Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
મંત્રશાસ્ત્રના ક્રમમાં આ અધ્યાયમાં અગ્નિદેવ બીજાક્ષરયુક્ત અને ‘ફટ્’ વગેરે આદેશાત્મક અંતવાળા પ્રયોગ-મંત્રો જણાવે છે. ‘હૂં’થી આરંભ, ‘ખેચ્છે’ પદથી અલંકૃત અને પ્રબળ સમાપ્તિ ધરાવતી મંત્રરચનાનો વિધાન આપવામાં આવ્યો છે. ત્યારબાદ ‘સર્વકર્મસાધિની’ વિદ્યાનું ફળ—વિષ તથા સંબંધિત ઉપદ્રવોનું શમન, અને ઘાતક વિષ અથવા પ્રહારથી મરણાસન્ન થયેલને પુનર્જીવિત કરવાની શક્તિ—વર્ણવાય છે. અન્ય લઘુમંત્રો વિષ અને શત્રુદમન, પાપજન્ય રોગવિજય, વિઘ્ન તથા દુષ્ટ શક્તિઓના નિવારણ માટે નિર્ધારિત છે; વશીકરણ-પ્રયોગ પણ આવે છે. અંતે સર્વસિદ્ધિદાયિની ‘કુબ્જિકા-વિદ્યા’ વિસ્તારે રજૂ કરી, ઈશે સ્કંદને ઉપદેશેલા મંત્રપરંપરાના આગળના પ્રસારનો સંકેત આપવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्तम्भनादिमन्त्रा नाम चतुर्दशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानामन्त्राः अग्निर् उवाच आदौ हूंकारसंयुक्ता खेचछे पदभूषिता वर्गातीतविसर्गेण ह्रीं हूंक्षेपफडन्तका
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સ્તંભનાદિ મંત્રો’ નામનો ૩૧૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૩૧૫મો અધ્યાય ‘નાનામંત્રો’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—આદિમાં ‘હૂં’કાર સંયુક્ત હોય, ‘ખેચ્છે’ પદથી શોભિત હોય, અને વર્ગાતીત વિસર્ગ સાથે ‘હ્રીં—હૂં—ક્ષેપ—ફડ્’ યુક્ત થઈ મંત્રનો અંતકારક બને।
Verse 2
सर्वकर्मकरी विद्या विषसन्धादिमर्दनी ॐ क्षेचछेतिप्रयोगश् च कालदष्टस्य जीवने
આ વિદ્યા સર્વ કર્મો સિદ્ધ કરનારી છે અને વિષ તથા સંબંધિત ઉપદ્રવોને મર્દન કરનારી છે. ‘ૐ ક્ષેચ્છે’થી આરંભ થતા મંત્રનો પ્રયોગ કાલદષ્ટ (મૃત્યુગ્રસ્ત) વ્યક્તિને જીવિત કરવા માટે સ્મૃત છે।
Verse 3
ॐ हूं केक्षः प्रयोगोयं विषशत्रुप्रमर्दनः स्त्रीं हूं फडितियोगोयं पापरोगादिकं जयेत्
‘ૐ હૂં કેક્ષઃ’—આ પ્રયોગ વિષ અને શત્રુઓનું મર્દન કરનાર છે. તેમજ ‘સ્ત્રીં હૂં ફડ્’—આ યોગ પાપજન્ય રોગાદિ પર વિજય આપે છે।
Verse 4
खेछेति च प्रयोगो ऽयं विघ्नदुष्टादि वारयेत् ह्रूं स्त्रीं ओमितियोगो ऽयं योषिदादिवशीकरः
‘ખે’ ઉચ્ચાર સાથેનો આ પ્રયોગ વિઘ્ન અને દુષ્ટ શક્તિઓ વગેરેને અટકાવે છે. ‘હ્રૂં સ્ત્રીં ૐ’ યુક્ત પ્રયોગ સ્ત્રીઓ વગેરેનું વશીકરણ કરનાર છે।
Verse 5
खे स्त्रीं खे च प्रयोगो ऽयं वशाय विजयाय च ऐं ह्रीं श्रीं स्फें क्षौं भगवति अम्बिके कुब्जिके स्फें ॐ भं तं वशनमो अघोराय सुखे व्रां व्रीं किलि किलि विच्चा स्फ्रौं हे स्फ्रं श्रीं ह्रीं ऐं श्रीमिति कुब्जिकाविद्या सर्वकरा स्मृता भूयः स्कन्दाय यानाह मन्त्रानीशश् च तान् वदे
‘ખે સ્ત્રીં ખે’—આ પ્રયોગ વશીકરણ અને વિજય માટે છે. (મંત્ર:) ‘ઐં હ્રીં શ્રીં સ્ફેં ક્ષૌં—હે ભગવતિ અંબિકે, કુબ્જિકે—સ્ફેં; ૐ ભં તં—વશનમો; અઘોરાય; હે સુખે—વ્રાં વ્રીં; કિલિ કિલિ; વિચ્ચા; સ્ફ્રૌં; હે સ્ફ્રં; શ્રીં હ્રીં ઐં શ્રીમ્।’ આ કુબ્જિકા-વિદ્યા સર્વકાર્યસાધિકા તરીકે સ્મૃત છે. આગળ ઈશે સ્કંદને જે મંત્ર કહ્યા, તે પણ હું કહું છું।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds mantra-formation and deployment: bīja-syllable sequencing (e.g., hūṃ/hrīṃ/strīṃ), inclusion of a defining pada (“khecch(e)”), and forceful terminations like phaḍ, each tied to a specific prayoga (application).
It presents applied powers—protection, healing, obstacle removal, and control—as dharma-situated technologies within the Purāṇic worldview, implying that efficacy should be governed by restraint, right intent, and alignment with higher puruṣārthas rather than mere coercive gain.