
The Six Limbs (Ṣaḍaṅga) of the Aghora-Astra (अघोरास्त्राणि षडङ्गानि)
આ અધ્યાય પાશુપત-શાંતિના વિષયથી આગળ વધી અઘોરાસ્ત્રના ષડંગોનું તકનીકી નિરૂપણ કરે છે—જપ, હોમ, ન્યાસ અને કવચ દ્વારા મંત્રાંગોની ક્રિયાત્મકતા બતાવવામાં આવે છે. ઈશ્વર હંસ-આધારિત સંક્ષિપ્ત સૂત્રથી મૃત્યુ અને રોગ-નિગ્રહ શીખવે છે અને શાંતિ-પુષ્ટિ માટે દૂર્વાથી વિશાળ આહુતિઓનું વિધાન કરે છે. પછી મોહની, જૃંભણી, વશીકરણ, અંતર્ધાન વગેરે અપોત્રોપૈક તથા નિયંત્રક વિદ્યાઓનું ગોઠવાયેલ ભંડાર, ચોર-શત્રુ-ગ્રહપીડા નિવારણ, ક્ષેત્રપાલ-બલી અને પ્રત્યાવર્તન/પરત મોકલવાના પ્રયોગો વર્ણવાય છે. મંત્રથી ચોખા ધોવા, દ્વારજપ, ધૂપન-વિધિઓ, તિલક-યોગો, વિવાદજય, આકર્ષણ, ભાગ્યવૃદ્ધિ અને સંતાન-ઉપાયો જેવી જીવનોપયોગી બાબતો પણ જોડાય છે. અંતે શૈવ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ થાય છે—ઈશાન અને પંચબ્રહ્મ (સદ્યોજાત, વામદેવ, અઘોર, તત્પુરુષ, ઈશાન) અંગવિન્યાસ અને વિસ્તૃત કવચથી આવાહિત થઈ, સદાશિવકેન્દ્રિત રક્ષણશક્તિ ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપતી કહેવાય છે।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पाशुपतशान्तिर्नामैकविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः असाध्यमपीति ख अथ द्वाविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः षडङ्गान्यघोरास्त्राणि ईश्वर उवाच ॐ ह्रूं हंस+इति मन्त्रेण मृत्युरोगादि शास्यति लक्षाहुतिभिर्दूर्वाभिः शान्तिं पुष्टिं प्रसाधयेत्
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘પાશુપત-શાંતિ’ નામનો અધ્યાય ત્રણસો એકવીસમો છે. ત્યારબાદ ત્રણસો બાવીસમો અધ્યાય—‘અઘોરાસ્ત્રના ષડંગ’. ઈશ્વરે કહ્યું—‘ૐ હ્રૂં હંસ’ આ મંત્રથી મૃત્યુ, રોગ વગેરે દમન થાય છે. દૂર્વા ઘાસથી એક લાખ આહુતિ આપી શાંતિ અને પુષ્ટિ સિદ્ધ કરવી જોઈએ.
Verse 2
अथ वा प्रणवेनैव मायया वा षडानन दिव्यान्तरीक्षभौमानां शान्तिरुत्पातवृक्षके
અથવા, હે ષડાનન! માત્ર પ્રણવ (ૐ) દ્વારા, અથવા માયા (રક્ષામંત્ર) દ્વારા પણ, દિવ્ય, અંતરીક્ષ અને ભૌમ—આ ત્રણ ક્ષેત્રોમાંથી ઉત્પન્ન થતા ઉત્પાતોની શાંતિ થાય છે; જેમ ઉત્પાત-લક્ષણ પ્રકરણમાં જણાવાયું છે.
Verse 3
ॐ नमो भगवति गन्ङे कालि महाकालि मांसशोणितभोजने रक्तकृष्णमुखि वशमानय मानुषान् स्वाहा ॐ लक्षं जप्त्वा दशांशेन हुत्वा स्यात् सर्वकर्मकृत् वशं नयति शक्रादीन्मानुषेष्वेषु क कथा
“ૐ। ભગવતી ગંગા, કાળી, મહાકાળી ને નમસ્કાર—જે માંસ અને શોણિત ભોજન કરનારી, રક્ત-કૃષ્ણ મુખવાળી છે—‘માનવોને વશમાં લાવો’—સ્વાહા। ૐ। આ મંત્રનો એક લાખ જપ કરીને, તેનો દશાંશ હોમ કરવાથી સાધક સર્વકર્મસિદ્ધ બને છે; તે ઇન્દ્ર વગેરેને પણ વશમાં કરી શકે છે—તો માનવોની તો શું વાત?”
Verse 4
अन्तर्धानकरी विद्या मोहनी जृम्भनी तथा वशन्नयति शत्रूणां शत्रुबुद्धिप्रमोहिनी
અંતર્ધાન કરાવનારી વિદ્યા, મોહિની વિદ્યા અને જૃંભણી (સ્તંભન/જડતા કરાવનારી) વિદ્યા છે; તેમજ શત્રુઓને વશમાં લાવતી અને શત્રુની બુદ્ધિને મોહીત કરતી વિદ્યા પણ છે.
Verse 5
कामधेनुरियं विद्या सप्तधा परिकीर्तिता मन्त्रराजं प्रवक्ष्यामि शत्रुचौरादिमोहनम्
આ વિદ્યા કામધેનુ સમી સર્વકામપ્રદા છે અને સાત રીતે પ્રકીર્તિત છે. હવે હું શત્રુ, ચોર આદિને મોહિત કરનાર રાજમંત્ર કહું છું.
Verse 6
महाभयेषु सर्वेषु स्मर्तव्यं हरपूजितं लक्षं जप्त्वा तिलैर् होमः सिद्ध्येदुद्धरकं शृणु
બધા મહાભયોમાં હર (શિવ) દ્વારા પૂજિત તે મંત્ર/વિધિનું સ્મરણ કરવું. એક લાખ જપ કરીને તલથી હોમ કરવાથી સિદ્ધિ થાય; હવે ઉદ્ધારક સાંભળો.
Verse 7
ॐ हले शूले एहि ब्रह्मसत्येन विष्णुसत्येन रुद्रसत्येन रक्ष मां वाचेश्वराय स्वाहा दुर्गात्तारयते यस्मात्तेन दुर्गा शिवा मता ॐ चण्डकपालिनि दन्तान् किटि क्षिटि गुह्ये फट् ह्रीं अनेन मन्त्रराजेन क्षालयित्वा तु तण्डुलान्
ॐ। હલ અને શૂલ ધારણ કરનારી દેવી, આવો. બ્રહ્મસત્યથી, વિષ્ણુસત્યથી, રુદ્રસત્યથી મારી રક્ષા કરો; વાચેશ્વરાય સ્વાહા. જે દુર્ગતિમાંથી તારવે છે તેથી તે દુર્ગા, મંગલમયી શિવા માનવામાં આવે છે. ॐ। હે ચંડકપાલિની—દાંત માટે ‘કિટિ ક્ષિટિ’; ગુહ્યસ્થાને ‘ફટ્’; ‘હ્રીં’। આ રાજમંત્રથી ચોખાના દાણા ધોઈને વિધિમાં વાપરવા।
Verse 8
त्रिंशद्वारानि जप्तानि तच्चौरेषु प्रदापयेत् दन्तैश्चूर्णानि शुक्लानि पतितानि हि शुद्धये
ત્રીસ દ્વારો પર જપ કરીને તેને ચોરો સામે પ્રયોગ/લાગુ કરવું. તેમજ શુદ્ધિ માટે, અપવિત્રતામાં પડ્યા પછી દાંતથી બનેલું સફેદ ચૂર્ણ ઉપયોગ કરવું.
Verse 9
अपिलजटाभारभास्वर विद्रावण त्रैलोक्यडामर दर भ्रम आकट्ट तोटय मोटय दह पच एवं सिद्धिरुद्रो ज्ञापयति यदि ग्रहोपगतः स्वर्गलोकं देवलोकं वा आरामविहाराचलं तथापि तमावर्तयिष्यामि वलिं गृह्ण ददामि ते स्वहेति क्षेत्रपालबलिं दत्वा ग्रहो न्यासाध्रदं व्रजेत् शत्रवो नाशमायान्ति रणे वैरगणक्षयः
“જટાભારથી તેજસ્વી, વિદ્રાવક! ત્રૈલોક્ય-ડામર! ભય, ભ્રમ—આકટ્ટ! તોટય! મોટય! દહ! પચ!”—આ રીતે રુદ્ર આ મંત્રની સિદ્ધિ જણાવે છે: ગ્રહ સ્વર્ગલોક, દેવલોક, અથવા આરામ-ઉદ્યાન, વિહારસ્થાન કે પર્વત પર ગયો હોય તો પણ હું તેને પાછો ફેરવી લાવીશ. “બલિ સ્વીકાર; હું તને આપું છું—સ્વાહા!” ક્ષેત્રપાલને બલિ આપ્યા પછી, જ્યાં ન્યાસ થયો છે ત્યાંથી ગ્રહ દૂર થઈ જાય છે. શત્રુઓ નાશ પામે છે; યુદ્ધમાં વૈરીદળનો ક્ષય થાય છે.
Verse 10
हंसबीजन्तु विन्यस्य विषन्तु त्रिविधं हरेत् अगुरुञ्चन्दनं कुष्ठं कुङ्कुमं नागकेशरम्
હંસબીજ સ્થાપિત કરીને ત્રણ પ્રકારના વિષનું નિવારણ કરવું; અગરુ, ચંદન, કુષ્ઠ, કુંકુમ અને નાગકેશર વડે તે થાય છે.
Verse 11
नखं वै देवदारुञ्च समं कृत्वाथ दूपकः माक्षिकेन समायुक्तो देहवस्त्रादिधूपनात्
નખ અને દેવદારુ સમાન ભાગે કરીને ધૂપ તૈયાર કરવો; તેને મધમાખીના મોમ સાથે ભેળવી શરીર, વસ્ત્ર વગેરેનું ધૂપન કરવાથી તે રક્ષાત્મક ધૂપ બને છે.
Verse 12
विवादे मोहने स्त्रीणां भण्डने कलहे शुभः कन्याया वरणे भाग्येमायामन्त्रेण मन्त्रितः
માયા-મંત્રથી મંત્રિત કરેલ હોય તો તે વિવાદમાં, સ્ત્રીઓના આકર્ષણમાં, ભંડન-કલહમાં, કન્યા-વરણ (વિવાહ)માં તથા ભાગ્યવિષયક કાર્યોમાં શુભ અને અસરકારક બને છે.
Verse 13
ह्रीं रोचनानागपुष्पाणि कुङ्कुमञ्च महःशिला ललाटे तिलकं कृत्वा यं पश्येत्स वशी भवेत्
“હ્રીં” ઉચ્ચારીને રોચના, નાગપુષ્પ, કુંકુમ અને મહઃશિલાથી લલાટે તિલક કરવાથી—જેને જોવામાં આવે તે વશમાં આવે છે.
Verse 14
शतावर्यास्तु चूर्णन्तु दुग्धपीतञ्च पुत्रकृत् नागकेशरचूर्णन्तु घृतपक्वन्तु पुत्रकृत्
શતાવરીનું ચૂર્ણ દૂધ સાથે પીવાથી પુત્રપ્રાપ્તિમાં સહાયક કહેવાય છે. તેમ જ નાગકેશરનું ચૂર્ણ ઘીમાં પકાવી સેવન કરવાથી પણ પુત્રપ્રાપ્તિ કહેવાય છે.
Verse 15
पालाशवीजपानेन लमेत पुत्रकन्तथा ॐ उत्तिष्ठ चामुण्डे जम्भय मोहय अमुकं वशमानय स्वाहा निघ्नान्त्वति ख , छ च षड्विंशा सिद्धविद्या सा नदीतीरमृदा स्त्रियम्
પલાશના બીજનો કષાય પીવડાવવાથી પુત્રક (બાળક) પણ નમ્ર અને વશ બને છે. જપ કરો—“ૐ ઉત્તિષ્ઠ ચામુંડે, જંભય, મોહય, અમુકં વશમાનય, સ્વાહા।” પછી “નિઘ્નાંતુ” શબ્દને “ખ” અને “છ” અક્ષરો સાથે ઉચ્ચારવાથી આ છવ્વીસમી સિદ્ધવિદ્યા બને છે. નદીકાંઠાની માટી સાથે, સ્ત્રી-વિષયક ક્રિયામાં તેનો પ્રયોગ કરવો.
Verse 16
कृत्वोन्मत्तरसेनैव नामालिख्यार्कपत्रके मूत्रोत्सर्गन्ततः कृत्वा जपेत्तामानयेत्स्त्रियम्
ઉન્મત્ત-રસ (મોહક સાર) બનાવીને અર્ક (આક)ના પાન પર સ્ત્રીનું નામ લખવું. પછી તેના પર મૂત્રોત્સર્ગ કરીને નિર્ધારિત મંત્રનો જપ કરવો; તેથી સ્ત્રીને પોતાની પાસે આકર્ષી લાવી શકાય છે.
Verse 17
ॐ क्षुंसः वषट् महामृत्युञ्जयो मन्त्रो जप्याद्धोमाच्च पुष्टिकृत् ॐ हंसः ह्रूं हूं स ह्रः सौंः मृतसञ्जीवनी विद्यां अष्टार्णा जयकृद्रणे
મહામૃત્યુઞ્જય મંત્ર—“ૐ ક્ષુંસઃ વષટ્”—નો જપ તથા હોમ કરવો; તે પુષ્ટિ અને બળ આપે છે. તેમજ “ૐ હંસઃ હ્રૂં હૂં સ હ્રઃ સૌંઃ” આ અષ્ટાક્ષર મૃતસંજીવની વિદ્યા છે, જે રણમાં વિજય આપે છે.
Verse 18
मन्त्रा ईशानमुख्याश् च धर्मकामादिदायकाः ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरःसर्वभूतानां
આ મંત્રો—જેમામાં ઈશાનના મંત્રો મુખ્ય છે—ધર્મ, કામ વગેરે ફળ આપે છે. ઈશાન સર્વ વિદ્યાઓના ઈશ્વર અને સર્વ ભૂતોના અધિપતિ છે.
Verse 19
ब्रह्मणश्चाधिपतिर्ब्रह्म शिवो मे ऽस्तु सदाशिवः ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॐ अघोरेभ्यो ऽथ घोरेभ्यो धोरहरेभ्यस्तु सर्वतः
જે બ્રહ્મા પણ છે અને બ્રહ્માના પણ અધિપતિ છે, તે સદાશિવ શિવરૂપે મને કલ્યાણકારી થાઓ. ॐ: અમે તત્પુરુષને જાણીએ છીએ; મહાદેવનું ધ્યાન કરીએ છીએ; તે રુદ્ર અમને પ્રેરણા આપે. ॐ: અઘોર રૂપોને તથા ઘોર રૂપોને—અને જે ઘોરતાને હરાવે છે તેમને—સર્વ દિશાઓથી નમસ્કાર.
Verse 20
सर्वेभ्यो नमस्ते रुद्ररूपेभ्यः ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मानाय नमः ॐ सद्योजातं प्रवक्ष्यामि सद्योजाताय वै नमः भवे भवे ऽनादिभवे भजस्व मां भवोद्भव
રુદ્રરૂપે પ્રગટ થયેલા તમારા સર્વ સ્વરૂપોને નમસ્કાર. ॐ વામદેવાય નમઃ, જ્યેષ્ઠાય નમઃ, રુદ્રાય નમઃ, કાલાય નમઃ, કલાવિકરણાય નમઃ, બલવિકરણાય નમઃ, બલપ્રમથનાય નમઃ, સર્વભૂતદમનાય નમઃ, મનોઉન્માનાય નમઃ। ॐ હવે હું ‘સદ્યોજાત’નું પ્રકટન કરું છું—સદ્યોજાતાય નમઃ। હે અનાદિ ભવ, દરેક ભવમાં મને કૃપા કર, હે ભવોદ્ભવ।
Verse 21
पञ्चब्रह्माङ्गषट्कञ्च वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदं ॐ नमः परमात्मने पराय कामदाय परमेश्वराय योगाय योगसम्भवाय सर्वकराय कुरु सत्य भव भवोद्भव वामदेव सर्वकार्यकर पापप्रशमन सदाशिव प्रसन्न नमो ऽस्तु ते स्वाहा पञ्चब्रह्माङ्गफट्कारमिति ञ हृदयं सर्वार्थदन्तु सप्तत्यक्षरसंयुतं हा शिखा ॐ शिवात्मक महातेजः सर्वज्ञ प्रभुरावर्तय महाघोर कवच पिङ्गल नमः महाकवच शिवाज्ञया हृदयं बन्ध घूर्णय चूर्णय सूक्ष्मवज्रधर वज्रपाश धनुर्वज्राशनिवज्रशरीर मम शरीरमनुप्रविश्य सर्वदुष्टान् स्तम्भय हूं अक्षराणान्तु कवचं शतं पञ्चाक्षराधिकम्
હું પંચબ્રહ્મનું ષડંગ-મંત્ર કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે: ‘ॐ પરમાત્મને નમઃ, પરાય નમઃ, કામદાય નમઃ, પરમેશ્વરાય નમઃ; યોગાય નમઃ, યોગસમ્ભવાય નમઃ; સર્વકરાય નમઃ। સત્ય કર; ભવ; હે ભવોદ્ભવ; હે વામદેવ, સર્વકાર્યકર; પાપપ્રશમન; હે સદાશિવ, પ્રસન્ન થા—નમો’સ્તુ તે; સ્વાહા।’ આને પંચબ્રહ્માંગ-ફટ્કાર કહે છે। ‘ઞ’ હૃદય—સર્વાર્થદં, સત્તર અક્ષરસંયુત; ‘હા’ શિખા। ‘ॐ શિવાત્મક મહાતેજસ સર્વજ્ઞ પ્રભુ, આવર્તય; મહાઘોર—કવચ; પિંગલ—નમઃ।’ શિવાજ્ઞાથી: ‘હૃદય બાંધ; ઘૂર્ણય, ચૂર્ણય; હે સૂક્ષ્મ વજ્રધર, વજ્રપાશ, ધનુર્વજ્ર, અશનિ-વજ્ર-શરીર! મારા શરીરમાં પ્રવેશી સર્વ દુષ્ટોને સ્તંભય—હૂં।’ આ કવચ સો અક્ષરનું છે, અને પાંચ અક્ષર વધુ।
It repeatedly uses a standard tantric workflow: lakṣa-japa (100,000 repetitions) followed by daśāṃśa-homa (one-tenth oblations), then nyāsa/kavaca for embodiment and protection, and bali offerings (notably to Kṣetrapāla) for boundary-control and removal of afflictive forces.
The practical rites culminate in Īśāna and the Pañcabrahman framework, where Sadāśiva and the five faces (Sadyojāta, Vāmadeva, Aghora, Tatpuruṣa, Īśāna) become the doctrinal ground for aṅga-nyāsa and kavaca—recasting protection and power as expressions of Śiva’s sovereignty rather than isolated technique.