Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
मंत्रशास्त्राच्या क्रमात या अध्यायात अग्निदेव बीजाक्षरयुक्त व ‘फट्’ इत्यादी आदेशात्मक समाप्ती असलेले प्रयोग-मंत्र सांगतात. ‘हूं’ने आरंभ, ‘खेच्छे’ पदाने अलंकृत आणि तीव्र समाप्ती असलेली मंत्ररचना-विधी दिली आहे. पुढे ‘सर्वकर्मसाधिनी’ विद्या—विष व संबंधित बाधा शमविणे, तसेच प्राणघातक विष किंवा घातक आघाताने मरणासन्न झालेल्याला पुनर्जीवित करण्याची शक्ती—वर्णिली आहे. इतर लघुमंत्र विष व शत्रूंचा नाश, पापजन्य रोगांवर विजय, विघ्न व दुष्ट शक्ती दूर करण्यासाठी सांगितले आहेत; वशीकरण-प्रयोगही येतो. शेवटी सर्वसिद्धिदायिनी ‘कुब्जिका-विद्या’ विस्ताराने मांडून, ईशाने स्कंदाला दिलेल्या मंत्रपरंपरेतील पुढील उपदेशाचा संकेत केला आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्तम्भनादिमन्त्रा नाम चतुर्दशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानामन्त्राः अग्निर् उवाच आदौ हूंकारसंयुक्ता खेचछे पदभूषिता वर्गातीतविसर्गेण ह्रीं हूंक्षेपफडन्तका
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘स्तम्भनादि मंत्र’ नावाचा ३१४वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३१५वा अध्याय ‘नाना मंत्र’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—आरंभी ‘हूं’कारयुक्त असावा, ‘खेच्छे’ या पदाने अलंकृत असावा, आणि वर्गातीत विसर्गासह ‘ह्रीं—हूं—क्षेप—फड्’ युक्त होऊन मंत्राचा अंतकर्ता ठरावा।
Verse 2
सर्वकर्मकरी विद्या विषसन्धादिमर्दनी ॐ क्षेचछेतिप्रयोगश् च कालदष्टस्य जीवने
ही विद्या सर्व कर्मे सिद्ध करणारी असून विष व तत्संबंधी उपद्रवांचा नाश करणारी आहे। ‘ॐ क्षेचछे’ इत्यादी मंत्रप्रयोग हा कालदष्ट (मृत्युग्रस्त) व्यक्तीस पुनर्जीवन देण्यासाठी सांगितला आहे।
Verse 3
ॐ हूं केक्षः प्रयोगोयं विषशत्रुप्रमर्दनः स्त्रीं हूं फडितियोगोयं पापरोगादिकं जयेत्
‘ॐ हूं केक्षः’—हा प्रयोग विष व शत्रू यांचा नाश करणारा आहे। आणि ‘स्त्रीं हूं फड्’—हा योग पापजन्य रोग इत्यादींवर विजय मिळवतो।
Verse 4
खेछेति च प्रयोगो ऽयं विघ्नदुष्टादि वारयेत् ह्रूं स्त्रीं ओमितियोगो ऽयं योषिदादिवशीकरः
‘खे’ या उच्चाराचा हा प्रयोग विघ्न व दुष्ट शक्ती इत्यादींना आळा घालतो। ‘ह्रूं स्त्रीं ॐ’ असा योग स्त्री इत्यादींचे वशीकरण करणारा आहे।
Verse 5
खे स्त्रीं खे च प्रयोगो ऽयं वशाय विजयाय च ऐं ह्रीं श्रीं स्फें क्षौं भगवति अम्बिके कुब्जिके स्फें ॐ भं तं वशनमो अघोराय सुखे व्रां व्रीं किलि किलि विच्चा स्फ्रौं हे स्फ्रं श्रीं ह्रीं ऐं श्रीमिति कुब्जिकाविद्या सर्वकरा स्मृता भूयः स्कन्दाय यानाह मन्त्रानीशश् च तान् वदे
‘खे स्त्रीं खे’—हा प्रयोग वशीकरण व विजयासाठी आहे। (मंत्र:) ‘ऐं ह्रीं श्रीं स्फें क्षौं—हे भगवती अंबिके, कुब्जिके—स्फें; ॐ भं तं—वश-नमो; अघोराय; हे सुखे—व्रां व्रीं; किलि किलि; विच्चा; स्फ्रौं; हे स्फ्रं; श्रीं ह्रीं ऐं श्रीम्।’ ही कुब्जिका-विद्या सर्वकार्यसाधिका म्हणून स्मृत आहे। पुढे ईशाने स्कंदाला जे मंत्र सांगितले, तेही मी सांगतो।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds mantra-formation and deployment: bīja-syllable sequencing (e.g., hūṃ/hrīṃ/strīṃ), inclusion of a defining pada (“khecch(e)”), and forceful terminations like phaḍ, each tied to a specific prayoga (application).
It presents applied powers—protection, healing, obstacle removal, and control—as dharma-situated technologies within the Purāṇic worldview, implying that efficacy should be governed by restraint, right intent, and alignment with higher puruṣārthas rather than mere coercive gain.