आणि जिथे अंगठा तर्जनीच्या आतील अंतराशी जुळतो, तिथे मध्यमा बोटानेही तोच न्यास करावा।
Verse 6
तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रयः
हाताच्या तळहातात अंगठ्याच्या मुळाशी प्रथम त्या (मंत्राचा) ‘उत्तार’ न्यास करावा, नंतर बीजाक्षराचा ‘उत्तार’ न्यास करावा. संबंधित रूप/वर्ण—रक्त, गौर, धूम्र, हरित, सुवर्णवर्ण आणि तीन श्वेत.
Verse 7
एवं रूपानिमान् वर्णान् भावबुद्धान्न्यसेत् क्रमात् हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु
अशा प्रकारे या अक्षरांना त्यांच्या रूपांसह भावबुद्धीने क्रमाने हृदय, मुख, नेत्र, मस्तक, पाय, तालू, गुह्यस्थान, हात आणि इतर अंगस्थानी न्यास करावा।
Verse 8
अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः यथात्मनि तथा देवे न्यासः कार्यः करं विना
अंगांवर बीजमंत्रांचा न्यास करावा. हातांवर व देहावर न्यास करून, जसा स्वतःवर तसाच देवतेवरही न्यास करावा—हात वगळू नयेत.
Verse 9
हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पै समर्चयेत् धर्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठे ऽम्बुजे न्यसेत्
हृदयादी स्थानांतील वर्णांची गंध-पुष्पांनी विधिपूर्वक अर्चना करावी. नंतर धर्मादी, अग्न्यादी व अधर्मादी यांचा क्रमाने देहावर, पीठावर आणि कमळात न्यास करावा।
Verse 10
यत्र केशरकिञ्जल्कव्यापिसूर्येन्दुदाहिनां मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात्
जिथे केसर व परागाचा विस्तार आहे, तिथे सूर्य, चंद्र आणि दाहिनी—या त्रिमंडलापर्यंत त्यांच्या भेदांचा क्रमाने न्यास करावा।
Verse 11
गुणाश् च तन्त्रसत्वाद्याः केशरस्थाश् च शक्तयः विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश् च वै क्रमात्
तांत्रिक सत्त्व इत्यादी गुण आणि कमळाच्या केशरात स्थित शक्ती—विमला, उत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया व योगा—यांचे क्रमाने विन्यास/चिंतन करावे।
Verse 12
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः योगपीठं समभ्यर्च्य समावह्य हरिं यजेत्
नंतर प्रह्वी, सत्या तसेच ईशानानुग्रहा यांना मध्यभागी स्थापून, योगपीठाचे विधिपूर्वक पूजन करून, हरिचे आवाहन करून त्याची पूजा करावी।
Verse 13
पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च पीतवस्त्रविभूषणं एतत् पञ्चोपचारञ्च सर्वं मूलेन दीयते
पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, पीत वस्त्र व भूषण—हे आणि पंचोपचारातील सर्व उपचार—हे सर्व मूलमंत्रासह अर्पण करावे।
Verse 14
वासुदेवादयः पूज्याश् चत्वारो दिक्षु मूर्तयः विदिक्षु श्रीसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत्
वासुदेव इत्यादी चार मूर्ती चार दिशांत स्थित मानून पूज्य आहेत; तसेच विदिशांत श्री, सरस्वती, रती व शांती यांचीही पूजा करावी।
Verse 15
हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रिजानुगुह्यकरादिष्विति ख शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात्
हृदय, मुख, नेत्र, मस्तक, पाय, जानू, गुह्य, कर इत्यादी अंगांत क्रमाने—शंख, चक्र, गदा, पद्म, मुषळ, खड्ग व शार्ङ्ग धनुष्य धारण करून वनमालेने विभूषित प्रभूचे—दिशा व विदिशांत क्रमशः पूजन करावे।
Verse 16
अभ्यर्च्य च वहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतो ऽर्चयेत् विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्वमवाप्नुयात्
प्रथम विधिपूर्वक पूजन करून, देवाच्या समोर बाहेर तार्क्ष्य (गरुड) याची अर्चना करावी। मध्ये विश्वक्सेन व सोमेश यांचे, आणि नंतर आवरणाबाहेर इंद्रादी परिचारक देवांसह पूजन केल्यास साधक सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes structured nyāsa engineering: mapping the Vaiṣṇava aṣṭākṣarī across finger joints and then installing letters/bījas across bodily loci, followed by mirroring the same placements onto the deity and extending the ritual into lotus-maṇḍala (padma/keśara/kiñjalka) and āvaraṇa worship.
It links bodily discipline and liturgical precision to devotion: by aligning the practitioner’s body with mantra and then identifying the same structure in the deity (nyāsa on deva), the rite converts embodiment into sādhana, integrating protection, concentration, and bhakti toward Hari within a complete dharmic ritual order.