Adhyaya 307

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे त्रैलोक्यमोहनमन्त्रो नाम षष्ठाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताधिकत्रिशततमो ऽध्यायः त्रैलोक्यमोहनीलक्ष्म्यादिपूजा अग्निर् उवाच वक्षः सवह्निर्यामाक्षौ दण्डीः श्रीः सर्वसिद्धिदा महाश्रिये महासिद्धे महाविद्युत्प्रभे नमः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ત્રૈલોક્યમોહન મંત્ર’ નામનો ત્રણસો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ત્રણસો આઠમો અધ્યાય—‘ત્રૈલોક્યમોહિની લક્ષ્મી વગેરેની પૂજા’—આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા: વક્ષઃ-રૂપા, વહ્નિ-સહિતા, યામાક્ષી, દંડી અને સર્વસિદ્ધિદાયિની મહાશ્રીને નમસ્કાર; મહાસિદ્ધે, મહાવિદ્યૂત્-પ્રભે નમઃ.

Verse 2

श्रिये देवि विजये नमः गौरि महाबले बन्ध नमः हूं महाकाये पद्महस्ते हूं फट् श्रियै नमः श्रियै फट् श्रियै नमः श्रियै फट् श्रीं नमः श्रिये श्रीद नमः स्वाहा स्वाहा श्रीफट् अस्याङ्गानि नवोक्तानि तेष्वेकञ्च समाश्रयेत् त्रिलक्षमेकलक्षं वा जप्त्वाक्षाब्जैश् च भूतिदः

“શ્રીને, દેવીને, વિજય-રૂપાને નમઃ; ગૌરીને, મહાબળાને નમઃ—બંધ (બંધન/નિયંત્રણ કર)!” “હૂં—મહાકાયાને નમઃ; પદ્મહસ્તાને—હૂં ફટ્!” “શ્રીને નમઃ; શ્રીને ફટ્; શ્રીને નમઃ; શ્રીને ફટ્; શ્રીં—શ્રીને નમઃ; શ્રીદાયિની શ્રીને નમઃ; સ્વાહા, સ્વાહા—શ્રીફટ્।” આ નવ અંગમંત્ર કહ્યા છે; દરેકમાં ન્યાસ કરવો. કમળબીજની માળાથી ગણતરી કરીને ત્રણ લાખ અથવા એક લાખ જપ કરવાથી સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 3

श्रीगेहे विष्णुगेहे वा श्रियं पूज्य धनं लभेत् आज्याक्तैस्तण्डुलैर् लक्षं जुहुयात् खादिरानले

શ્રી (લક્ષ્મી)ના મંદિરમાં અથવા વિષ્ણુના મંદિરમાં શ્રીની વિધિવત્ પૂજા કરવાથી ધન-સમૃદ્ધિ મળે છે. ઘીથી અભ્યક્ત ચોખાના દાણાંની એક લાખ આહુતિ ખદિરકાષ્ઠની અગ્નિમાં આપવી જોઈએ.

Verse 4

राजा वश्यो भवेद्वृद्धिः श्रीश् च स्यादुत्तरोत्तरं सर्षपाम्भोभिषेकेण नश्यन्ते सकला ग्रहाः

રાઈ (સરસવ) મિશ્રિત જળથી અભિષેક કરવાથી રાજા અનુકૂળ (વશ) બને છે, વૃદ્ધિ/સમૃદ્ધિ થાય છે, શ્રી (ભાગ્ય) ઉત્તરોત્તર વધે છે અને સર્વ ગ્રહદોષો નાશ પામે છે.

Verse 5

बिल्वलक्षहुता लक्ष्मीर्वित्तवृद्धिश् च जायते शक्रवेश्म चतुर्द्वारं हृदये चिन्तयेदथ

બિલ્વથી એક લાખ આહુતિ આપવાથી લક્ષ્મી પ્રગટ થાય છે અને ધનવૃદ્ધિ થાય છે. ત્યારબાદ હૃદયમાં ચાર દ્વારવાળું શક્ર (ઇન્દ્ર)નું ભવન ધ્યાનમાં ધારવું જોઈએ.

Verse 6

बलाकां वामनां श्यामां श्वेतपङ्कजधारिणीम् ऊर्ध्ववाहुद्वयं ध्यायेत्क्रीडन्तीं द्वारि पूर्ववत्

પૂર્વવત્ દ્વારે ક્રીડારત—બલાકા (બગલા) સમી સુશોભિત, વામન (નાની કાયા), શ્યામવર્ણા, શ્વેત પદ્મધારિણી, બંને ભુજાઓ ઊંચે ઉઠાવેલી—એવી દેવીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 7

उर्ध्वीकृतेन हस्तेन रक्तपङ्कजधारिणीं श्वेताङ्गीं दक्षिणे द्वारि चिन्तयेद्वनमालिनीम्

હાથ ઊંચો ઉઠાવેલો, રક્ત પદ્મ ધારણ કરનારી, શ્વેતાંગી, વનમાલાથી અલંકૃત દેવીને દક્ષિણ દ્વારે સ્થિત માનીને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 8

हरितां दोर्द्वयेनोर्धमुद्वहन्तीं सिताम्बुजम् ध्यायेद्विभीषिकां नाम श्रीदूतीं द्वारि पश्चिमे

પશ્ચિમ દ્વારે શ્રીદૂતી ‘વિભીષિકા’નું ધ્યાન કરવું—તે હરિતવર્ણા છે અને બંને ભુજાઓથી ઉપર શ્વેત કમળ ધારણ કરે છે.

Verse 9

शाङ्करीमुक्क्तरे द्वारि तन्मध्ये ऽष्टदलपङ्कजं वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

શાંકરી (શૈવ) દ્વારે મુક્ત-તર (મોતી સમાન શ્વેત) ચિહ્ન છે; અને તેના મધ્યમાં અષ્ટદલ પંકજ છે, જેમાં વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધનો વિન્યાસ કરવો.

Verse 10

ध्येयास्ते पद्मपत्रेषु शङ्खचक्रगदाधराः अञ्जनक्षीरकाश्मीरहेमाभास्ते सुवाससः

તેમનો ધ્યાન કમળપત્રો પર સ્થિત, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર રૂપે કરવો; તેમની કાંતિ અંજન-શ્યામ, ક્ષીર-શ્વેત, કાશ્મીર (કેસરી)-વર્ણ અને હેમ-દીપ્તિ સમાન છે, અને તેઓ સુવસ્ત્રધારી છે.

Verse 11

आग्नेयादिषु पत्रेषु गुग्गुलुश् च कुरुण्टकः दमकः सलिलश्चेति हस्तिनी रजतप्रभाः

આગ્નેયા વગેરે પત્રસમૂહમાં ગુગ્ગુલુ, કુરુણ્ટક, દમક અને સલિલ નામો પણ છે; અને એ જ ‘હસ્તિની’ તથા ‘રજતપ્રભા’ તરીકે પણ કહેવાય છે.

Verse 12

हेमकुम्भधराश् चैते कर्णिकायां श्रियं स्मरेत् चतुर्भुजां सुवर्णाभां सपद्मोर्ध्वभुजद्वयां

આ સહચરો સુવર્ણ કુંભ ધારણ કરનાર છે. કમળની કર્ણિકામાં શ્રી (લક્ષ્મી)નું સ્મરણ કરવું—ચતુર્ભુજા, સુવર્ણપ્રભા, અને ઉપરની બે ભુજાઓમાં કમળ ધારણ કરનારી.

Verse 13

दक्षिणाभयहस्ताभां वामहस्तवरप्रदां श्वेतगन्धांशुकामेकरौम्यमालास्त्रधारिणीं

તેણાં જમણા હાથો અભયમુદ્રા દર્શાવે છે અને ડાબો હાથ વરદાન આપે છે. તે શ્વેત, સુગંધિત વસ્ત્રો ધારણ કરી એક શુભ માળા તથા શસ્ત્રો ધારણ કરે છે.

Verse 14

ध्यात्वा सपरिवारान्तामभ्यर्च्य सकलं लभेत् द्रोणाब्जपुष्पश्रीवृक्षपर्णं मूर्ध्नि न धारयेत्

દેવીને તેના પરિવારসহ ધ્યાન કરીને અને વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી સર્વ સિદ્ધિ મળે છે. પરંતુ દ્રોણ-કમળનું પુષ્પ અથવા શ્રીવૃક્ષ (બિલ્વ)નું પાન માથા પર ધારણ ન કરવું.

Verse 15

लवणामलकं वर्ज्यं नागादित्यतिथौ क्रमात् पायसाशी जपेत् सूक्तं श्रियस्तेनाभिषेचयेत्

નાગ અને આદિત્ય તિથિના ક્રમમાં મીઠું અને આમળક (આવળો) ત્યજવું. પાયસ ભોજન કરીને સૂક્તનો જપ કરવો અને એ જપથી શ્રી (લક્ષ્મી)નું અભિષેક કરવું.

Verse 16

आवाहादिविसर्गान्तां मूर्ध्नि ध्यात्वार्चयेत् श्रियम् विल्वाज्याब्जपायसेन पृथक् योगः श्रिये भवेत्

આવાહનથી વિસર્જન સુધી મસ્તક પર શ્રી (લક્ષ્મી)નું ધ્યાન કરીને પૂજન કરવું. બિલ્વપત્ર, ઘી, કમળ-અર્પણ અને પાયસ—આ બધું અલગ અલગ અર્પણ કરવાથી શ્રી માટેનો વિશેષ યોગ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 17

विषं महिषकान्ताग्निरुद्रिज्योतिर्वकद्वयम् ॐ ह्रीं महामहिषमर्दिनि ठ ठ मूलमन्त्रं भहिषहिंसके नमः महिषशत्रुं भ्रामय हूं फट् ठ ठ महिषं हेषय हूं महिषं हन२ देवि हूं महिषनिसूदनि फट् दुर्गाहृदयमित्युक्तं साङ्गं सर्वार्थसाधकम्

“વિષ; મહિષકાંતાગ્નિ; ઉદ્રિ-જ્યોતિ (ઉર્ધ્વગામી પ્રકાશ); અને બીજાક્ષરનું દ્વય”—આ પૂર્વાંગ છે. “ઓં હ્રીં મહામહિષમર્દિનિ ઠ ઠ”—આ મૂળમંત્ર કહેવાયો છે; સાથે “મહિષહિંસકે નમઃ”. પ્રયોગ માટે—“મહિષશત્રું ભ્રામય હૂં ફટ્ ઠ ઠ”; “મહિષં હેષય હૂં”; “મહિષં હન હન દેવિ હૂં”; “મહિષનિસૂદનિ ફટ્”. આને ‘દુર્ગાહૃદય’ કહે છે; અંગો સહિત સર્વાર્થસાધક છે.

Verse 18

यजेद्यथोक्तं तां देवीं पीठञ्चैवाङ्गमध्यगम् ॐ ह्रीं दुर्गे रक्षणि स्वाहा चेति दुर्गायै नमः वरवर्ण्यै नमः आर्यायै कनकप्रभायै कृत्तिकायै अभयप्रदायै कन्यकायै सुरूपायै पत्रस्थाः पूजयेदेता मूर्तीराद्यैः स्वरैः क्रमात्

શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ તે દેવીનું યજન કરવું અને અંગોના મધ્યમાં સ્થિત પીઠનું પણ (ન્યાસ દ્વારા દેહમાં સ્થાપિત કરીને) પૂજન કરવું. “ૐ હ્રીં દુર્ગે રક્ષણિ સ્વાહા” એમ જપ કરીને—“દુર્ગાયૈ નમઃ, વરવર્ણ્યૈ નમઃ, આર્યાયૈ કનકપ્રભાયૈ નમઃ, કૃત્તિકાયૈ નમઃ, અભયપ્રદાયૈ નમઃ, કન્યકાયૈ નમઃ, સુરূপાયૈ નમઃ”—એમ નમસ્કાર કરવો. પાંદડાં પર સ્થાપિત આ મૂર્તિઓનું ‘અ’ આદિ સ્વરક્રમથી પૂજન કરવું.

Verse 19

चक्राय शङ्खाय गदायै खड्गाय धनुषे वाणाय अष्टम्याद्यैर् इमां दुर्गां लोकेशान्तां यजेदिति दुर्गायोगः समायुःश्रीस्वामिरक्ताजयादिकृत्

ચક્રને, શંખને, ગદાને, ખડ્ગને, ધનુષને અને બાણને નમસ્કાર કરીને; અષ્ટમી વગેરે નિર્ધારિત તિથિઓએ લોકશાંતિદાયિની આ દુર્ગાનું પૂજન કરવું. આ જ દુર્ગાયોગ (અનુષ્ઠાન-વિધિ) છે; તે આયુષ્ય, શ્રી, સ્વામિત્વ, શત્રુજય/વશીકરણ, વિજય વગેરે ફળ આપે છે.

Verse 20

समाध्येशानमन्त्रेण तिलहोमो वशीकरः जयः पद्मैस्तु दुर्वाभिः शान्तिः कामः पलाशजैः

સમાધિ-ઈશાન મંત્રથી તલનો હોમ વશીકરણ કરે છે. પદ્મપુષ્પોથી હોમ કરવાથી જય, દુર્વા ઘાસથી શાંતિ, અને પલાશના પુષ્પોથી હોમ કરવાથી કામના-સિદ્ધિ થાય છે.

Verse 21

पुष्टिः स्यात् काकपक्षेण मृतिद्वेषादिकं भवेत् ब्रह्मक्षुद्रभयापत्तिं सर्वमेव मनुर्हरेत्

કાકપક્ષ-ચિહ્ન (સંબંધિત મંત્રક્રિયા)થી પુષ્ટિ અને પોષણ થાય છે; (વિપરીત થાય તો) મૃત્યુ, દ્વેષ વગેરે પણ થઈ શકે. પરંતુ મંત્ર બ્રહ્મબળ, ક્ષુદ્ર/દુષ્ટ સત્તાઓ, ભય અને આપત્તિથી ઉપજતા સર્વ સંકટને સંપૂર્ણ રીતે દૂર કરે છે.

Verse 22

ॐ दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा रक्षाकरीयमुदिता जयदुर्गाङ्गसंयुता श्यामां त्रिलिचनां देवीं ध्यात्वात्मानं चतुर्भुजम्

“ૐ દુર્ગે દુર્ગે રક્ષણિ સ્વાહા”—આ રક્ષાકર્મ તરીકે પ્રખ્યાત છે. જયદુર્ગાના અંગશક્તિ સાથે સંયુક્ત, શ્યામવર્ણ ત્રિનેત્રી દેવીનું ધ્યાન કરીને, પછી પોતાને ચતુર્ભુજ રૂપે ભાવવું.

Verse 23

शङ्खचक्राब्जशूलादित्रिशूलां रौद्ररूपिणीं युद्धादौ सञ्जयेदेतां यजेत् खड्गादिके जये

યુદ્ધના આરંભે શંખ, ચક્ર, કમળ, શૂલ આદિ તથા ત્રિશૂલ ધારણ કરનારી રૌદ્રરૂપિણી દેવીનું મનથી આવાહન કરી તેને સશક્ત કરવી. ખડ્ગાદિ શસ્ત્રોમાં વિજય માટે તેની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી.