Adhyaya 309

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे त्वरितापूजा नामाष्टाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ नवाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः त्वरितामन्त्रादिः अग्निर् उवाच अपरां त्वरिताविद्यां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां पुरे वज्राकुले देवीं रजोभिर्लिखिते यजेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ત્વરિતાપૂજા’ નામનો ત્રણસો નવમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો દસમો અધ્યાય—‘ત્વરિતા-મંત્રાદિ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—ભોગ અને મોક્ષ આપનારી અપરા (ગૂઢ) ત્વરિતા-વિદ્યા હું કહું છું. નગરમાં વજ્રાકુલા રૂપિણી દેવીને રજ (ધૂળ/ચૂર્ણ)થી લખેલી આકૃતિમાં પૂજવી.

Verse 2

पद्मगर्भे दिग्विदिक्षु चाष्टौ वज्राणि वीथिकां द्वारशोभोपशोभाञ्च लिखेच्छ्रीघ्रं स्मरेन्नरः

પદ્મગર્ભમાં તથા આઠ દિશા-વિદિશામાં વજ્રચિહ્નો દોરવા; પરિક્રમા માર્ગ (વીથિકા) અને મુખ્ય તથા ઉપદ્વારની શોભા પણ લખવી. આ બધું દોરીને સાધકે શીઘ્ર સ્મરણ (આવાહન/ધ્યાન) કરવું.

Verse 3

अष्टादशभुजां सिंहे वामजङ्घा प्रतिष्ठिता दक्षिणा द्विगुणा तस्याः पादपीठे समर्पिता

અષ્ટાદશભુજા દેવી સિંહ પર આરૂઢ થઈ પ્રતિષ્ઠિત છે. તેની ડાબી જાંઘ સિંહ પર સ્થિર છે અને જમણી જાંઘ વધુ વળી પાદપીઠ પર અર્પિત છે.

Verse 4

नागभूषां वज्रकुण्डे खड्गं चक्रं गदां करमात् शूलं शरं तथा शक्तिं वरदं दक्षिणैः करैः

નાગભૂષણોથી શોભિત અને વજ્રાકાર કુંડળ ધારણ કરનાર (દેવી)ના જમણા હાથોમાં ક્રમે ખડ્ગ, ચક્ર, ગદા; તેમજ શૂલ, શર, શક્તિ અને વરદ-મુદ્રા ધારણ કરાવવી.

Verse 5

धनुः पाशं शरं घण्टां तर्जनींशङ्खमङ्कुशम् अभयञ्च तथा वर्जं वामपार्श्वे धृतायुधम्

ડાબી બાજુ ધારણ કરેલા આયુધ/ઉપકરણોમાં ધનુષ, પાશ, શર, ઘંટા, તર્જની-મુદ્રા, શંખ, અંકુશ, અભય-મુદ્રા તથા વજ્ર પણ દર્શાવવું.

Verse 6

पूजनाच्छत्रुनाशः स्याद्राष्ट्रं जयति लीलया दीर्घायूराष्ट्रभूतिः स्याद्दिव्यादिसिद्धिभाक्

યોગ્ય પૂજનથી શત્રુનાશ થાય છે અને રાજ્ય લીલાથી જીતાય છે. દીર્ઘ આયુષ્ય અને રાજ્યસમૃદ્ધિ મળે છે તથા દિવ્ય આદિ સિદ્ધિઓનો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 7

वज्रार्गले इति ञ तलेतिसप्तपातालाः कालाग्निभुवनान्तकाः ॐ कारादिस्वरारभ्य यावद्ब्रह्माण्डवाचकम्

‘વજ્રારગલે’ એ ઞ-કારની ગુઢ સંજ્ઞા છે; ‘તલ’ એટલે સાત પાતાળ, જેને ‘કાલાગ્નિ’ અને ‘ભુવનાંતક’ પણ કહે છે. ઓંકારાદિ સ્વરોથી લઈને ‘બ્રહ્માંડ’ વાચક પદ સુધી પવિત્ર વર્ણક્રમ જાણવો/જપવો જોઈએ.

Verse 8

ॐ काराद्भ्रामयेत्तोयन्तोतला त्वरिता ततः प्रस्तावं सम्प्रवक्ष्यामि स्वरवर्गं लिखेद्भुवि

ઓંકારથી આરંભ કરીને જળને ઘુમાવવું/મથવું; પછી ત્વરિત લતા-રેખા તૈયાર કરવી. ત્યારબાદ હું પ્રસ્તાવનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરીશ; ભૂમિ પર સ્વરવર્ગ લખવો.

Verse 9

तालुर्वर्गः कवर्गः स्यात्तृतीयो जिह्वतालुकः चतुर्थस्तालुजिह्वाग्रो जिह्वादन्तस्तु पञ्चमः

તાલુ-વર્ગને ક-વર્ગ કહેવામાં આવ્યો છે; ત્રીજો વર્ગ જીભ અને તાલુના સંયોગથી બને છે. ચોથો તાલુ અને જીભના અગ્રથી; પાંચમો જીભ અને દાંતથી બને છે.

Verse 10

षष्ठो ऽष्टपुटसम्पन्नो मिश्रवर्गस्तु सप्तमः ऊष्माणः स्याच्छ्वर्गस्तु उद्धरेच्च मनुं ततः

છઠ્ઠો વર્ગ અષ્ટ-પુટથી સંપન્ન છે; સાતમો મિશ્રવર્ગ છે. ઊષ્મ ધ્વનિઓ શ્વવર્ગ કહેવાય; ત્યારબાદ તે ગોઠવણીમાંથી ‘મનુ’ એટલે અંતઃસ્થ (અર્ધસ્વર) પણ ઓળખી કાઢવો.

Verse 11

षष्ठस्वरसमारूढं ऊष्मणान्तं सविन्दुकम् तालुवर्गद्वितीयन्तु स्वरैकादशयोजितम्

આને છઠ્ઠા સ્વર પર સ્થાપિત કરવું, ઊષ્મ અક્ષર પર સમાપ્ત કરવું અને બિંદુ સહિત રાખવું. આગળ તાલુવર્ગના બીજા અક્ષર પર અંત પામે અને અગિયારમા સ્વર સાથે સંયુક્ત થાય.

Verse 12

जिह्वातालुसमायोगः प्रथमं केवलं भवेत् तदेव च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत्

પ્રથમ અભ્યાસ માત્ર જીભ અને તાલુનો સંયોગ કરવો. બીજો એ જ સંયોગ છે, પરંતુ તેને અધસ્તાત્ (નીચે તરફ) વિનિયોજિત/સ્થાપિત કરવો.

Verse 13

एकादशस्वरैर् युक्तं प्रथमं तालुवर्गतः ऊष्माणस्य द्वितीयन्तु अधस्ताद् दृश्य योजयेत्

પ્રથમ પંક્તિને અગિયાર સ્વરો સાથે તાલુવર્ગથી આરંભ કરીને ગોઠવવી; અને ઊષ્માણ (શ્/ષ્/સ્/હ્) નો બીજો ક્રમ પરંપરાગત રીતે દેખાય તેમ નીચે જોડવો.

Verse 14

षोडशस्वरसंयुक्तमूष्माणस्य द्वितीयकम् जिह्वादन्तसमायोगे प्रथमं योजयेदधः

ઊષ્માણ અક્ષરોનો બીજો ભાગ સોળ સ્વરોના સંયોગે જીભ-દાંતના સ્પર્શથી ઉચ્ચાર/પ્રયોગ કરવો; અને પહેલો ભાગ નીચે ગોઠવવો.

Verse 15

मिश्रवर्गाद् द्वितीयन्तु अधस्तात् पुनरेव तु चतुर्थस्वरसम्भिन्नं तालुवर्गादिसंयुतम्

મિશ્રવર્ગની નીચે બીજો વિન્યાસ ફરી કહેવામાં આવ્યો છે; તે તાલુવર્ગ વગેરે સાથે સંયુક્ત છે અને ચતુર્થ સ્વર-ભેદથી વિશિષ્ટ બને છે.

Verse 16

ऊष्मणश् च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत् स्वरैकादशभिन्नन्तु ऊष्मणान्तं सविन्दुकम्

ઊષ્માણ સમૂહનો બીજો ભાગ નીચે ગોઠવવો; અને જે અગિયાર સ્વરો દ્વારા ભિન્ન/વિશિષ્ટ છે તેને ઊષ્માણના અંતે બિંદુ (અનુસ્વાર) સહીત સ્થાપિત કરવું.

Verse 17

पञ्चस्वरसमारूढं ओष्ठसम्पुटयोगतः द्वितीयमक्षरञ्चान्यज्जिह्वाग्रे तालुयोगतः

પાંચ સ્વરધ્વનિઓના આધાર પર, ઓઠોના સંપૂટ-યોગથી (અર્થાત્ ઓઠ બંધ થવાથી) આ ઉત્પન્ન થાય છે; અને બીજું અક્ષર તો જિહ્વાગ્રનો તાલુ સાથે સ્પર્શ થતાં ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 18

ऊष्माणस्येत्ययं पाठो न साधुः प्रथमं पञ्चमे योज्यं स्वरार्धेनोद्धृता इमे ओंकाराद्या नमोन्ताश् च जपेत् स्वाहाग्निकार्यके

“ઊષ્માણસ્ય …” એવો પાઠ યોગ્ય નથી. પ્રથમને પંચમ સાથે જોડવો જોઈએ. સ્વરાર્ધથી ઉદ્ધૃત, ઓંકારાદિ અને “નમઃ” અંતવાળા આ અક્ષર/મંત્રો “સ્વાહા” સાથે અગ્નિકાર્યમાં જપવા યોગ્ય છે.

Verse 19

ॐ ह्रीं ह्रूं ह्रः हृदयं हां हृश्चेति शिरः ह्रीं ज्वल ज्जलशिखा स्यात् कवचं हनुद्वयम् ह्रीं श्रीं क्षून्नेत्रत्रयाय विद्यानेत्रं प्रकीर्तितम् क्षौं हः खौं हूं फडस्त्राय गुह्याङ्गानि पुरा न्यसेत् त्वरिताङ्गानि वक्ष्यामि विद्याङ्गानि शृणुष्व मे आदिद्विहृदयं प्रोक्तं त्रिचतुःशिर इष्यते

“ઓં હ્રીં હ્રૂં હ્રઃ”—આ હૃદય-ન્યાસ છે. “હાં હૃશ્”—આ શિરઃ-ન્યાસ કહેવાયો છે. “હ્રીં જ્વલ જ્વલશિખા”—આ કવચ છે; તેને બંને જડબાં પર ન્યાસ કરવો. “હ્રીં શ્રીં ક્ષૂં”—ત્રિનેત્ર માટે ‘વિદ્યા-નેત્ર’ તરીકે પ્રકીર્તિત. “ક્ષૌં હઃ ખૌં હૂં ફડ્”—આ અસ્ત્ર-મંત્ર; પહેલાં ગુહ્ય અંગોનો ન્યાસ કરવો. હવે ત્વરિતાના અંગો કહું છું—વિદ્યાના અંગો સાંભળો: ‘આદિ-દ્વિ-હૃદય’ કહેલું છે અને શિર ત્રણ કે ચાર પ્રકારનું માનવામાં આવે છે.

Verse 20

पञ्चषष्ठः शिखा प्रोक्ता कवचं सप्तमाष्टमम् तारकन्तु भवेन्नेत्रं नवार्धाक्षरलक्षणं

પાંસઠમો મંત્ર ‘શિખા’ કહેવાયો છે; સાતમો અને આઠમો ‘કવચ’ બને છે. પરંતુ ‘તારક’ ‘નેત્ર-મંત્ર’ છે, જે સાડા નવ અક્ષર-લક્ષણ ધરાવે છે.

Verse 21

तोतलेति समाख्याता वज्रतुण्डे ततो भवेत् ख ख हूं दशवीजा स्याद्वज्रतुण्डेन्द्रद्रूतिका

આને “તોતલા” કહે છે; ત્યારબાદ તે વજ્રતુણ્ડનો મંત્ર બને છે. “ખ ખ હૂં” એ દશ-બીજ છે; તે વજ્રતુણ્ડેન્દ્રની શીઘ્ર-કાર્યકારી દ્રૂતિકા છે.

Verse 22

खेचरि ज्वालिनीज्वाले खखेति ज्वालिनीदश वर्चे शरविभीषणि खखेति च शवर्यपि

‘ખેચરી’, ‘જ્વાલિની-જ્વાલા’, ‘ખખેતિ’, ‘જ્વાલિની-દશા’, ‘વર્ચા’, ‘શર-વિભીષણી’, ‘ખખેતિ’ તથા ‘શવરી’—આ બધાં રક્ષણાર્થે મંત્ર-પ્રયોગમાં વપરાતા નામો છે.

Verse 23

छे छेदनि करालिनि खखेति च कराल्यपि वक्षःश्रवद्रवप्लवनी ख ख दूतीप्लवं ख्यपि

“છે! હે છેદની, હે કરાલિની, હે ખખેતી તથા હે કરાળી! વક્ષસ્થળથી વહેતા દ્રવને ઉછાળીને પ્લાવિત કરનારી! ‘ખ ખ’; તેમજ દૂતી-પ્લવ અને ‘ખ્ય’ પણ।”

Verse 24

स्त्रीबालकारे धुननि शास्त्री वसनवेगिका क्षे पक्षे कपिले हस हस कपिला नाम दूतिका

સ્ત્રી અને બાળકોના ક્ષેત્રમાં દૂતી ‘ધુનની’; શાસ્ત્રજ્ઞ સ્ત્રીઓમાં ‘શાસ્ત્રી’; વસ્ત્રને વેગ આપનારી ‘વસનવેગિકા’; ‘ક્ષ’ તથા ‘પક્ષ’ વિભાગમાં ‘કપિલા’; અને ‘હસ હસ’ ઉચ્ચારથી દૂતીનું નામ ‘કપિલા’ કહેવાય છે।

Verse 25

ह्रूं तेजोवति रौद्री च मातङ्गरौद्रिदूतिका पुटे पुटे ख ख खड्गे फट् ब्रह्मकदूतिका

“હ્રૂં! હે તેજોવતી, હે રૌદ્રી, તથા હે માતંગ-રૌદ્રીની દૂતિકા! પુટે પુટે રક્ષા કર; ‘ખ ખ’; ખડ્ગ પર ‘ફટ્’; હે બ્રહ્મકા-દૂતિકા!”

Verse 26

वैतालिनि दशार्णाः स्युस्त्यजान्यहिपलालवत् हृदादिकन्यासादौ स्यान् मध्ये नेत्रे न्यसेत्सुधीः

વૈતાલિની વિન્યાસમાં દસ અક્ષરો કહેવાયા છે; તે ઘોડી, સર્પ અને પાળાળ જેવી રીતે ત્યાજ્ય ગણાય. હૃદય-આદિ ન્યાસના આરંભે, વિદ્વાન સાધકે તેને મધ્યમાં—નેત્રોમાં—સ્થાપિત કરવું।

Verse 27

पादादरभ्य मूर्दान्तं शिर आरभ्य पादयोः वक्षःश्रवद्रवप्लवनीथथेति ख , छ च अङ्घ्रिजानूरुगुह्ये च नाभिहृत्कण्ठदेशतः

પગથી શરૂ કરીને મસ્તક-શિખા સુધી, અને ફરી શિરથી શરૂ કરીને પગ સુધી (દેહભાગોની ગણના) કહેવાઈ છે. વક્ષસ્થળ અને શ્રવણ-પ્રદેશ સહિત ‘દ્રવ’, ‘પ્લવની’, ‘ઈથ’, ‘થે’ તથા ‘ખ’, ‘છ’ જેવા સંકેતો; તેમજ અઙ્ઘ્રિ, જાનુ, ઊરુ, ગુહ્ય, અને નાભિ, હૃત્, કણ્ઠ-દેશનાં સ્થાન પણ દર્શાવ્યાં છે।

Verse 28

वज्रमण्डलबूर्धे च अघोर्धे चादिवीजतः सोमरूपं ततो गावं धारामृतसुवर्षिणम्

વજ્રમંડળના ઉપર અને અઘોર પ્રદેશના નીચે—આદિબીજ મંત્રથી આરંભ કરીને—સાધકે સોમરૂપિણી ગાયનું ધ્યાન કરવું; તે અમૃતની ધારાઓને શુભ્ર વર્ષા સમે વરસાવે છે।

Verse 29

विशन्तं ब्रह्मरन्ध्रेण साधकस्तु विचिन्तयेत् मूर्धास्यकण्ठहृन्नाभौ गुह्योरुजानुपादयोः

સાધકે બ્રહ્મરંધ્ર દ્વારા પ્રવેશતી પ્રાણધારાનું ચિંતન કરવું; પછી તે શિર, મુખ, કંઠ, હૃદય, નાભિ, ગુહ્યસ્થાન, જાંઘ, ઘૂંટણ અને પગ સુધી ક્રમે ગતિ કરે છે એમ ધ્યાન કરવું।

Verse 30

आदिवीजं न्यसेन्मन्त्री तर्जन्यादि पुनः पुनः ऊर्धं सोममधः पद्मं शरीरं वीजविग्रहं

મંત્રસાધકે તર્જની વગેરે આંગળીઓ પર આદિબીજનો ન્યાસ વારંવાર કરવો. ઉપર સોમ (ચંદ્ર), નીચે પદ્મ, અને શરીરને બીજમંત્રનું સાકાર વિગ્રહ માનીને ધ્યાન કરવું।

Verse 31

यो जानाति न मृत्युः स्यात्तस्य न व्याधयो ज्वरा यजेज्जपेत्तां विन्यस्य ध्यायेद्देवीं शताष्टकम्

જે આ વિધિને જાણીને યોગ્ય રીતે આચરે, તેને મૃત્યુ નથી; તેને રોગો અને જ્વર પણ નથી. તે પૂજા અને જપ કરે; ન્યાસ સ્થાપી દેવીનું ધ્યાન કરે—આ શતાષ્ટક (૧૦૮નું સ્તોત્ર/સમૂહ) છે।

Verse 32

मुद्रा वक्ष्ये प्रणीताद्याः प्रणीताः पञ्चधास्मृताः ग्रथितौ तु करौ कृत्वा मध्ये ऽङ्गुष्ठौ निपातयेत्

હવે હું પ્રણીતા વગેરે મુદ્રાઓનું વર્ણન કરું છું. પ્રણીતા મુદ્રા પંચવિધ સ્મૃત છે. બંને હાથ ગૂંથીને મધ્યમાં અંગૂઠાઓ સ્થાપિત કરવા।

Verse 33

तर्जनीं मूर्ध्निसंलग्नां विन्यसेत्तां शिरोपरि प्रणीतेयं समाख्याता हृद्देशे तां समानयेत्

તર્જનીને મસ્તકની શિખા સાથે સ્પર્શ કરાવી શિર પર સ્થાપિત કરવી. આને ‘પ્રણીતા’ કહે છે; ત્યારબાદ તેને હૃદય-પ્રદેશે લાવવી.

Verse 34

ऊर्धन्तु कन्यसामध्ये सवीजान्तां विदुर्द्विजाः नियोज्य तर्जनीमध्ये ऽनेकलग्नां परस्पराम्

દ્વિજોએ જાણ્યું છે—આંગળીઓને ઊંચી કરીને કનિષ્ઠાને મધ્યમાં રાખવી અને અગ્રભાગોને ‘બીજ’ સમાન મિલાવવું. પછી તર્જનીઓના મધ્યમાં તેમને ગોઠવી, પરસ્પર અનેક સ્પર્શબિંદુઓથી ગૂંથીને જોડવું.

Verse 35

ज्येष्टाग्रं निक्षिपेन्मध्ये भेदनी सा प्रकीर्तिता नाभिदेशे तु तां बद्ध्वा अङ्गुष्ठावुत्क्षिपेत्ततः

મધ્યમાં તર્જનીના અગ્રને મૂકવું ‘ભેદની’ મુદ્રા કહેવાય છે. તેને નાભિ-પ્રદેશે બાંધી સ્થિર કરીને, પછી બંને અંગૂઠાઓને ઉપર ઉઠાવા.

Verse 36

कराली तु महामुद्रा हृदये योज्य मन्त्रिणः पुनस्तु पूर्ववद् बद्धलग्नां ज्येष्ठां समुत्क्षिपेत्

‘કરાળી’ મહામુદ્રા છે; મંત્રસાધકે તેને હૃદયમાં યોજવી. પછી પૂર્વવત્ બાંધી સ્થિર કરેલી ‘જ્યેષ્ઠા’ (મુદ્રા)ને ઉપર ઉઠાવવી.

Verse 37

वज्रतुण्डा समाख्याता वज्रदेशे तु बन्धयेत् उभाभ्याञ्चैव हस्ताभ्यां मणिबन्धन्तु बन्धयेत्

આને ‘વજ્રતુણ્ડા’ કહે છે; તેને વજ્ર-પ્રદેશે બાંધી પ્રયોગ કરવો. અને બંને હાથોથી તેને મણિબંધ—કાંડા-સંધિ—પર સ્થિર કરવો.

Verse 38

त्रीणि त्रीणि प्रसार्येति वज्रमुद्रा प्रकीर्तिता प्रसार्या चेति ट दण्डः खड्गञ्चक्रगदा मुद्रा चाकारतः स्मृता

ત્રણ-ત્રણ આંગળીઓ પ્રસારીને કરાતી ક્રિયા ‘વજ્રમુદ્રા’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. ‘પ્રસાર્યા’ મુદ્રા દંડાકાર (ટ-દંડ) રૂપે સ્મૃત છે; તેમજ ખડ્ગ, ચક્ર અને ગદા મુદ્રાઓ પણ પોતાના પોતાના આકાર મુજબ ઓળખાય છે।

Verse 39

अङ्गुष्ठेनाक्रमेत् त्रीणि त्रिशूलञ्चोर्ध्वतो भवेत् एका तु मध्यमोर्ध्वा तु शक्तिरेव विधीयते

અંગૂઠાથી ત્રણ સ્થાનો પર ચિહ્ન (દબાણ) કરવું; તેમના ઉપર ત્રિશૂલનું ચિહ્ન બને છે. એક રેખા મધ્યમાં રહે છે અને ઉપરની રેખા ‘શક્તિ’ તરીકે વિધાન કરાઈ છે।

Verse 40

शरञ्च वरदञ्चापं पाशं भारञ्च घण्टया शङ्खमङ्कुशमभयं पद्ममष्ट च विंशतिः

બાણ, વરદ મુદ્રા, ધનુષ, પાશ, ભાર (વજન)નું ચિહ્ન, તેમજ ઘંટ; શંખ, અંકુશ, અભય મુદ્રા અને પદ્મ—આ બધાં (મળી) અઠ્ઠાવીસ (ચિહ્નો/આયુધો) કહેવાયા છે।

Verse 41

मोहणी मोक्षणी चैव ज्वालिनी चामृताभया प्रणीताः पञ्चमुद्रास्तु पूजाहोमे च योजयेत्

મોહણી, મોક્ષણી, જ્વાલિની, અમૃતા અને અભયા—આ પાંચ મુદ્રાઓ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે; તેમને પૂજા તથા હોમ—બન્નેમાં યોજવી જોઈએ।