Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
या मजकुरात पूर्व विभागाचा समापन-कोलोफॉन जतन असून अध्याय ३०१ चे नाव ‘सूर्यार्चन’ (सूर्यपूजा) असे निर्देशित केले आहे. आग्नेय परंपरेत सूर्योपासना ही ऋत/धर्म आणि कर्मसिद्धी यांतील सेतू मानली जाते; सूर्याला काळनियंता, प्राणतेज व विवेक-प्रकाश देणारा म्हणून आवाहन केले जाते. हा संक्रमणभाग साधकाला पुढील अध्यायातील अधिक तांत्रिक मंत्रप्रयोग, होम इत्यादींसाठी शुद्धी, अधिकार आणि ऊर्जात्मक समतोल देतो; पुराणाचा संकेत असा की भक्ती ही अनुप्रयुक्त विधिविज्ञानापासून वेगळी नसून त्याचीच पायाभूत तयारी आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सूर्यार्चनं नाम त्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानामन्त्राः अग्निर् उवाच वाक्कर्मपार्श्वयुक्शुक्रतोककृते मतो प्लवः हुतान्ता देशवर्णेयं विद्या मुख्या सरस्वती
अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘सूर्यार्चन’ नावाचा त्रिशततम अध्याय समाप्त झाला. आता एकाधिकत्रिशततम अध्याय ‘नानामंत्र’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—वाणी व कर्मांची सिद्धी, त्यांच्या सहाय्यक उपांगांसह, तसेच शुक्र-तोक (संतती) व प्राणबलासाठी ‘प्लव’ हा रक्षक मंत्रप्रयोग मानला आहे. होमपर्यंत वर्णन करावयाची ही विद्या मुख्य आहे; तीच सरस्वती आहे.
Verse 2
धार्य चेति ख विद्युत्पातविधाविति घ , ज , ञ , ट च अक्षाराशी वर्णलक्षं जपेत् समतिमान् भवेत् अत्रिः सवह्निर्वामाक्षिविन्दुरिन्द्राय हृत्परः
विद्युत्पात-विधीत ‘धार्य’ सहित ‘ख’ तसेच ‘घ, ज, ञ, ट’ या अक्षरराशीचा जप करावा. या अक्षर-संग्रहाचा एक लक्ष जप केल्यास मन सम व बुद्धी स्थिर होते. ऋषी अत्रि, शक्ति अग्नी, लक्षण डाव्या डोळ्यावर बिंदू, देवता इंद्र आणि विनियोग हृदयस्थ आहे.
Verse 3
वज्रपद्मधरं शक्रं पीतमावाह्य पूजयेत् नियुतं होमयेदाज्यतिलांस्तेनाभिषेचयेत्
वज्र व पद्म धारण करणाऱ्या पीतवर्ण शक्र (इंद्र) याचे आवाहन करून पूजन करावे. नंतर घृत व तीळ यांनी नियुत संख्येने होम करावा; त्याच्याद्वारे अभिषेक करावा.
Verse 4
नृपादिर्भ्रष्टरज्यादीन्राज्यपुत्रादिमाप्नुयात् हृल्लेखा शक्तिदेवाख्या दोषाग्निर्दण्डिदण्डवान्
राज्यभ्रष्ट झालेला राजा इत्यादी पुन्हा राज्य, राजपुत्र इत्यादी प्राप्त करू शकतो. (हे फल) ‘हृल्लेखा, शक्ति, देवाख्या, दोषाग्नि, दण्डिन्/दण्डवान्’ या लक्षणनामांनी दर्शविले आहेत.
Verse 5
शिवमिष्ट्वा जपेच्छक्तिमष्टम्यादिचतुर्दशीं चक्रपाशाङ्कुशधरां साभयां वरदायिकां
प्रथम शिवाची पूजा करून अष्टमी व चतुर्दशीला शक्तीचा जप करावा; तिला चक्र, पाश व अंकुश धारण करणारी, अभय देणारी व वरदायिनी अशी ध्यानात धरावे.
Verse 6
होमादिना च सौभाग्यं कवित्वं पुरवान् भवेत् ॐ ह्रीं ॐ नमः कामाय सर्वजनहिताय सर्वजनमोहनाय प्रज्वलिताय सर्वजनहृदयं ममात्मगतं कुरु ॐ एतज्जपादिना मन्त्रओ वशयेत् सकलं जगत्
होम इत्यादी विधींनी सौभाग्य मिळते; कवित्व प्राप्त होते आणि पुर-समृद्धीही लाभते. मंत्र: “ॐ ह्रीं। ॐ नमः कामाय सर्वजनहिताय सर्वजनमोहनाय प्रज्वलिताय सर्वजनहृदयं ममात्मगतं कुरु। ॐ।” या मंत्राच्या जप इत्यादीने सकळ जग वशी करता येते.
Verse 7
ॐ ह्रीं चामुण्डे अमुकन्दह पच मम वशमानय ठ वशीकरणकृन्मन्त्रश्चामुण्डायाः प्रकीर्तितः फलत्रयकषायेण वराङ्गं क्षालयेद्वशे
ॐ ह्रीं—हे चामुंडे! ‘अमुक’ला दह, पच, माझ्या वशात आण—‘ठ’! हा चामुंडेचा वशीकरण करणारा मंत्र सांगितला आहे. वशीकरणासाठी त्रिफळा-कषायाने श्रेष्ठ अंग/देह धुवावा।
Verse 8
अश्वगन्धायवैः स्त्री तु निशाकर्पूरकादिना पिप्पलीतण्डुलान्यष्टौ मरिचानि च विंशतिः
स्त्रीसाठी अश्वगंधा व यव यांसह निशा (हळद) व कापूर इत्यादी घालून प्रयोग करावा; पिप्पलीचे आठ दाणे आणि मरिचाचे (काळी मिरी) वीस दाणे मिसळावेत।
Verse 9
वृहतीरसलेपश् च वशे स्यान्मरणान्तिकं कटीरमूलत्रिकटुक्षौद्रलेपस् तथा भवेत्
वृहती व रस यांचा लेप वशीकरण करतो, मरणाच्या सीमेतपर्यंत असे म्हटले आहे. तसेच कटीरमूळ, त्रिकटु आणि क्षौद्र (मध) यांचा लेपही सांगितला आहे।
Verse 10
हिमं कपित्थकरभं मागधी मधुकं मधु तेषां लेपः प्रयुक्तस्तु दम्पत्योः स्वस्तिमावहेत्
हिम, कपित्थ, करभ, मागधी, मधुक आणि मधु यांचा लेप लावल्यास दाम्पत्यास कल्याण व शुभता प्राप्त होते।
Verse 11
सशर्करयोनिलेपात् कदम्बरसको मधु सहदेवी महालक्ष्मीः पुत्रजीवी कृताञ्जलिः
सशर्करा-योनि-लेप, कदंब-रसक, मधु, सहदेवी, महालक्ष्मी, पुत्रजीवी आणि कृताञ्जली—ही येथे औषधांची नावे/द्रव्ये म्हणून नमूद आहेत।
Verse 12
एतच्चूर्णं शिरःक्षिप्तं लिकस्य वशमुत्तमम् त्रिफलाचन्दनक्वाथप्रस्था द्विकुडवम् पृथक्
हे चूर्ण शिरावर उधळल्यास प्रिय व्यक्तीला वश करण्याचे उत्तम साधन ठरते. त्रिफळा व चंदन यांचा काढा करावा—प्रस्थ प्रमाणात, आणि दोन्ही द्रव्ये स्वतंत्रपणे प्रत्येकी दोन कुडव घ्यावीत।
Verse 13
भृङ्गहेमरसन्दोषातावती चुञ्चुकं मधु घृतैः पक्वा निशा छाया शुष्का लिप्या तु रञ्जनी
भृंग, हेम-रस व सन्दोषा यांसह तावती व चुंचुक घालून मधु व तुपात शिजवून एक योग तयार होतो. तसेच निशा व छाया वाळवून त्यांचा लेप करून रंजन (रंग) करण्यासाठी लावावा।
Verse 14
विदारीं सोच्चटामाषचूर्णीभ्ह्तां सशर्करां गथितां यः विपेत् क्षीरैर् नित्यं स्त्रीशतकं व्रजेत्
जो विदारी उच्छटा सहित, माष (उडीद) चूर्ण व साखर मिसळून गोळी/पिंड करून दुधासह नित्य पितो, तो शंभर स्त्रियांकडे जाण्याची क्षमता (अतिवीर्य) प्राप्त करतो।
Verse 15
गुल्ममाषतिलव्रीहिचूर्णक्षीरसितान्वितं अश्वत्थवंशदर्भाणां मूलं वै वैष्णवीश्नियोः
गुल्म (पोटातील गाठ/सूज) यासाठी माष, तीळ व व्रीही यांचे चूर्ण दूध व साखरेसह मिसळून वापरावे. तसेच अश्वत्थ, वंश (बांबू) व दर्भ यांची मुळे, आणि वैष्णवी व श्नी या औषधीही घ्याव्यात।
Verse 16
मूलं दूर्वाश्वगन्धोत्थं पिवेत् क्षीरैः सुतार्थिनी कौन्तीलक्ष्म्याः शिफा धात्री वज्रं लोघ्नं वटाङ्कुरम्
पुत्रार्थिनी स्त्रीने दूर्वा व अश्वगंधा यांची मुळे दुधासह प्यावीत. तसेच कौन्ती-लक्ष्मीची शिफा (शिखा/कलगी), धात्री (आवळा), वज्र, लोघ्न आणि वटाचा अंकुर—ही औषधेही सेवन करावीत।
Verse 17
आज्यक्षीरमृतौ पेयं पुत्रार्थं त्रिदिवं स्त्रिया पुत्रार्थिनी पिवेत् क्षीरं श्रीमूलं सवटाङ्कुरम्
पुत्रप्राप्तीसाठी स्त्रीने ऋतुकाळातील तीन रात्री तूप व दूध यांचे मिश्रण पावे. पुत्रार्थिनीने श्रीमूळ व वडाचे अंकुर घालून संस्कारित दूध प्यावे.
Verse 18
श्रीवडाङ्कुरदेवीनां रसं नस्ये विपेच्च सा श्रीपद्ममूलमुत्क्षीरमश्वत्थोत्तरमूलयुक्
तिने श्रीवडाङ्कुर-देवी वनस्पतींचा पिळून काढलेला रस नस्य म्हणून नाकात टाकावा. तो रस श्रीपद्म (कमळ) मुळ, दूध आणि अश्वत्थ (पिंपळ) याच्या वरच्या मुळासह मिश्रित असावा.
Verse 19
तरलं पयसा युक्तं कार्पासफलपल्ल्वं अपामार्गस्य पुष्पाग्रं नवं समहिषीपयः
तो योग दूध घालून पातळ करावा; कापूस-फळाच्या कोवळ्या पल्लवांसह अपामार्गाच्या ताज्या फुलांचे अग्रभाग आणि ताजे म्हशीचे दूध मिसळावे.
Verse 20
पुत्रार्थञ्चार्धषट्शाकैर् योगाश् चत्वार ईरिताः शर्करोत्पलपुष्पाक्षलोध्रचन्दनसारिवाः
पुत्रप्राप्तीसाठी अर्ध-षट्-शाक (सहा शाकमात्रेचे अर्धे) प्रमाण घेऊन चार योग सांगितले आहेत. त्यांत साखर, उत्पल (नीलकमळ), पुष्पाक्ष, लोध्र, चंदन व सारिवा यांचा उपयोग होतो.
Verse 21
स्रवमाणे स्त्रिया गर्भे दातव्यास्तण्डुलाम्भसा लाजा यष्टिसिताद्राक्षाक्षौद्रसर्पींषि वा लिहेत्
गर्भावस्थेत स्त्रीला स्राव होत असल्यास तिला तांदळाच्या माडासह लाजा (भाजलेले धान्य) द्याव्यात. किंवा यष्टिमधु, साखर, द्राक्षे, मध व तूप यांचे मिश्रण चाटावे.
Verse 22
अटरुषकलाङ्गुल्यः काकमाच्याः शिफा पृथक् नाभेरधः समालिप्य प्रसूते प्रमदा सुखम्
अटरुष, कलाङ्गुली व काकमाचीची शिफा/फळ वेगवेगळे कुटून लेप करून नाभेखाली लावल्यास स्त्री सुखाने प्रसूती करते।
Verse 23
रक्तं शुक्लं जावापुष्पं रक्तशुक्लस्त्रुतौ पिवेत् केशरं वृहतीमूलं गोपीयष्टितृणोत्पलम्
रक्त किंवा श्वेत स्राव असल्यास लाल व पांढऱ्या—दोन्ही जावा-पुष्पांचा काढा, केशर, वृहतीमूळ, गोपी-यष्टि, तृण (औषधी गवत) व उत्पल यांसह प्यावा।
Verse 24
साजक्षीरं सतैलं तद्भक्षणं रोमजन्मकृत् शीर्यमाणेषु केशेषु स्थापनञ्च भवेदिदम्
बकरीचे दूध व तेल यांसह याचे सेवन केल्यास अंगावरील रोम वाढतात; आणि केस गळत असतील तर हे त्यांना स्थिर करून पुनर्स्थापित करते।
Verse 25
धात्रीभृङ्गरसप्रस्थतैलञ्च क्षिरमाढकम् ॐ नमो भगवते त्र्यम्बकाय उपशमय चुलु मिलि भिद गोमानिनि चक्रिणि ह्रूं फट् अस्मिन् ग्रामे गोकुलस्य रक्षां कुरु शान्तिं कुरु घण्डाकर्णो महासेनो वीरः प्रोक्तो महाबलः
धात्री (आवळा) व भृंगराज यांच्या रसाने युक्त एक प्रस्थ तेल आणि एक आढक दूध विधिपूर्वक सिद्ध करावे. मग जप करावा—“ॐ नमो भगवते त्र्यम्बकाय, उपशमय; चुलु मिलि भिद; हे गोमानिनि, हे चक्रिणि; ह्रूं फट्; या ग्रामात गोकुलाचे रक्षण कर, शांती कर।” घण्डाकर्ण, महासेन—महाबल वीर—यांचेही आवाहन आहे।
Verse 26
मारीनिर्नाशनकरः स मां पातु जगत्पतिः श्लोकौ चैव न्यसेदेतौ मन्त्रौ गोरक्षकौ पृथक्
मारी (महामारी) नाश करणारा जगत्पती मला रक्षो. हे दोन श्लोक वेगवेगळे न्यास करावेत—हे गो-रक्षणासाठी दोन स्वतंत्र मंत्र आहेत।
Frequently Asked Questions
Sūrya symbolizes regulated time, vitality, and clarity; Sun-worship frames the practitioner’s discipline before entering specialized mantra and homa procedures.
It reinforces devotion and alignment with cosmic order, making worldly ritual aims subordinate to dharma and supportive of inner purification.