Adhyaya 327

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘દેવાલય‑માહાત્મ્યાદિ’ નામનો ૩૨૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૨૭મો અધ્યાય ‘છન્દઃસાર’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—પિંગલએ જે ક્રમે ઉપદેશ આપ્યો છે તે મુજબ મૂળ અક્ષર‑એકકો દ્વારા હું છન્દનું વર્ણન કરીશ. ગણો: મ અને લ; જના બે ભેદ; સ અને ત; તથા કના ત્રણ ભેદ।

Verse 2

धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा

‘ધનસ્યાન્ નાથમ્’ તથા ‘એકંત્વિતિ‑ખ’ જેવા પ્રયોગોમાં પાદાંતમાં હ્રસ્વ અક્ષર પણ વિકલ્પે ગુરુ ગણાઈ શકે છે. પૂર્વ અક્ષર સંયોગ, વિસર્ગ (ઃ), અનુસ્વાર (ં), વ્યંજન અને જિહ્વામૂલીયના કારણે પણ ગુરુ બને છે।

Verse 3

उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः

ઉપધ્માનીય (ઓષ્ઠ્ય ધ્વનિઓ પહેલાં આવતો વિશેષ વિસર્ગ) હોવાથી દીર્ઘ સ્વરને ગુરુ (ભારી) ગણવામાં આવે છે. અહીં ગણોના નામ ‘ગ્લૌ’ અને ‘નૌ’ છે. વસુ આઠ, ઓષ્ઠ બે અને દિશાઓ ચાર—‘વેદ’ ‘આદિત્ય’ વગેરે શબ્દોમાં આદ્ય અક્ષર લોપથી આ સૂચિત છે.