Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
મંત્રશાસ્ત્રની પરંપરામાં આ અધ્યાય વ્રત-સમાપ્તિ વિધિઓથી આગળ વધી દેવાલય-સંસ્કૃતિની પવિત્ર અર્થવ્યવસ્થા વર્ણવે છે. રક્ષા અને સમૃદ્ધિ માટે દોરા, જપમાળા, તાબીઝ વગેરે સાધનો જણાવે છે; જપશિસ્તમાં માનસિક જપ, મેરુદાણા-નિયમ અને માળા પડી જાય તો પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્દેશિત છે. ઘંટાનાદને સર્વ વાદ્યોનો સાર કહી ઘર, મંદિર અને લિંગની શુદ્ધિ માટે પવિત્ર દ્રવ્યો નિશ્ચિત કરે છે. મંત્રોપદેશમાં ‘નમઃ શિવાય’ના પંચાક્ષર/ષડાક્ષર રૂપો અને અંતે ‘ઓં નમઃ શિવાય’ને લિંગપૂજાનો પરમ મંત્ર કહી, ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ આપનાર કરુણામૂલ સ્ત્રોત તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે. પછી દેવાલય અને લિંગપ્રતિષ્ઠાને સર્વોચ્ચ પુણ્યકારક કહી યજ્ઞ, તપ, દાન, તીર્થ અને વેદાધ્યયનના ફળો વધે છે એમ કહે છે; ભક્તિ મુખ્ય હોય તો નાનું-મોટું અર્પણ સમફળ આપે. અંતે વધુ ટકાઉ સામગ્રીથી દેવાલય નિર્માણમાં ક્રમશઃ પુણ્યવૃદ્ધિ અને અલ્પ નિર્માણકર્મથી પણ મહાન આધ્યાત્મિક લાભનો નિર્દેશ છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गौर्यादिपूजा नाम पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः देवालयमाहात्म्यम् ईश्वर+उवाच व्रतेश्वरांश् च सत्यादीनिष्ट्वा व्रतसमर्पणम् अरिष्टशमने शस्तमरिष्टं सूत्रनायकम्
આ રીતે શ્રી આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘ગૌરીઆદિ પૂજા’ નામનો ત્રણસો પચ્ચીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ‘દેવાલયમાહાત્મ્ય’ નામનો ત્રણસો છવ્વીસમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. ઈશ્વર બોલ્યા—સત્ય વગેરે વ્રતેશ્વરોની વિધિવત્ પૂજા કરીને વ્રતસમર્પણ કરવું. અરીષ્ટ (અનિષ્ટ) શમન માટે સૂત્રનાયકના માર્ગદર્શન હેઠળ અરીષ્ટ-સંબંધિત વિધાન પ્રશસ્ત છે.
Verse 2
हेमरत्रमयं भूत्यै महाशङ्खञ्च मारणे आप्यायने शङ्खसूत्रं मौक्तिकं पुत्रवर्धनम्
સોનું અને રક્તમણિથી બનેલું તાબીઝ સમૃદ્ધિ આપે છે; મહાશંખ મારણકર્મમાં ઉપયોગી છે. પોષણ અને વૃદ્ધિ માટે શંખસૂત્ર વિહિત છે; મૌક્તિકસૂત્ર સંતાનવર્ધક છે.
Verse 3
स्फाटिकं भूतिदं कौशं मुक्तिदं रुद्रनेत्रजं धाधीफलप्रमाणेन रुद्राक्षं चोत्तमन्ततः
સ્ફટિક સમૃદ્ધિ આપે છે; કૌશ (રેશમી) સૂત્ર મુક્તિ આપે છે. રુદ્રના નેત્રથી ઉત્પન્ન રુદ્રાક્ષ ધાધી ફળના પ્રમાણનું હોય તો સર્વોત્તમ છે.
Verse 4
समेरुं मेरुहीनं वा सूत्रं जप्यन्तु मानसम् अनामाङ्गुष्ठमाक्रम्य जपं भाष्यन्तु कारयेत्
મેરુવાળી કે મેરુ વિનાની માળાના સૂત્રથી જપ હોય, તો જપ માનસિક રીતે કરવો. અનામિકા આંગળીને અંગૂઠાથી દબાવી, એ રીતે જપની ગણતરી કરાવવી.
Verse 5
तर्जन्यङ्गुष्ठमाक्रम्य न मेरुं लङ्घ्येज्जपे प्रमादात् पतिते सूत्रे जप्तव्यन्तु शतद्वयम्
તર્જનીને અંગૂઠાથી દબાવી જપ કરતાં, બેદરકારીથી પણ મેરુને ન લાંઘવો. જો માળાનું સૂત્ર પડી જાય, તો બે સો જપ કરવાના.
Verse 6
सर्ववाद्यमयी घण्टा तस्या वादनमर्थकृत् गोशकृन्मूत्रवल्मीकमृत्तिकाभस्मवारिभिः
ઘંટા સર્વ વાદ્યોનો સાર છે; તેનું વાદન અભિષ્ટ કર્મ સિદ્ધ કરે છે. (તેનું શુદ્ધિકરણ) ગોબર, ગોમૂત્ર, વલ્મીકની માટી, માટી, ભસ્મ અને પાણીથી કરવું.
Verse 7
वेस्मायतनलिङ्गादेः कार्यमेवं विशोधनम् स्कन्दो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
ગૃહ, આયતન/મંદિર, લિંગ વગેરે માટે આ રીતે શુદ્ધિકર્મ કરવું જોઈએ. “સ્કન્દો નમઃ શિવાય” આ મંત્ર સર્વાર્થસાધક છે.
Verse 8
गीतः पञ्चाक्षरो वेदे लोके गीतःषडक्षरः ओमित्यन्ते स्थितः शम्भुर्मुद्रार्थं वटवीजवत्
વેદમાં (શિવ) મંત્ર પંચાક્ષરરૂપે કહ્યો છે, અને લોકપ્રયોગમાં ષડાક્ષરરૂપે પ્રચલિત છે. અંતે ‘ઓં’ મૂકતાં શંભુ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે—વટબીજ સમાન—મુદ્રાર્થસિદ્ધિ માટે.
Verse 9
क्रमान्नमः शिवायेति ईशानाद्यानि वै विदुः षडक्षरस्य सूत्रस्य भाष्यद्विद्याकदम्बकं
ક્રમ મુજબ “નમઃ શિવાય” મંત્ર દ્વારા ‘ઈશાન આદિ’ (દિશા/દૈવી અંશો) તેઓ જાણે અને વિન્યાસ કરે છે. આ ષડાક્ષર-સૂત્રનું ભાષ્યરૂપ વિદ્યાકદંબક (વિદ્યાઓનો સમૂહ) છે.
Verse 10
यदोंनमः शिवायेति एतावत् परमं पदम् अनेन पूजयेल्लिङ्गं लिङ्गे यस्मात् स्थितः शिवः
“ઓં નમઃ શિવાય”—આટલું જ પરમ પદ (સર્વોચ્ચ સૂત્ર) છે. આ મંત્રથી જ લિંગની પૂજા કરવી જોઈએ, કારણ કે લિંગમાં શિવ પ્રતિષ્ઠિત (સ્થિત) છે.
Verse 11
अनुग्रहाय लोकानां धर्मकामार्थमुक्तिदः यो न पूजयते लिङ्गन्न स धर्मादिभाजनं
લોકોના અનુગ્રહ માટે લિંગ ધર્મ, કામ, અર્થ અને મુક્તિ આપનાર છે. જે લિંગની પૂજા કરતો નથી, તે ધર્મ આદિનો પાત્ર નથી.
Verse 12
लिङ्गार्चनाद्भुक्तिमुक्तिर्यावज्जीवमतो यजेत् वरं प्राणपरित्यागो भुञ्जीतापूज्य नैव तं
લિંગપૂજનથી ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી જીવનભર પૂજા કરવી. પૂજા કર્યા વિના ભોગ કરવો યોગ્ય નથી; તે કરતાં પ્રાણત્યાગ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 13
भक्तिदमिति ख रुद्रस्य पूजनाद्रुद्रो विष्णुः स्याद्विष्णुपूजनात् सूर्यः स्यात् सुर्यपूजातः शक्त्यादिः शक्तिपूजनात्
આ ઉપદેશ ‘ભક્તિ આપનાર’ છે. રુદ્રપૂજનથી રુદ્ર વિષ્ણુરૂપ બને છે; વિષ્ણુપુજનથી સૂર્યપ્રાપ્તિ; સૂર્યપૂજાથી શક્તિ વગેરેની પ્રાપ્તિ; અને શક્તિપૂજનથી પરમ ગતિ મળે છે.
Verse 14
सर्वयज्ञतपोदाने तीर्थे वेदेषु यत् फलं तत् फलं कोटिगुणितं स्थाप्य लिङ्गं लभेन्नरः
બધા યજ્ઞ, તપ, દાન, તીર્થસેવા અને વેદપાઠથી જે ફળ મળે છે, શિવલિંગ સ્થાપનાથી એ જ ફળ કરોડગણું થઈને મનુષ્યને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 15
त्रिसन्ध्यं योर्चयेल्लिङ्गं कृत्वा विल्वेन पार्थिवम् शतैकादशिकं यावत् कुलमुद्धृत्य नाकभाक्
જે પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાંજે—ત્રિસંધ્યાએ માટીનું લિંગ બનાવી બિલ્વપત્રોથી અર્ચના કરે છે, તે એકસો અગિયાર પેઢી સુધી કુળનો ઉદ્ધાર કરીને સ્વર્ગનો ભાગી બને છે.
Verse 16
भक्त्या वित्तानुसारेण कुर्यात् प्रसादसञ्चयम् अल्पे महति वा तुल्यफलमाढ्यदरिद्रयोः
ભક્તિપૂર્વક પોતાની ક્ષમતા મુજબ પ્રસાદ-અર્પણનો સંગ્રહ કરવો. દાન નાનું હોય કે મોટું—ધનવાન અને ગરીબ બંનેને ફળ સમાન મળે છે.
Verse 17
भागद्वयञ्च धर्मार्थं कल्पयेज्जीवनाय च धनस्य भागमेकन्तुअनित्यं जीवितं यतः
ધનના બે ભાગ ધર્મકાર્ય (દાન‑પુણ્ય) માટે અને એક ભાગ જીવનનિર્વાહ માટે વહેંચવો જોઈએ; કારણ કે જીવન નિશ્ચયે અનિત્ય છે।
Verse 18
त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य देवागारकृदर्थभाक् मृत्काष्ठेष्टकशैलाद्यैः क्रमात् कोटिगुणं फलम्
દેવાલય બનાવનાર પોતાના વંશની ત્રણ‑સાત પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરી પુણ્યનો ભાગી બને છે; અને માટી, લાકડું, ઈંટ, પથ્થર વગેરે વડે ક્રમશઃ નિર્માણ કરવાથી ફળ પગલે પગલે વધીને કરોડ‑ગણું થાય છે।
Verse 19
अष्टेष्टकसुरागारकारी स्वर्गमवाप्नुयात् पांशुना क्रीडमानोपि देवागारकृदर्थभाक्
માત્ર આઠ ઈંટોથી સૂરાગાર (મદ્યગૃહ) બનાવનાર પણ સ્વર્ગ પામે છે; અને ધૂળ સાથે રમતાં રમતાં પણ જે દેવાગાર (મંદિર) બનાવે તે ફળ‑પુણ્યનો ભાગી બને છે।
Frequently Asked Questions
Precise japa protocol (mental repetition, meru-bead not crossing, finger-counting method, and expiation if the rosary falls), along with specified purification media for shrines and liṅgas and the mantra-structure of namaḥ śivāya / oṃ namaḥ śivāya.
It frames mantra discipline and liṅga/temple worship as direct means to all four puruṣārthas, while insisting devotion (bhakti) makes offerings efficacious regardless of wealth—thereby integrating ethical living, ritual exactness, and liberation-oriented devotion.