Adhyaya 327

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः

अशा रीतीने आग्नेय महापुराणातील ‘देवालय‑माहात्म्यादि’ नावाचा ३२६वा अध्याय समाप्त झाला। आता ३२७वा अध्याय ‘छन्दःसार’ सुरू होतो। अग्नि म्हणाले—पिङ्गलाने सांगितलेल्या क्रमाने मूल अक्षर‑एककांच्या साहाय्याने मी छन्दांचे विवेचन करीन. गण असे—म व ल; ज चे दोन प्रकार; स व त; आणि क चे तीन प्रकार।

Verse 2

धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा

‘धनस्यान् नाथम्’ व ‘एकन्त्विति‑ख’ इत्यादी ठिकाणी पादाच्या शेवटी ह्रस्व अक्षरही विकल्पाने गुरु मानता येतो। पूर्वीचा अक्षर संयोग, विसर्ग (ः), अनुस्वार (ं), व्यंजन तसेच जिह्वामूलीय यांमुळेही गुरु होतो।

Verse 3

उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः

उपध्मानीय (ओष्ठ्य ध्वनीपूर्वी विशेष विसर्ग) असल्यास दीर्घ स्वर गुरु (जड) मानला जातो. येथे गणांची नावे ‘ग्लौ’ व ‘नौ’ अशी आहेत. वसु आठ, ओठ दोन आणि दिशा चार—‘वेद’ ‘आदित्य’ इत्यादी शब्दांचे आद्याक्षर लोप करून हा संकेत दिला आहे.