Adhyaya 312
Chapter 312 — Various Mantras (नानामन्त्राः)
या अध्यायात भगवान् अग्नी विनायक (गणेश) पूजेपासून संक्षिप्त मंत्र-शास्त्रक्रम सांगतात—आधारशक्ती व कमलरचनेचे न्यास, “हूं फट्” कवच, तसेच दिशानुसार नामोपाधींनी विघ्नेशाचे बाह्य व अंतःआवाहन. पुढे त्रिपुरा-उपासना येते; भैरव/वटुक इत्यादी सहचर-नाममाला, बीज (ऐं, क्षें, ह्रीं) आणि अभय, पुस्तक, वरद, माळा अशी रूपलक्षणे दिली आहेत. जाल-विन्यास, हृदयादि-न्यास आणि कामक (इच्छापूर्ती) सिद्धीचा समापनक्रम वर्णिला आहे. नंतर उच्छाटनासाठी निर्दिष्ट यंत्र, स्मशान-सामग्री व सूत्रबंधन, युद्धातील रक्षण/विजय मंत्र, तसेच समृद्धी, सूर्य व श्री-आह्वान सांगितले आहेत. आयुष्यवृद्धी, निर्भयता, शांती व वशीकरणाचे उपाय—टिळक/अंजन, स्पर्श, तीळ-होम, अभिमंत्रित अन्न—यांचाही निर्देश आहे. शेवटी नित्यक्लिन्नेचा मूलमंत्र, षडंग, रक्तत्रिकोण-ध्यान, दिग्-स्थापन, कामाचे पंचविध चिंतन, पूर्ण मातृका-पाठ आणि आधारशक्ती/कमल/सिंहासनासह हृदयस्थापनेने अध्याय समाप्त होतो.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे त्वरिताविद्या नामैकादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्वादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानामन्त्राः अग्निर् उवाच ॐ विनायकार्चनं वक्ष्ये यजेदाधारशक्तिकम् धर्माद्यष्टककन्दञ्च नालं पद्मञ्च कर्णिकाम्
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘त्वरिताविद्या’ नावाचा ३११वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३१२वा अध्याय ‘नाना मंत्र’ सुरू होतो. अग्नी म्हणाले—“ॐ, मी विनायकाचे अर्चन सांगतो. आधारशक्तीपासून पूजन करावे; नंतर धर्मादी अष्टक तसेच कंद, नाळ, पद्म व कर्णिका यांचेही पूजन करावे.”
Verse 2
तारहेम्ना चेति ख केशरं त्रिगुनं पद्मं तीव्रञ्च ज्वलिनीं यजेत् नन्दाञ्च सुयशाञ्चोग्रां तेजोवतीं विन्ध्यवासिनीं
‘तार’ आणि ‘हेम’—या क्रमाने—मंत्रोच्चार करून केशर व त्रिगुण पद्मपुष्प अर्पण करावे आणि तीव्रा व ज्वलिनी यांचे पूजन करावे. तसेच नंदा, सुयशा, उग्रा, तेजोवती व विंध्यवासिनी यांचीही आराधना करावी।
Verse 3
गणमूर्तिं गणपत्तिं हृदयं स्याद्गणं जयः एकदन्तोत्कटशिरःशिखायाचलकर्णिने
‘गणमूर्ती’ हा हृदयस्थानी विन्यस्त करावा; ‘गणपती’ हा गणांचा स्वामी मानावा; आणि ‘गणं जयः’ हा जयमंत्र आहे. एकदंत, उत्कटशिर, शिखायुक्त व अचलकर्ण—अशा विनायकाचे ध्यान/नमस्कार करावा।
Verse 4
गजवक्त्राय कवचं हूं फडन्तं तथाष्टकं महोदरो दण्डहस्तः पूर्वादौ मध्यतो यजेत्
गजवक्त्र (गणेश) यांच्यासाठी ‘हूं फट्’ अंत असलेल्या मंत्राने कवच-न्यास करावा; तसेच अष्टकाचेही आवाहन करावे. महोदर व दंडहस्त रूपाने ध्यान करून, प्रथम पूर्व दिशेस आणि नंतर मध्यस्थानी पूजन करावे।
Verse 5
जयो गणाधिपो गणनायको ऽथ गणेश्वरः वक्रतुण्ड एकदन्तोत्कटलम्बोदरो गज
जय असो! तो गणाधिप, गणनायक आणि गणेश्वर आहे; वक्रतुंड, एकदंत, उत्कट लम्बोदर आणि गजवदन (हत्तीमुख) आहे।
Verse 6
वक्त्रो विकटाननो ऽथ हूं पूर्वो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णो महेन्द्राद्यो वाह्ये विघ्नेशपूजनम्
‘वक्त्र’, ‘विकटानन’, नंतर बीज ‘हूं’; ‘पूर्व’, ‘विघ्ननाशन’; ‘धूम्रवर्ण’; तसेच ‘महेन्द्र’ इत्यादी—ही विघ्नेश (गणेश) यांच्या बाह्यपूजेत आवाहन करण्याची नामरूपे आहेत.
Verse 7
त्रिपुरापूजनं वक्ष्ये असिताङ्गो रुरुस् तथा चण्डः क्रोधस्तथोन्मत्तः कपाली भीषणः क्रमात्
आता मी त्रिपुरा-पूजन सांगतो. क्रमाने असिताङ्ग, रुरु, चण्ड, क्रोध, उन्मत्त, कपाली आणि भीषण—यांचे आवाहन/स्थापन केले जाते.
Verse 8
संहारो भैरवो ब्राह्मीर्मुख्या ह्रस्वास्तु भैरबाः ब्रह्माणीषण्मुखा दीर्घा अग्न्यादौ वटुकाः क्रमात्
‘संहार’ हा भैरव आहे; ब्राह्मींत तो मुख्य मानला आहे. भैरव-मंत्र हे ह्रस्व बीज-रूप आहेत. ब्रह्माणी ‘षण्मुखा’ असून दीर्घ (विस्तृत) रूपेही सांगितली आहेत. अग्नीपासून आरंभ करून क्रमाने वटुकांची गणना होते.
Verse 9
समयपुत्रो वटुको योगिनीपुत्रकस् तथा सिद्धपुत्रश् च वटुकः कुलपुत्रश् चतुर्थकः
वटुकाला ‘समय-पुत्र’ असेही म्हणतात; तसेच ‘योगिनी-पुत्रक’ आणि ‘सिद्ध-पुत्र’ही. चौथे नाव ‘कुल-पुत्र’ आहे.
Verse 10
हेतुकः क्षेत्रपालश् च त्रिपुरान्तो द्वितीयकः अग्निवेतालो ऽग्निजिह्वः कराली काललोचनः
‘हेतुक’, ‘क्षेत्रपाल’ (पवित्र क्षेत्राचा रक्षक), ‘त्रिपुरान्त’ (त्रिपुरेचा संहारक), ‘द्वितीयक’ (द्वितीय/सहचर), ‘अग्निवेताल’ (अग्निमय वेताल), ‘अग्निजिह्व’ (अग्निजिह्वा), ‘कराली’ आणि ‘काललोचन’—ही याची नावे आहेत.
Verse 11
एकपादश् च भीमाक्ष ऐं क्षें प्रेतस्तयासनं ऐं ह्रीं द्वौश् च त्रिपुरा पद्मासनसमास्थिता
‘एकपाद’ आणि ‘भीमाक्ष’; बीजाक्षरे ‘ऐं’ व ‘क्षें’—ती प्रेतासना वर अधिष्ठित आहे; तसेच ‘ऐं’ व ‘ह्रीं’—ही दोन अक्षरे पद्मासनात दृढ प्रतिष्ठित त्रिपुरेची ओळख देतात।
Verse 12
विभ्रत्यभयपुस्तञ्च वामे वरदमालिकाम् विवासिनीमिति ख त्रिपुरायजनमिति ख , छ , ज , ञ , ट च मूलेन हृदयादि स्याज्जालपूर्णञ्च कामकम्
तिला अभयमुद्रा व पुस्तक धारण केलेली, आणि डाव्या हातात वरदमुद्रा व जपमाळ धारण केलेली अशी ध्यान करावे। ‘ख’ (आणि ख, छ, ज, ञ, ट) या वर्णांसाठी ‘विवासिनी’ तसेच ‘त्रिपुरायजन’ म्हणून पूजन करावे। मूलमंत्राने हृदयादि न्यास करावेत; मंत्रजाल पूर्ण झाल्यावर ‘कामकम’ इच्छापूर्ती-कर्म पूर्ण मानले जाते।
Verse 13
गोमध्ये नाम संलिख्य चाष्टपत्रे च मध्यतः श्मशानादिपटे श्मशानाङ्गारेण विलेखयेत्
आठ पाकळ्यांच्या यंत्राच्या मध्यभागी (व्यक्तीचे) नाव लिहून, श्मशानकार्याकरिता वापरल्या जाणाऱ्या वस्त्रावर श्मशानातील अंगा-र/राखेने ते कोरावे।
Verse 14
चिताङ्गारपिष्टकेन मूर्तिं ध्यात्वा तु तस्य च क्षिप्त्वोदरे नीलसूत्रैर् वेष्ट्य चोच्चाठनं भवेत्
चितेच्या अंगा-राच्या पिष्टिकेने त्या व्यक्तीची मूर्ती घडवून/ध्यान करून, ती उदरावर ठेवून निळ्या सूतांनी वेढल्यास उच्छाटन (दूर करणे) सिद्ध होते।
Verse 15
ॐ नमो भगवति ज्वालामानिनि गृध्रगणपरिवृते स्वाहा युद्धेगच्छन् जपन्मन्त्रं पुमान् साक्षाज्जयी भवेत् ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं श्रियै नमः उत्तरादौ च घृणिनी सूर्या पुज्या चतुर्दले
“ॐ नमो भगवति ज्वालामानिनि गृध्रगणपरिवृते स्वाहा।” युद्धास जाताना जो पुरुष हा मंत्र जपतो तो तो प्रत्यक्ष विजयी होतो। पुढे: “ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं श्रियै नमः।” तसेच उत्तर इत्यादी पाकळ्यांत चतुर्दल पद्मावर ‘घृणिनी’ व ‘सूर्या’ यांची पूजा करावी।
Verse 16
आदित्या प्रभावती च हेमाद्रिमधुराश्रयः ॐ ह्रीं गौर्यै नमः गौरीमन्त्रः सर्वकरः होमाद्ध्यानाज्जपार्चनात्
ती आदित्या व प्रभावती आहे; हेमाद्रीच्या माधुर्याचा आश्रय आहे. ‘ॐ ह्रीं गौर्यै नमः’—हा गौरी-मंत्र सर्वकार्यसिद्धी देणारा, होम, ध्यान, जप व अर्चनेने फलदायी होतो.
Verse 17
रक्ता चतुर्भुजा पाशवरदा दक्षिणे करे अङ्कुशाभययुक्तान्तां प्रार्थ्य सिद्धात्मना पुमान्
रक्तवर्णा, चतुर्भुजा देवी—पाशधारिणी, वरदायिनी, उजव्या हातात अंकुश व अभयमुद्रा धारण करणारी—अशी देवी आवाहन करून सिद्धचित्त पुरुषाने तिची प्रार्थना करावी.
Verse 18
जीवेद्वर्षशतं धीमान्न चौरारिभयं भवेत् क्रुद्धः प्रसादी भवति युधि मन्त्राम्बुपानतः
मंत्रसंस्कारित पाणी पिल्याने बुद्धिमान पुरुष शंभर वर्ष जगू शकतो; चोर व शत्रू यांची भीती राहत नाही. रागावलेलाही शांत व प्रसन्न होतो; युद्धातही मंत्रजलपानाने धैर्य व कृपा मिळते.
Verse 19
अञ्जनं तिलकं वश्ये जिह्वाग्रे कविता भवेत् तज्जपान्मैथुनं वश्ये तज्जपाद्योनिवीक्षणम्
हा मंत्र अंजन व टिळक म्हणून लावल्यास वशीकरणशक्ती मिळते; जिभेच्या अग्रभागी काव्य प्रकट होते. याचा जप केल्याने मैथुन वश होते; आणि याच जपाने योनीदर्शनाची सिद्धी होते.
Verse 20
स्पर्शाद्वशी तिलहोमात्सर्वञ्चैव तु सिध्यति सप्ताभिमन्त्रितञ्चान्नं भुञ्जंस्तस्य श्रियः सदा
संस्कारित स्पर्शाने (समोरचा) वश होतो; आणि तिळहोमाने सर्व काही सिद्ध होते. जो सात वेळा मंत्राभिमंत्रित अन्न सेवन करतो, त्याला सदैव श्रीसमृद्धी लाभते.
Verse 21
अर्धनारीशरूपो ऽयं लक्ष्म्यादिवैष्णवादिकः अनङ्गरूपा शक्तिश् च द्वितीया मदनातुरा
हे तत्त्व अर्धनारीश्वररूप आहे आणि लक्ष्मीपासून आरंभ होणाऱ्या वैष्णव-प्रकाराचेही आहे. दुसरी शक्ती अनंग (काम)रूप असून मदनातुरतेने व्याकुळ झालेली आहे.
Verse 22
पवनवेगा भुवनपाला वै सव्वसिद्धिदा अनङ्गमदनानङ्गमेखलान्ताञ्चपेच्छ्रिये
श्रीदेवीला नमस्कार—जिचा वेग पवनासारखा, जी भुवनांची पालक, सर्व सिद्धी देणारी; जी अनंग (काम)लाही मोहित करणारी, मनोहर मेखला धारण करणारी आणि जिनच्या अंतभागी पिच्छसदृश तेजस्वी अलंकार शोभतो.
Verse 23
पद्ममध्यदलेषु ह्रीं स्वरान् कादींस्तितः स्त्रियाः षट्कोणे वा घटे वाथ लिखित्वा स्याद्वशीकरं
पद्मयंत्राच्या मध्यदलांमध्ये ‘ह्रीं’ बीज, स्वर आणि ‘क’ आदि व्यंजनांसह, स्त्रीचे नाव जोडून लिहावे. ते षट्कोणात किंवा घटावर लिहिल्यास वशीकरणाचा प्रयोग सिद्ध होतो.
Verse 24
ॐ ह्रीं छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॐ ॐ मूलमन्त्रः षडङ्गओयं रक्तवर्णे त्रिकोणके द्रवणी ह्लादकारिणी क्षोभिणी गुरुशक्तिका
“ॐ ह्रीं छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॐ ॐ”—हा मूलमंत्र आहे. याचा षडङ्ग-न्यासादि विधी करावा. देवी रक्तवर्णा, त्रिकोणस्थ; द्रवणी, ह्लादकारिणी, क्षोभिणी आणि गुरुशक्तिस्वरूप आहे.
Verse 25
ईशानादौ च मध्ये तां नित्यां पाशाङ्कुशौ तथा कपालकल्पकतरुं वीणा रक्ता च तद्वती
ईशान दिशेत (ईशान्य) आणि मध्यभागीही त्या नित्य देवीचे ध्यान करावे. ती पाश व अंकुश धारण करते; कपाल, कल्पतरू आणि वीणाही धारण करते; ती रक्तवर्णा असून त्या चिन्हांनी युक्त आहे.
Verse 26
नित्याभया मङ्गला च नववीरा च मङ्गला दुर्भगा मनोन्मनी पूज्या द्रावा पूर्वादितः स्थिता
ती नित्याभया (सदा निर्भय), मंगला (कल्याणदायिनी), नववीरा (नवविध वीर्ययुक्त) आणि पुन्हा मंगला आहे। ती दुर्भगा (दुर्भाग्यनाशिनी), मनोन्मनी (मनापलीकडील), पूज्या व द्रावा (विघ्न-विलय करणारी) असून पूर्वादि दिशांत प्रतिष्ठित आहे।
Verse 27
ॐ ह्रीं अनङ्गाय नमः ॐ ह्रीं ह्रीं स्मराय नमः मन्मथाय च माराय कामायैवञ्च पञ्चधा कामाः पाशाङ्कुशौ चापवाणाः ध्येयाश् च विभ्रतः
“ॐ ह्रीं, अनंगास नमस्कार। ॐ ह्रीं ह्रीं, स्मरास नमस्कार। तसेच मन्मथ, मारा आणि काम यांस नमस्कार।” कामदेवाचा पाच प्रकारांनी ध्यान करावे—तो पाश व अंकुश, तसेच धनुष्य व बाण धारण करतो।
Verse 28
रतिश् च विरतिः प्रीतिर्विप्रीतिश् च मतिर्धृतिः विधृतिः पुष्टिरेभिश् च क्रमात् कामादिकैर् युताः ॐ छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॐ ॐ अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व श ष स ह क्ष ॐ छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे स्वाहा आधारशक्तिं पद्मञ्च सिंहे देवीं हृदादिषु
रति, विरति, प्रीति, विप्रीति, मति, धृति, विधृति आणि पुष्टि—या शक्ती क्रमाने काम इत्यादींसह संयुक्त करून नियोजाव्यात। मग जप करावा: “ॐ छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे।” त्यानंतर मातृका (वर्णमाला) जप—“अ आ…अं अः; क ख…ह क्ष।” पुन्हा जप: “ॐ छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे स्वाहा।” पुढे आधारशक्ती, पद्म व सिंहासन यांचा न्यास करून देवीला हृदयादि स्थानी प्रतिष्ठित करावे।
Frequently Asked Questions
A precise ritual architecture: lotus-based placements (kanda–nāla–padma–karṇikā), kavaca application with “hūṃ phaṭ,” hṛdayādi-nyāsa, jāla (mantra-network) completion, and mātrikā (alphabet) recitation integrated into deity-installation.
It frames mantra technology as disciplined sādhanā: purification through nyāsa and visualization, removal of obstacles via Vināyaka, and focused śakti-upāsanā (Tripurā/Nityaklinnā) that links protective and prosperity aims to concentrated worship under dharma.
Vināyaka/Vighneśa for obstacle-removal and protective rites; Tripurā with Bhairava/Vaṭuka retinues for śakti-centric worship; and Nityaklinnā as a red-triangle śakti with a defined root-mantra, ṣaḍaṅga, and mātrikā framework.
Victory-in-battle japa, mantra-charged water for longevity and fearlessness, vaśīkaraṇa via tilaka/añjana/touch, tila-homa for siddhi, seven-times consecrated food for prosperity, and uccāṭana using cremation-ground materials and thread-binding.