Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
આ અંશમાં પૂર્વ એકમનો સમાપન-કોલોફોન જાળવાયો છે, જેમાં અધ્યાય 301નું નામ ‘સૂર્યાર્ચન’ (સૂર્યપૂજા) તરીકે દર્શાવાયું છે. આગ્નેય શિક્ષણપ્રવાહમાં સૂર્યોપાસના ઋત/ધર્મ અને કર્મસિદ્ધિ વચ્ચે સેતુરૂપ છે; સૂર્યને કાળનિયંત, પ્રાણશક્તિ અને પ્રજ્ઞા-પ્રકાશ આપનાર તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે. આ પરિવર્તન સાધકને આગામી અધ્યાયના વધુ તકનીકી મંત્રપ્રયોગો, હોમવિધિઓ માટે શુદ્ધિ, અધિકાર અને ઊર્જાત્મક સમન્વય આપે છે; પુરાણની રીત મુજબ ભક્તિ તાંત્રિક કર્મવિજ્ઞાનથી અલગ નથી, પરંતુ તેનું આધારભૂત સ્થાપન છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सूर्यार्चनं नाम त्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानामन्त्राः अग्निर् उवाच वाक्कर्मपार्श्वयुक्शुक्रतोककृते मतो प्लवः हुतान्ता देशवर्णेयं विद्या मुख्या सरस्वती
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘સૂર્યાર્ચન’ નામનો ત્રિશતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે આગળનો (એકાધિક ત્રિશતમ) અધ્યાય ‘નાનામંત્રો’ આરંભ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—વાણી અને કર્મોની સિદ્ધિ, સહાયક ઉપાંગો સહિત, તેમજ શુક્ર-તોક (સંતતિ) અને પ્રાણબળ માટે ‘પ્લવ’ નામનો રક્ષાત્મક મંત્રપ્રયોગ નિર્ધારિત છે. હોમ સુધી વર્ણનીય આ વિદ્યા મુખ્ય છે; એ જ સરસ્વતી છે.
Verse 2
धार्य चेति ख विद्युत्पातविधाविति घ , ज , ञ , ट च अक्षाराशी वर्णलक्षं जपेत् समतिमान् भवेत् अत्रिः सवह्निर्वामाक्षिविन्दुरिन्द्राय हृत्परः
વિદ્યુત્પાતવિધિમાં ‘ધાર્ય’ સહિત ‘ખ’ તથા ‘ઘ, જ, ઞ, ટ’ આ અક્ષરરાશિનો જપ કરવો. આ અક્ષરસંગ્રહનો એક લાખ જપ કરવાથી મન સમ અને બુદ્ધિ સ્થિર થાય છે. ઋષિ અત્રિ, શક્તિ અગ્નિ, લક્ષણ ડાબી આંખે બિંદુ, દેવતા ઇન્દ્ર અને વિનિયોગ હૃદયમાં છે.
Verse 3
वज्रपद्मधरं शक्रं पीतमावाह्य पूजयेत् नियुतं होमयेदाज्यतिलांस्तेनाभिषेचयेत्
વજ્ર અને પદ્મ ધારણ કરનાર પીળા વર્ણના શક્ર (ઇન્દ્ર)ને આવાહન કરીને પૂજા કરવી. પછી ઘી અને તલથી નિયુત સંખ્યામાં હોમ કરવો; તેનાથી અભિષેક કરવો.
Verse 4
नृपादिर्भ्रष्टरज्यादीन्राज्यपुत्रादिमाप्नुयात् हृल्लेखा शक्तिदेवाख्या दोषाग्निर्दण्डिदण्डवान्
રાજ્યથી ભ્રષ્ટ થયેલો રાજા વગેરે ફરી રાજ્ય, રાજપુત્ર વગેરે પ્રાપ્ત કરી શકે છે. (આ ફળો) ‘હૃલ્લેખા, શક્તિ, દેવાખ્યા, દોષાગ્નિ, દંડિન/દંડવાન’ નામના લક્ષણોથી સૂચિત છે.
Verse 5
शिवमिष्ट्वा जपेच्छक्तिमष्टम्यादिचतुर्दशीं चक्रपाशाङ्कुशधरां साभयां वरदायिकां
પ્રથમ શિવની ઉપાસના કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ શક્તિનો જપ કરવો; તેમને ચક્ર, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર, અભય આપનાર અને વરદાયિની રૂપે ધ્યાન કરવું.
Verse 6
होमादिना च सौभाग्यं कवित्वं पुरवान् भवेत् ॐ ह्रीं ॐ नमः कामाय सर्वजनहिताय सर्वजनमोहनाय प्रज्वलिताय सर्वजनहृदयं ममात्मगतं कुरु ॐ एतज्जपादिना मन्त्रओ वशयेत् सकलं जगत्
હોમ વગેરે ક્રિયાઓથી સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; કાવ્યશક્તિ પ્રગટે છે અને પુર-સમૃદ્ધિ (નગરસંપત્તિ) પણ મળે છે. મંત્ર: “ૐ હ્રીં। ૐ નમઃ કામાય સર્વજનહિતાય સર્વજનમોહનાય પ્રજ્વલિતાય સર્વજનહૃદયં મમાત્મગતં કુરુ। ૐ।” આ મંત્રના જપ વગેરે દ્વારા સમગ્ર જગત વશમાં થાય છે.
Verse 7
ॐ ह्रीं चामुण्डे अमुकन्दह पच मम वशमानय ठ वशीकरणकृन्मन्त्रश्चामुण्डायाः प्रकीर्तितः फलत्रयकषायेण वराङ्गं क्षालयेद्वशे
ૐ હ્રીં—હે ચામુન્ડે! ‘અમુક’ને દહ, પચ, મારા વશમાં લાવ—‘ઠ’! આ ચામુન્ડાનો વશીકરણ કરનાર મંત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે. વશીકરણ માટે ત્રિફળા-કષાયથી શ્રેષ્ઠ અંગ/દેહ ધોવો.
Verse 8
अश्वगन्धायवैः स्त्री तु निशाकर्पूरकादिना पिप्पलीतण्डुलान्यष्टौ मरिचानि च विंशतिः
સ્ત્રી માટે અશ્વગંધા અને યવ સાથે નિશા (હળદર) તથા કર્પૂર વગેરે ભેળવી તૈયારી કરવી; પિપ્પલીના આઠ દાણા અને મરીચ (કાળી મરી)ના વીસ દાણા ઉમેરવા।
Verse 9
वृहतीरसलेपश् च वशे स्यान्मरणान्तिकं कटीरमूलत्रिकटुक्षौद्रलेपस् तथा भवेत्
વૃહતી અને રસથી બનેલો લેપ વશીકરણ કરે છે, મૃત્યુની સીમા સુધી પણ એમ કહેવાયું છે. તેમ જ કટીરમૂલ, ત્રિકટુ અને ક્ષૌદ્ર (મધ)થી બનેલો લેપ પણ વિધેય છે.
Verse 10
हिमं कपित्थकरभं मागधी मधुकं मधु तेषां लेपः प्रयुक्तस्तु दम्पत्योः स्वस्तिमावहेत्
હિમ, કપિત્થ, કરભ, માગધી, મધુક અને મધુથી બનેલો લેપ પ્રયોગ કરવાથી દંપતિને સ્વસ્તિ અને શુભતા પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 11
सशर्करयोनिलेपात् कदम्बरसको मधु सहदेवी महालक्ष्मीः पुत्रजीवी कृताञ्जलिः
સશર્કરા-યોનિ-લેપ, કદંબ-રસક, મધુ, સહદેવી, મહાલક્ષ્મી, પુત્રજીવી અને કૃતાઞ્જલિ—આ અહીં ઔષધ-નામો/દ્રવ્યો તરીકે નોંધાયેલા છે.
Verse 12
एतच्चूर्णं शिरःक्षिप्तं लिकस्य वशमुत्तमम् त्रिफलाचन्दनक्वाथप्रस्था द्विकुडवम् पृथक्
આ ચૂર્ણ શિર પર છાંટવાથી પ્રિયજનને વશમાં લાવવાનું ઉત્તમ સાધન બને છે. ત્રિફલા અને ચંદનનો ક્વાથ કરવો—પ્રસ્થ પ્રમાણમાં, અને બંને દ્રવ્યોને અલગ-અલગ બે કુડવ પ્રમાણમાં લેવા।
Verse 13
भृङ्गहेमरसन्दोषातावती चुञ्चुकं मधु घृतैः पक्वा निशा छाया शुष्का लिप्या तु रञ्जनी
ભૃંગ, હેમ-રસ અને સન્દોષા સાથે તાવતી તથા ચુઞ્ચુક ભેળવી મધ અને ઘીમાં પકાવી એક યોગ બને છે. તેમજ નિશા અને છાયા સૂકવી લેપ બનાવી રંજન (રંગ ચડાવા) માટે લગાવવો।
Verse 14
विदारीं सोच्चटामाषचूर्णीभ्ह्तां सशर्करां गथितां यः विपेत् क्षीरैर् नित्यं स्त्रीशतकं व्रजेत्
જે વ્યક્તિ વિદારીને ઉચ્છટા સાથે, માષ (ઉડદ)ના ચૂર્ણ અને ખાંડ ભેળવી ગોળી/પિંડ બનાવી, તેને દૂધ સાથે નિત્ય પીવે છે, તે સો સ્ત્રીઓ સુધી ગમનની શક્તિ (અતિશય વીર્ય) પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 15
गुल्ममाषतिलव्रीहिचूर्णक्षीरसितान्वितं अश्वत्थवंशदर्भाणां मूलं वै वैष्णवीश्नियोः
ગુલ્મ (ઉદરની ગાંઠ/સોજો) માટે માષ, તલ અને વ્રીહિ (ચોખા)નું ચૂર્ણ દૂધ અને ખાંડ સાથે ભેળવી ઉપયોગ કરવો. સાથે અશ્વત્થ, વંશ (વાંસ) અને દર્ભના મૂળ, તેમજ વૈષ્ણવી અને શ્ની નામની ઔષધિઓ પણ લેવાય।
Verse 16
मूलं दूर्वाश्वगन्धोत्थं पिवेत् क्षीरैः सुतार्थिनी कौन्तीलक्ष्म्याः शिफा धात्री वज्रं लोघ्नं वटाङ्कुरम्
પુત્રાર્થી સ્ત્રીએ દુર્વા અને અશ્વગંધાના મૂળ દૂધ સાથે પીવા. તેમજ કૌંતી-લક્ષ્મીની શિફા (શિખા/કલગી), ધાત્રી (આવળા), વજ્ર, લોઘ્ન અને વડ (વટ)નો અંકુર—આ ઔષધિઓનું પણ સેવન કરવું।
Verse 17
आज्यक्षीरमृतौ पेयं पुत्रार्थं त्रिदिवं स्त्रिया पुत्रार्थिनी पिवेत् क्षीरं श्रीमूलं सवटाङ्कुरम्
પુત્રલાભ માટે સ્ત્રીએ ઋતુકાળની ત્રણ રાત્રિઓમાં ઘી અને દૂધનું મિશ્રણ પીવું જોઈએ. પુત્રકામિનીએ શ્રીમૂલ તથા વડના અંકુર સાથે સંસ્કૃત દૂધ પીવું જોઈએ.
Verse 18
श्रीवडाङ्कुरदेवीनां रसं नस्ये विपेच्च सा श्रीपद्ममूलमुत्क्षीरमश्वत्थोत्तरमूलयुक्
તે શ્રીવડાંકુર-દેવી વનસ્પતિઓનો નिचોડેલો રસ નસ્યરૂપે નાકમાં નાખે. તે રસ શ્રીપદ્મ (કમળ)ના મૂળ, દૂધ અને અશ્વત્થ (પીપળ)ના ઉપરના મૂળ સાથે સંયુક્ત કરેલો હોય.
Verse 19
तरलं पयसा युक्तं कार्पासफलपल्ल्वं अपामार्गस्य पुष्पाग्रं नवं समहिषीपयः
તૈયારીને દૂધથી પાતળી કરીને, કપાસ-ફળ વનસ્પતિનો કોમળ પલ્લવ, અપામાર્ગના તાજા ફૂલના અગ્રભાગ અને સાથે તાજું ભેંસનું દૂધ ઉમેરવું.
Verse 20
पुत्रार्थञ्चार्धषट्शाकैर् योगाश् चत्वार ईरिताः शर्करोत्पलपुष्पाक्षलोध्रचन्दनसारिवाः
પુત્રલાભ માટે અર્ધ-ષટ્-શાક (છ શાક-માત્રાનો અડધો) પ્રમાણ રાખીને ચાર ઔષધીય યોગો કહ્યા છે. તેમાં શર્કરા, ઉત્પલ (નીલ કમળ), પુષ્પાક્ષ, લોધ્ર, ચંદન અને સારિવા વપરાય છે.
Verse 21
स्रवमाणे स्त्रिया गर्भे दातव्यास्तण्डुलाम्भसा लाजा यष्टिसिताद्राक्षाक्षौद्रसर्पींषि वा लिहेत्
ગર્ભાવસ્થામાં સ્ત્રીને સ્રાવ (રક્ત/રસ) થાય તો તેને તંડુલાંભસા (ચોખાનું પાણી) સાથે લાજા (ભૂંજેલું ધાન) આપવું. અથવા યષ્ટિમધુ, ખાંડ, દ્રાક્ષ, મધ અને ઘીનું મિશ્રણ ચાટવું.
Verse 22
अटरुषकलाङ्गुल्यः काकमाच्याः शिफा पृथक् नाभेरधः समालिप्य प्रसूते प्रमदा सुखम्
અટરુષ, કલાંગુલિ અને કાકમાચીની શિફા/ફળને અલગ અલગ પીસી લેપ બનાવી નાભિની નીચે લગાડવાથી સ્ત્રી સુખપૂર્વક પ્રસવે છે।
Verse 23
रक्तं शुक्लं जावापुष्पं रक्तशुक्लस्त्रुतौ पिवेत् केशरं वृहतीमूलं गोपीयष्टितृणोत्पलम्
રક્ત અથવા શ્વેત સ્રાવમાં લાલ અને સફેદ—બન્ને જાતના જાવા-પુષ્પનો કઢો/નિષ્કર્ષ, કેસર, વૃહતીનું મૂળ, ગોપી-યષ્ટિ, તૃણ (ઔષધી ઘાસ) અને ઉત્પલ સાથે પીવો જોઈએ।
Verse 24
साजक्षीरं सतैलं तद्भक्षणं रोमजन्मकृत् शीर्यमाणेषु केशेषु स्थापनञ्च भवेदिदम्
બકરાના દૂધ અને તેલ સાથે તેનું સેવન કરવાથી શરીરના રોમ ઉગે છે; અને વાળ ઝરતા હોય ત્યારે તે વાળને સ્થિર કરી પુનઃસ્થાપિત કરે છે।
Verse 25
धात्रीभृङ्गरसप्रस्थतैलञ्च क्षिरमाढकम् ॐ नमो भगवते त्र्यम्बकाय उपशमय चुलु मिलि भिद गोमानिनि चक्रिणि ह्रूं फट् अस्मिन् ग्रामे गोकुलस्य रक्षां कुरु शान्तिं कुरु घण्डाकर्णो महासेनो वीरः प्रोक्तो महाबलः
ધાત્રી (આમળા) અને ભૃંગરાજના રસથી યુક્ત એક પ્રસ્થ તેલ તથા એક આઢક દૂધ વિધિપૂર્વક તૈયાર કરવું. પછી જપ કરવો—“ૐ નમો ભગવતે ત્ર્યંબકાય, ઉપશમય; ચુલુ મિલિ ભિદ; હે ગોમાનિનિ, હે ચક્રિણિ; હ્રૂં ફટ્; આ ગામમાં ગોકુલની રક્ષા કર, શાંતિ કર।” ઘંડાકર્ણ, મહાસેન—મહાબલ વીર—નું પણ આવાહન છે।
Verse 26
मारीनिर्नाशनकरः स मां पातु जगत्पतिः श्लोकौ चैव न्यसेदेतौ मन्त्रौ गोरक्षकौ पृथक्
મારી (મહામારી)નો નાશ કરનાર જગત્પતિ મને રક્ષા કરે. આ બે શ્લોકનો અલગ અલગ ન્યાસ કરવો—આ ગોરક્ષાના બે સ્વતંત્ર મંત્ર છે।
Frequently Asked Questions
Sūrya symbolizes regulated time, vitality, and clarity; Sun-worship frames the practitioner’s discipline before entering specialized mantra and homa procedures.
It reinforces devotion and alignment with cosmic order, making worldly ritual aims subordinate to dharma and supportive of inner purification.