Adhyaya 316

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सकलादिमन्त्रोद्धारः ईश्वर उवाच सकलं निष्कलं शून्यं कलाढ्यं स्वमलङ्कृतम् क्षपणं क्षयमन्तस्थं कण्ठोष्ठं चाष्टमंशिवम्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “નાનામંત્ર” નામનો ત્રણસો પંદરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો સોળમો અધ્યાય—“સકલાદિ મંત્રોદ્ધાર” આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—આ સકલ અને નિષ્કલ, શૂન્ય, કલાઓથી સમૃદ્ધ, સ્વશક્તિથી અલંકૃત છે; ક્ષપણ કરનાર, ક્ષયનો અંત કરનાર, અંતસ્થ; કણ્ઠ-ઓષ્ઠ સ્વરૂપ અને અષ્ટમ—શિવ છે।

Verse 2

प्रासादस्य पराख्यस्य स्मृतं रूपं गुहाष्टधा रिपुदुष्टादि वारयेदिति क , ट च प्रसादस्येति ख स्मृतिरूपमिति ख सदाशिवस्य शब्दस्य रूपस्याखिलसिद्धये

‘પરા’ નામના પ્રાસાદનું રૂપ ‘ગુહ્ય અષ્ટધા’—આઠવિધ ગુપ્તરૂપે સ્મૃત છે. ક અને ટ પાઠ મુજબ—તે શત્રુ, દુષ્ટ વગેરેને નિવારે છે; ખ પાઠમાં ‘પ્રાસાદસ્ય’ તથા ‘સ્મૃતિરূপમ્’ એવો પાઠ પણ મળે છે. ‘સદાશિવ’ શબ્દના મંત્રરૂપ દ્વારા સર્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા માટે આ ઉપદેશ છે।

Verse 3

अमृतश्चांशुभांश्चेन्दुश्चेश्वरश्चोग्र ऊहकः एकपादेन ओजाख्य औषधश्चांशुमान् वशी

અમૃત, અંશુભાન, ઇન્દુ, ઈશ્વર, ઉગ્ર, ઊહક; એકપાદ, ઓજ નામે ખ્યાત, ઔષધ (ઔષધિઓનો અધિપતિ), અંશુમાન અને વશી—આ નામો છે।

Verse 4

अकारादेः क्षकारश् च ककारादेः क्रमादिमे कामदेवः शिखण्डी च गणेशः कालशङ्करौ

‘અ’થી ‘ક્ષ’ સુધી, તેમજ ‘ક’થી શરૂ થતી શ્રેણીમાં પણ ક્રમશઃ—આ અક્ષરો દેવતારૂપે સૂચિત છે: કામદેવ, શિખંડી, ગણેશ અને કાલ-શંકર।

Verse 5

एकनेत्रो द्विनेत्रश् च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः एकपादर्धचन्द्रश् च बलपो योगिनीप्रियः

તે એકનેત્ર અને દ્વિનેત્ર પણ છે; ત્રિશિખ (ત્રણ શિખાવાળો), દીર્ઘબાહુ છે; એકપાદ, અર્ધચંદ્ર ધારણ કરનાર; બલવાન અને યોગિનીઓનો પ્રિય છે।

Verse 6

शक्तीश्वरो महाग्रन्थिस्तर्पकः स्थाणुदन्तुरौ निधीशो नन्दी पद्मश् च तथान्यः शाकिनीप्रियः

તે શક્તીનો ઈશ્વર છે; મહાગ્રન્થી (મહાગાંઠવાળો); તર્પક (તૃપ્તિ આપનાર); સ્થાણુ (અચલ); દંતુર (દાંતવાળો); નિધીશ (નિધિઓનો સ્વામી); નંદી; પદ્મ; તેમજ અન્ય (સર્વાતીત); અને શાકિનીઓનો પ્રિય છે।

Verse 7

सुखविम्बो भीषनश् च कृतान्तः प्राणसंज्ञकः तेजस्वी शक्र उदधिः श्रीकण्ठः सिंह एव च

તે સુખવિમ્બ (આનંદમય તેજનું સ્વરૂપ); ભીષણ; કૃતાંત (મૃત્યુ/સમાપ્તિ કરનાર); પ્રાણસંજ્ઞક (પ્રાણ તરીકે પ્રસિદ્ધ); તેજસ્વી; શક્ર (ઇન્દ્રસદૃશ પરાક્રમી); ઉદધિ (સમુદ્ર); શ્રીકંઠ (મંગલકંઠ); અને સિંહ છે।

Verse 8

शशाङ्को विश्वरूपश् च क्षश् च स्यान्नरसिंहकः सूर्यमात्रासमाक्रान्तं विश्वरूपन्तु कारयेत्

શશાંક અને વિશ્વરૂપ—આ નિર્ધારિત રૂપો છે; અને ‘ક્ષ’ અક્ષરને નરસિંહરૂપે અંકિત કરવો. વિશ્વરૂપ પ્રતિમા સૂર્ય-માત્રા (સૌર પરિમાણ) અનુસાર બનાવવી જોઈએ।

Verse 9

अंशुमत्संयुतं कृत्वा शशिवीजं विनायुतम् ईशानमोजसाक्रान्तं प्रथमन्तु समुद्धरेत्

‘અંશુમત્’ (દીપ્ત તત્ત્વ) સાથે સંયુક્ત કરીને, અને શશિ-બીજ (ચંદ્ર બીજાક્ષર)ને વિનાયક સાથે યુક્ત કરીને, ઓજસથી પ્રબળ થયેલ ઈશાન-ભાગ (મંત્ર/અંશ) પ્રથમ ઉચ્ચારવો/ઉદ્ધરવો જોઈએ।

Verse 10

तृतीयं पुरुषं विद्धि दक्षिणं पञ्चमं तथा सप्तमं वामदेवन्तु सद्योजातन्ततःपरं

ત્રીજું સ્થાન તત્પુરુષ તરીકે જાણો; પાંચમું દક્ષિણ (અઘોર, દક્ષિણમુખ) પણ તેમ જ; સાતમું વામદેવ; અને ત્યારપછીનું સ્થાન સદ્યોજાત તરીકે જાણો।

Verse 11

रसयुक्तन्तु नवमं ब्रह्मपञ्चपञ्चकमीरितम् ओंकाराद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वमन्त्रकाः

નવમ (સમૂહ) ‘રસયુક્ત’ તરીકે ઘોષિત છે અને તે બ્રહ્મના પાંચ-પાંચ પેન્ટાડ (પંચક) રૂપે ઉપદેશિત છે. સર્વ મંત્રો ઓંકારથી આરંભે, ચતુર્થી વિભક્તિએ અંતે, અને અંતિમે ‘નમઃ’ સાથે પૂર્ણ થાય છે.

Verse 12

सद्योदेवा द्वितीयन्तु हृदयञ्चाङ्गसंयुतम् चतुर्थन्तु शिरो विद्धि ईश्वरन्नामनामतः

બીજું (મંત્ર/રૂપ) ‘સદ્યોદેવા’ તરીકે જાણવું; તે હૃદય અને અંગ-ન્યાસ (અંગો) સાથે સંયુક્ત છે. ચોથું ‘શિરઃ’ છે—ઈશ્વરના નામ-નિર્દેશ અનુસાર એમ જાણવું.

Verse 13

ऊहकन्तु शिखा ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता त्रिशिखी चोर्ध्ववाहुक इति ख , छ च तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रन्तु दशमं मतम्

શિખા-ન્યાસને ‘ઊહકા’ તરીકે જાણવું; તે વિશ્વરૂપથી યુક્ત—‘ત્રિશિખી’ અને ‘ઊર્ધ્વવાહુક’ (ઉપર ઉઠેલા ભુજાવાળો) રૂપે; ‘ખ’ અને ‘છ’ અક્ષરો દ્વારા સૂચિત. એ જ આઠમો મંત્ર પ્રસિદ્ધ છે; નેત્ર (રક્ષા) મંત્ર દસમો માનવામાં આવે છે.

Verse 14

अस्त्रं शशी समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्यजः नमः स्वाहा तथा वौषत् हूं च फत्कक्रमेण तु

‘શશી’ નામનું અસ્ત્ર (રક્ષા-મંત્ર) એમ જાહેર કરાયું છે. હે શિખિધ્વજ, તેને ‘શિવ’ એવી સંજ્ઞા છે. ક્રમશઃ ‘નમઃ’, ‘સ્વાહા’, ‘વૌષટ્’, ‘હૂં’, અને ‘ફટ્’—આ મંત્ર-પદોથી પ્રયોગ કરવો.

Verse 15

जातिफट्कं हृदादीनां प्रासादं मन्त्रमावदे ईशानाद्रुद्रसंख्यातं प्रोद्धरेच्चांशुरञ्जितम्

હૃદય વગેરે (ન્યાસ-અંગો) માટે ‘જાતિ-ફટ્ક’નો જપ કરવો અને ‘પ્રાસાદ’ મંત્ર ઉચ્ચારવો. ઈશાનથી આરંભ કરીને રુદ્ર-સંખ્યા અનુસાર તેનું ઉદ્ધાર/વિન્યાસ કરવો, જે અંશુ (કિરણો)થી દીપ્ત બને છે.

Verse 16

औषधाक्रान्तशिरसमूहकस्योपरिस्थितं अर्धचन्द्रोर्धनादश् च विन्दुद्वितयमध्यगं

ઔષધ આદિ શિરોઅક્ષર-સમૂહના ઉપર અર્ધચંદ્ર અને અર્ધનાદ સ્થાપિત થાય છે; તે બે બિંદુઓની મધ્યસ્થિતિમાં રહે છે।

Verse 17

तदन्ते विश्वरूपन्तु कुटिलन्तु त्रिधा ततः एवं प्रासादमन्त्रश् च सर्वकर्मकरो मनुः

તેના અંતે ‘વિશ્વરૂપ’ વિન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ ‘કુટિલ’ રૂપને ત્રિધા બનાવવું. આ રીતે સર્વકર્મસિદ્ધિકારક પ્રાસાદ-મંત્ર મનુ કહેવાયો છે।

Verse 18

शिखावीजं समुद्धृत्य फट्कारान्तन्तु चैव फट् अर्धचन्द्रासनं ज्ञेयं कामदेवं ससर्पकम्

શિખા-બીજને ઉદ્ધૃત કરીને અંતે ‘ફટ્’ ફટ્કાર જોડવો—અર્થાત ‘ફટ્’। આ પ્રયોગને કામદેવ-સંબંધિત, સર્પસહિત ‘અર્ધચંદ્રાસન’ તરીકે જાણવું।

Verse 19

महापाशुपतास्त्रन्तु सर्वदुष्टप्रमर्दनम् प्रासादः सकलः प्रोक्तो निष्कलः प्रोच्यते ऽधुना

મહાપાશુપત અસ્ત્ર સર્વ દુષ્ટોનું મર્દન કરનારું જાહેર થયું છે. સકલ (સાકાર) પ્રાસાદ વર્ણવાયો; હવે નિષ્કલ (નિરાકાર) વિષે કહેવામાં આવે છે।

Verse 20

औषधं विश्वरूपन्तु रुद्राख्यं सूर्यमण्डलम् चन्द्रार्धं नादसंयोगं विसंज्ञं कुटिलन्ततः

ઔષધ દ્રવ્ય વિશ્વરૂપ છે; તેને ‘રુદ્ર’ કહેવાય છે અને તે સૂર્યમંડળ સમાન છે. તે અર્ધચંદ્ર ધારણ કરે છે, નાદ સાથે સંયુક્ત થાય છે, (જાણે) વિસંજ્ઞ બને છે અને પછી કુટિલ (કુંડળિત) રૂપ ધારણ કરે છે।

Verse 21

निष्कलो भुक्तिमुक्तौ स्यात्पञ्चाङ्गो ऽयं सदाशिवः अंशुमान् विश्वरूपञ्च आवृतं शून्यरञ्जितम्

નિષ્કલ સ્વરૂપમાં તે ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે. આ સદાશિવ પંચાંગરૂપે પ્રગટ છે—કિરણમય, વિશ્વરૂપ, અને શૂન્યથી આવૃત હોય તેમ, જાણે શૂન્યતાથી રંજિત દેખાય છે.

Verse 22

ब्रह्माङ्गरहितः शून्यस्तस्य मूर्तिरसस्तरुः विघ्ननाशाय भवति पूजितो बालबालिशैः

બ્રહ્મના અંગો/લક્ષણો વિના હોવાથી તે શૂન્ય છે; તેની મૂર્તિ અસત્ ‘વૃક્ષ’ જેવી છે. છતાં બાળસમાન અજ્ઞ લોકો તેને પૂજે તો તે વિઘ્નનાશનું સાધન માનવામાં આવે છે.

Verse 23

अंशुमान् विश्वरूपाख्यमूहकस्योपरि स्थितम् कलाढ्यं सकलस्यैव पूजाङ्गादि च सर्वतः

‘અંશુમાન’ને ‘વિશ્વરૂપ’ નામના સ્વરૂપે ‘મૂહક’ના ઉપર સ્થાપવું જોઈએ. તે સર્વ કલાઓથી સમૃદ્ધ, પૂર્ણ, અને સર્વ દિશામાં પૂજાના અંગો વગેરે ઉપકરણોથી યુક્ત છે.

Verse 24

नरसिंहं कृतान्तस्थं तेजस्विप्राणमूर्धगम् मन्त्रमादरेदिति ञ चन्द्रार्धनादसंयुक्तमिति ख अंशुमानूहकाक्रान्तमधोर्धं स्वसलङ्घृतम्

‘ઞ’ અક્ષરને નરસિંહ-મંત્રરૂપે આદરથી માનવું—તે કૃતાંત ક્ષેત્રમાં સ્થિત, તેજસ્વી છે અને પ્રાણ સાથે ઊર્ધ્વગામી થઈ શિરોમૂર્ધ્નિ તરફ જાય છે. ‘ખ’ અક્ષર ચન્દ્રાર્ધ-ચિહ્ન તથા નાદ સાથે સંયુક્ત કહેવાય છે. તે કિરણોથી વ્યાપ્ત, ઊહકથી આક્રાંત, અને પોતાના જ ચિહ્ન/રેખાથી તેના અધોભાગમાં ક્રાંત છે.

Verse 25

चन्द्रार्धनादनादान्तं ब्रह्मविष्णुविभूशित उदधिं नरसिंहञ्च सूर्यमात्राविभेदितम्

હું તે સ્વરૂપનું ધ્યાન કરું છું, જે ચન્દ્રાર્ધ-નાદથી આરંભી અનાદિ-અનંત છે; જે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુથી વિભૂષિત છે; જે સમુદ્ર સમાન વિશાળ છે; અને જે નરસિંહ છે—સૂર્યની માત્રા/પ્રભાથી વિશિષ્ટ.

Verse 26

यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्ववत् ओजाख्यमंशुमद्युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत्

જ્યારે તે ક્રિયા પૂર્ણ થાય, ત્યારે પૂર્વવત્ બ્રહ્માંગોની પુનઃ સ્થાપના કરીને, અંશુમત્-યુક્ત ‘ઓજસ્’ નામક પ્રથમ વર્ણનું ઉચ્ચારણ/ઉદ્ધરણ કરવું।

Verse 27

अशुमच्चांशुनाक्रान्तं द्वितीयं वर्णनायकम् अंशुमानीश्वरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम्

બીજું (નામ) ‘અશુમત્’ અને ‘અંશુનાક્રાંત’—વર્ણોનો નાયક. એ જ રીતે ત્રીજું ‘અંશુમાન ઈશ્વર’—મુક્તિદાયક.

Verse 28

ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्रानतैजसम् पञ्चमन्तु समाख्यातं कृतान्तन्तु ततः परम्

‘ઊહક’ અને ‘અંશુનાક્રાંત’, તેમજ ‘વરুণ’ અને ‘પ્રાનત-તૈજસ’—આને પંચમ (સમૂહ) તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યા છે; ત્યારબાદ ‘કૃતાંત’ વગેરે આવે છે।

Verse 29

अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्धृतम् पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक्

સાતમો વર્ણ અંશુમાન, ઉદક-પ્રાણ અને સ્વયં પ્રાણસ્વરૂપ માનીને ઉદ્ધૃત કરવો; ધ્યાનમાં તેને ઇન્દુઆક્રાંત પદ્મરૂપ તથા એકપાદધારી નન્દીશ રૂપે જોવો।

Verse 30

प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् अस्यार्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा

પ્રથમ વર્ણને અંતે જોડવું; પછી ‘ક્ષપણ’ નામક દશ-બીજકનું સંયોજન કરવું. આ સૂત્રનો અર્ધભાગ તૃતીય, પંચમ અને સપ્તમ પ્રસંગે પણ એ જ રીતે વિનિયોજિત કરવો।

Verse 31

सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्धृदयादिकम् दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत्

નવમો મંત્ર ‘સદ્યોજાત’ છે. બીજા પરથી હૃદય-મંત્ર વગેરે અંગ-મંત્રો ગ્રહણ કરવા. ‘ફટ્’ અંતવાળો દશાક્ષરી પ્રણવ અસ્ત્ર-મંત્રરૂપે ઉચ્ચારવો/ઉદ્ધરવો.

Verse 32

नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा द्वितीयादष्टौ यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः

અહીં બ્રહ્માના અંગોનું (માનસિક) ન્યાસ નમસ્કાર સાથે જ કરવું, અન્યથા નહીં. બીજા થી આઠમા સુધી તેમને ‘વિદ્યેશ્વર’ માનવામાં આવે છે.

Verse 33

अनन्तेशश् च सूक्ष्मश् च तृतीयश् च शिवोक्तमः एकमूर्च्येकरूपस्तु त्रिमूर्तिरपरस् तथा

‘અનંતેશ’ અને ‘સૂક્ષ્મ’—આ (બે) રૂપો છે; ત્રીજું શૈવોક્ત પરમ શિવ છે. એકનું એકમૂર્તિ-એકરૂપ સ્વરૂપ છે; બીજું તેમ જ ત્રિમૂર્તિ—ત્રણ રૂપધારી છે.

Verse 34

श्रीकण्ठश् च शिखण्डी च अष्टौविद्येश्वराःस्मृताः शिखण्डिनो ऽप्यनन्तान्तं मन्त्रान्तं मूर्तिरीरिता

શ્રીકંઠ અને શિખંડી—એમને આઠ વિદ્યેશ્વરોમાં સ્મરવામાં આવ્યા છે. શિખંડિન માટે પણ વિધાન એવું છે કે નિર્દિષ્ટ મૂર્તિનો અંત ‘અનંત’થી થાય અને મંત્ર પણ ‘અનંત’થી જ પૂર્ણ થાય.