Adhyaya 319

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वागीश्वरीपूजा नामाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मण्डलानि ईश्वर उवाच सर्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “વાગીશ્વરીપૂજા” નામનો ત્રણસો ઓગણીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે “મંડલો” નામનો ત્રણસો વીસમો અધ્યાય આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—હું ‘સર્વતોભદ્ર’ નામનાં આઠ મંડલ-રેખાચિત્રો વર્ણવું છું; વિષુવકાળે પૂર્વમુખ રહી ઇચ્છિત વિધિ કરીને વિદ્વાન સાધકે દેવી-શક્તિની સિદ્ધિ કરવી।

Verse 2

चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः पूर्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मध्यतो ऽङ्कयेत्

પછી ચિત્રાંકનને યોગ્ય અંતર મુજબ—અથવા દૃષ્ટિસૂત્ર (sighting-cord) વડે—પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી દોરી તાણી તેને ઝટકો આપી મધ્યબિંદુ ચિહ્નિત કરવો।

Verse 3

द्विपर्णकमिति ख कोटिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्कयेद्दक्षिणोत्तरम् मध्ये द्वयं प्रकर्तव्य स्फालयेद्दक्षिनोत्तरम्

આને ‘દ્વિપર્ણક’ કહે છે. તેના મધ્યમાંથી દક્ષિણ-ઉત્તર અક્ષ પર બે ખૂણા ચિહ્નિત કરવા. પછી મધ્યમાં બે રેખા/ચિહ્ન કરી આકૃતિને દક્ષિણ-ઉત્તર દિશામાં વિસ્તૃત (ખોલી) દેવી।

Verse 4

शतक्षेत्रार्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम्

સો ક્ષેત્ર-એકકના અર્ધમાનથી કર્ણોના મિલનબિંદુને નિર્ધારિત કરવો. આ રીતે ચાર દોરડાં તાણી-ઝટકો આપવાથી ચતુરસ્ર (વર્ગ) બને છે.

Verse 5

जायते तत्र कर्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् वसुभक्तेन्दु द्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका

ત્યાં કલ્યાણકારી ‘ભદ્ર’ રચના કરવી જોઈએ, જે શીતળતા આપે અને શુભ હોય. બે પદ-પરિમિત ક્ષેત્રમાં વસુ-, ભક્ત-, અને ઇન્દુ-પ્રમાણ મુજબ ‘વીથી’ (મુખ્ય માર્ગ) તથા ‘ભાગિકા’ (વિભાગ/ખંડ) બનાવવી.

Verse 6

द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्धै सकपोलकम् कीणबन्धविचित्रन्तु द्विपदं तत्र वर्तयेत्

દ્વાર દ્વિપટ (બે પાંખવાળું) બનાવવું; તેનું માપ પદ્મમાનનું અર્ધ હોવું અને કપોલક (બાજુના ઉદ્ગત અલંકાર) યુક્ત હોવું. ત્યાં વિચિત્ર કીણબંધથી શોભિત દ્વિપટ-વ્યવસ્થા પણ સ્થાપવી.

Verse 7

शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम् रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं

શ્વેત પદ્મનું ચિત્રણ કરવું; તેની કર્ણિકા પીળી અને કેશર વિચિત્રવર્ણી કરવાં. ત્યાં લાલ વીથી (યાત્રા-પટ્ટી) ગોઠવવી; અને દ્વારને લોકેશ/લોકપાલના રૂપમાં ઘડવું.

Verse 8

रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकाब्जकं शृणु असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाब्जं भुक्तिमुक्तिकृत्

નિત્યવિધિમાં રક્તકોણ (લાલ ત્રિકોણ) વિહિત છે. હવે નૈમિત્તિક કર્મો માટે પદ્મ-યંત્ર સાંભળો. પદ્મ બે પ્રકારનું—અસંસક્ત અને સંસક્ત; આ દ્વિવિધ પદ્મ ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે.

Verse 9

असंसक्तं मुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् बालो युवा च वृद्धश् च नामतः फलसिद्धिदाः

મુમુક્ષુઓ માટે (પદ્મ) અસંસક્ત કહેવાયું છે; અને સંસક્ત (પદ્મ) ફરી ત્રણ ભેદે જુદું—બાલ, યુવા અને વૃદ્ધ નામે; એ દરેક ફલસિદ્ધિ આપનાર કહેવાય છે.

Verse 10

पद्मक्षेत्रे तु सूत्राणि दिग्विदिक्षु विनिक्षिपेत् वृत्तानि पञ्चकल्पानि पद्मक्षेत्रसमानि तु

પદ્મક્ષેત્ર-યંત્રમાં દિશા અને વિદિશામાં સૂત્રો (માર્ગદર્શક રેખા/દોરા) ગોઠવવા. તેમજ પદ્મક્ષેત્ર સમાન પ્રમાણવાળા પાંચ વર્તુળાકાર બંધારણો પણ રચવા.

Verse 11

प्रथमे कर्णिका तत्र पुष्करैर् नवभिर्युता केशराणि चतुर्विंशद्वितीये ऽथ तृतीयके

પ્રથમ વિન્યાસમાં ત્યાં કર્ણિકા હોય છે, તે નવ પુષ્કરો (કમળદળો)થી યુક્ત છે. બીજા તથા ત્રીજા વિન્યાસમાં ચોવીસ કેશરો (તંતુઓ) હોય છે.

Verse 12

दलसन्धिर्गजकुम्भ निभान्तर्यद्दलाग्रकम् पञ्चमे व्योमरूपन्तु संसक्तं कमलं स्मृतं

જે કમળમાં દળસંધિ ગજકુંભ જેવી હોય અને દળોના અગ્ર ભાગ અંદર તરફ ખેંચાયેલા હોય, તે પાંચમા પ્રકારમાં ‘વ્યોમરૂપ’ કહેવાય છે; અને તે કમળ ‘સંસક્ત’ (ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલ) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 13

असंसक्ते दलाग्रे तु दिग्भागैर् विस्तराद्भजेत् भागद्वयपरित्यागाद्वस्वंशैर् वर्तयेद्दलम्

દળનો અગ્ર ભાગ અસંસક્ત (અજોડાયેલ) હોય ત્યારે તેની પહોળાઈને દિશા-ભાગો મુજબ પૂર્ણ વિસ્તારમાંથી વિભાગવી. બે ભાગ ત્યજીને બાકી આઠ અંશો વડે દળનું વર્તન/આકારણ કરવું.

Verse 14

सन्धिविस्तरसूत्रेण तन्मूलादञ्जयेद्दलम् सव्यासव्यक्रमेणैव वृद्धमेतद्भवेत्तथा

સંધિ-વિસ્તાર-સૂત્ર વડે તેના મૂળથી દળ પર લેપ/બંધન કરવું. ડાબે-જમણે ક્રમથી આગળ વધતાં તે તેમ જ યોગ્ય રીતે વિસ્તરે છે.

Verse 15

अथ वा सन्धिमध्यात्तु भ्रामयेदर्धचन्द्रवत् सन्धिद्वयाग्रसूत्रं वा बालपद्मन्तथा भवेत्

અથવા સંધિના મધ્યમાંથી અર્ધચંદ્રની જેમ ભ્રમાવવું. અથવા બે સંધિઓના અગ્ર પર ‘સૂત્રરેખા’ કરવી; તેમ જ ‘બાલપદ્મ’ નામનું વિન્યાસ પણ બને છે.

Verse 16

सन्धिसूत्रार्धमानेन पृष्ठतः परिवर्तयेत् तीक्ष्णाग्रन्तु सुवातेन कमलं भुक्तिमुक्तिदम्

સંધિ-સૂત્રની અર્ધમાપ પ્રમાણે તેને પીઠ તરફથી ફેરવવું. પછી તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા ઉપકરણ અને સુદિશિત વાયુપ્રવાહથી કમળ-રચના કરવી; તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપનાર છે.

Verse 17

भुक्तिवृद्धौ च वश्यादौ बालं पद्मं समानकं नवनाभं नवहस्तं भागैर् मन्त्रात्मकैश् च तत्

ભોગવૃદ્ધિ તથા વશ્યાદિ કર્મો માટે સમાન માપનું ‘બાલ-પદ્મ’ રચવું—તેમાં નવ નાભિ અને નવ હસ્ત/દળ હોય. તે યંત્રને મંત્રાત્મક (મંત્રનિયત) ભાગોમાં વિભાજિત કરવું.

Verse 18

मध्ये ऽब्जं पट्टिकावीजं द्वारेणाब्जस्य मानतः कण्ठोपकण्ठमुक्तानि तद्वाह्ये वीथिका मता

મધ્યમાં ‘અબ્જ’ (કમળ-કેન્દ્ર) સ્થાપવું. ‘પટ્ટિકા-બીજ’ દ્વાર દ્વારા, અબ્જના માપ અનુસાર નક્કી થાય. ‘કંઠ’ અને ‘ઉપકંઠ’ ભાગોને અલગ રાખવા; અને તેની બહાર ‘વીથિકા’ (માર્ગ) માનવામાં આવે છે.

Verse 19

पञ्चभागान्विता सा तु समन्ताद्दशभागिका दिग्विदिक्ष्वष्ट पद्मानि द्वारपद्मं सवीथिकम्

આ વિન્યાસ પાંચ વિભાગોથી યુક્ત છે; અને ચારે તરફથી દસ વિભાગોમાં ગોઠવાયેલો છે. દિશા તથા વિદિશામાં આઠ પદ્મ-ખંડ હોય છે, અને દ્વારે પણ વીથીકાસહિત એક પદ્મ હોય છે.

Verse 20

तद्वाह्ये पञ्च पदिका वीथिका यत्र भूषिता पद्मवद्द्वारकण्ठन्तु पदिकञ्चौष्ठकण्ठकं

તેની બહાર પાંચ પદિકા (પગથિયા) હોવા જોઈએ; અને ત્યાં વીથીકા શોભિત કરવી. દ્વારનું કંઠ (સંકુચિત ભાગ) કમળસમાન હોવું; તેમજ પદિકા અને ઓષ્ઠ–કંઠક (ઓઠ-કંઠ આકારની મોલ્ડિંગ) પણ વિધાન મુજબ કરવું.

Verse 21

कपोलं पदिकं कार्यं दिक्षु द्वारत्रयं स्पुटम् कोणबन्धं त्रिपत्तन्तु द्विपट्टं वज्रवद्भवेत्

કપોલ અને પદિકા બનાવવી જોઈએ. દિશાઓમાં ત્રણ દ્વાર-પ્રવેશ સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત થવા જોઈએ. કોણબંધ ત્રિપત્તંતુ (ત્રિવિધ બંધન) યુક્ત હોય અને દ્વિપટ્ટ દ્વાર વજ્ર સમાન દૃઢ હોય.

Verse 22

मध्यन्तु कमलं शुक्लं पीतं रक्तञ्च नीलकम् पीतशुक्लञ्च धूम्रञ्च रक्तं पीतञ्च मुक्तिदम्

મધ્યમાં કમળને શ્વેત, પીત, રક્ત અને નીલ રૂપે ધ્યાન કરવું; તેમજ પીત-શ્વેત અને ધૂમ્રવર્ણ પણ. ફરી રક્ત અને પીત—આ ભાવના મુક્તિદાયિની છે.

Verse 23

पूर्वादौ कमलान्यष्ट शिवविष्ण्वादिकं जपेत् प्रासादमध्यतो ऽभ्यर्च्य शक्रादीनब्जकादिषु

પૂર્વથી આરંભ કરીને આઠ કમળોની વ્યવસ્થા કરવી અને શિવ-વિષ્ણુ આદિના નામ/મંત્રનો જપ કરવો. પ્રાસાદના મધ્યમાં મુખ્ય દેવતાની અર્ચના કરીને, પછી કમળાદિ સ્થાનોમાં શક્ર આદિ દેવતાઓની પૂજા કરવી.

Verse 24

अस्त्राणि वाह्यवीथ्यान्तु विष्ण्वादीनश्वमेघभाक् पवित्रारोहणादौ च महामण्डलमालिखेत्

બાહ્ય પરિક્રમા-માર્ગોમાં અસ્ત્રોનું વિન્યાસ કરવો; ત્યાં જ વિષ્ણુ આદિ—અશ્વમેધના પુણ્યભાગી—પ્રતિષ્ઠિત થવા જોઈએ. પવિત્રારોહણ આદિના આરંભે મહામંડલનું આલેખન કરવું.

Verse 25

अष्टहस्तं पुरा क्षेत्रं रसपक्षैर् विवर्तयेत् पञ्चभागमितेति ख , छ च द्विपदं कमलं मध्ये वीथिका पदिका ततः

પ્રથમ આઠ હસ્ત પરિમાણનું ક્ષેત્ર ગોઠવી, ‘રસ’ વિભાગો અનુસાર તેની બાજુઓ/પરિધિનું વિન્યાસ કરવો. ‘ખ’ અને ‘છ’ ખંડ પાંચ ભાગના પ્રમાણવાળા હોવા જોઈએ. મધ્યમાં દ્વિપદ કમળ સ્થાપી, ત્યારબાદ વીથિકા અને પદિકા ગોઠવવી.

Verse 26

दिग्विदिक्षु ततो ऽष्टौ च नीलाब्जानि विवर्तयेत् मध्यपद्मप्रमाणेन त्रिंशत्पद्मानि तानि तु

પછી આઠ દિશાઓ તથા વિદિશાઓમાં નીલ કમળો દોરવા. મધ્ય કમળના પ્રમાણ મુજબ તે કમળો કુલ ત્રીસ બનાવવા.

Verse 27

दलसन्धिविहीनानि नीलेन्दीवरकानि च तत्पृष्ठे पदिका वीथी स्वस्तिकानि तदूर्ध्वतः

નીલેન્દીવરનાં કમળચિહ્નો દળોની સંધિ-રેખા વિના દોરવા. તેના પાછળ પદિકા અને વીથી ગોઠવી, તેના ઉપર સ્વસ્તિક ચિહ્નો સ્થાપવા.

Verse 28

द्विपदानि तथा चाष्टौ कृतिभागकृतानि तु वर्तयेत् स्वस्तिकांस्तत्र वीथिका पूर्ववद्वहिः

ત્યાં યોજનાને દ્વિપદ તથા અષ્ટપદ વિભાગોમાં, અંશ-ભાગ મુજબ, ગોઠવવી. તે ગોઠવણીમાં સ્વસ્તિક આકારો બનાવવા; અને વીથીકા પૂર્વવત્ બહાર ગોઠવવી.

Verse 29

द्वाराणि कमलं यद्वदुपकण्ठ्युतानि तु रक्तं कोणं पीतवीथी नीलं पद्मञ्चमण्डले

મંડલમાં દ્વારો કમળની જેમ, ઉપકંઠી (ગળા જેવી ઉપપ્રક્ષેપ) સહિત ગોઠવવા. ખૂણાના ભાગ લાલ, વીથી પીળી, અને કમળ નિલા રંગનું રાખવું.

Verse 30

स्वस्तिकादि विचित्रञ्च सर्वकामप्रदं गुह पञ्चाब्जं पञ्चहस्तं स्यात् समन्ताद्दशभाजितम्

હે ગુહ! સ્વસ્તિકાદિ વિવિધ અલંકારોથી યુક્ત આ યંત્ર સર્વકામપ્રદ છે. ‘પંચાબ્જ’ રચના પાંચ હસ્ત માપની હોય અને ચારે તરફથી દસ સમાન ભાગોમાં વિભાજિત કરવી.

Verse 31

द्विपदं कमलं वीथी पट्टिका दिक्षु पङ्कजम् चतुष्कं पृष्ठतो वीथी पदिका द्विपदान्यथा

બે પદ (દ્વિપદ) નો વિન્યાસ ‘કમલ’ કહેવાય છે. ‘વીથી’ માર્ગ છે અને ‘પટ્ટિકા’ પટ્ટી/બંધ છે. દિશાઓમાં તેને ‘પંકજ’ નામે પણ કહે છે. ‘ચતુષ્ક’ (ચાર પદ) વિન્યાસ વિધેય છે; તેના પૃષ્ઠભાગે ‘વીથી’ રહે છે. ‘પદિકા’ પણ દ્વિપદ પ્રમાણની જ છે.

Verse 32

कण्ठोपकण्ठयुक्तानि द्वारान्यब्जन्तु मध्यतः पञ्चाब्जमण्डले ह्य् अस्मिन् सितं पीतञ्च पूर्वकम्

આ પંચાબ્જ મંડળમાં દ્વારો મધ્યમાં ગોઠવવા, અને તે કણ્ઠ-ઉપકણ્ઠ (સહાયક કણ્ઠ) યુક્ત હોવા જોઈએ. પૂર્વથી આરંભ કરીને વર્ણવિધાન: પ્રથમ શ્વેત, પછી પીત.

Verse 33

वैदूर्याभं दक्षिणाब्जं कुन्दाभं वारुणं कजम् उत्तराब्जन्तु शङ्खाभमन्यत् सर्वं विचित्रकम्

દક્ષિણનું કમળ વૈદૂર્ય (કેટ્સ-આઈ રત્ન) જેવી છાયા ધરાવતું હોવું જોઈએ. વરુણ-સંબંધિત કમળ કુંદફૂલ જેવું શ્વેત હોવું જોઈએ. ઉત્તરનું કમળ શંખ-શ્વેત હોવું જોઈએ; બાકી બધું વિચિત્રવર્ણ હોવું જોઈએ.

Verse 34

सर्वकामप्रदं वक्ष्ये दशहस्तन्तु मण्डलम् विकारभक्तन्तुर्याश्रं द्वारन्तु द्विपदं भवेत्

હવે હું ‘સર્વકામપ્રદ’ મંડળનું વર્ણન કરું છું: તેનું પ્રમાણ દસ હસ્ત છે. જરૂરી વિકૃતિ/ફેરફાર અનુસાર ભાગવિભાગ કરવો અને વિન્યાસ ચતુરશ્ર (ચોરસ) હોવો જોઈએ; દ્વારની પહોળાઈ બે પદ હોવી જોઈએ.

Verse 35

मध्ये पद्मं पूर्ववच्च विघ्नध्वंसं वदाम्यथ चतुर्हस्तं पुरं कृत्वा वृत्रञ्चैव करद्वयम्

મધ્યમાં પૂર્વવત્ કમળ સ્થાપવું. હવે ‘વિઘ્નધ્વંસ’નું વિધાન કહું છું: તેને ચતુર્ભુજ (ચાર હાથવાળું) રૂપ બનાવી, ‘પુર’ (નગર/દુર્ગ) અને ‘વૃત્ર’ને પણ કરદ્વય (બે હાથ) દ્વારા ધારણ/નિયોજિત કરવું.

Verse 36

वीथीका हस्तमात्रन्तु स्वस्तिकैर् वहुभिर्वृता तद्वदुपकण्ठयुतानीति ख , ञ च हस्तमात्राणि द्वाराणि विक्षु वृत्तं सपद्मकम्

વીથીકા (માર્ગ) માત્ર એક હસ્ત પહોળી કરવી અને અનેક સ્વસ્તિક ચિહ્નોથી ઘેરેલી રાખવી. તેવી જ રીતે ‘ખ’ અને ‘ઞ’ પ્રકાર ઉપકંઠ (બાજુએ નીકળેલો કંઠભાગ) યુક્ત બનાવવાના. દ્વાર પણ એક હસ્ત પ્રમાણના; અને વિક્ષુ (દંડ/વાંસ-ચિહ્ન) પર પદ્મসহ વર્તુળ આકૃતિ દોરવી.

Verse 37

पद्मानि पञ्च शुक्लानि मध्ये पूज्यश् च निष्कलः हृदयादीनि पूर्वादौ विदिक्ष्वस्त्राणि वै यजेत्

પાંચ શ્વેત પદ્મ ગોઠવી, મધ્યમાં નિષ્કલ (નિરાકાર) સ્વરૂપની પૂજા કરવી. પૂર્વથી આરંભ કરીને હૃદયાદિ અંગ-મંત્રોનું યજન કરવું, અને વિદિશાઓમાં અસ્ત્ર-મંત્રોની પૂજા કરવી.

Verse 38

प्राग्वच्च पञ्च ब्रह्माणि बुद्ध्याधारमतो वदे शतभागे तिथिभागे पद्मं लिङ्गाष्टकं दिशि

પૂર્વવત્ પાંચ બ્રહ્મ (બ્રહ્મ-મંત્ર) સ્થાપિત કરવા; તેથી ધ્યાન માટે બુદ્ધ્યાધારનું વર્ણન કરું છું. શતભાગ વિભાગમાં તથા તિથિભાગ વિભાગમાં પદ્મ-મંડલ ગોઠવી, દિશાઓમાં લિંગાષ્ટક સ્થાપવું.

Verse 39

मेखलाभागसंयुक्तं कण्ठं द्विपदिकं भवेत् आचार्यो बुद्धिमाश्रित्य कल्पयेच्च लतादिकम्

મેખલા-ભાગ સાથે જોડાયેલો કંઠ દ્વિપદિક (બે સ્તર/બે પટ્ટી) હોવો જોઈએ. આચાર્ય પોતાની બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને લતા વગેરે અલંકાર પણ રચવો.

Verse 40

चतुःषट्पञ्चमाष्टादि खाछिखाद्यादि मण्डलम् खाक्षीन्दुसूर्यगं सर्वं खाक्षि चैवेन्दुवर्णनात्

મંડલ ‘ચાર, છ, પાંચ, આઠ…’ એવી સંખ્યાશ્રેણીથી અને ‘ખા, છિ, ખા…’ વગેરે વર્ણશ્રેણીથી આરંભ કરીને રચવું. આ બધું ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિ સાથે સંકળાયેલું સમજવું; અને ‘ખાક્ષિ’ નામ પણ ચંદ્રવર્ણનના કારણે છે.

Verse 41

चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशशतानि हि मण्डलानि हरेः शम्भोर्देव्याः सूर्यस्य सन्ति च

નિશ્ચયે હરિ (વિષ્ણુ), શંભુ (શિવ), દેવી તથા સૂર્યના મળીને કુલ ચૌદસો ચાલીસ મંડળો છે।

Verse 42

दशसप्तविभक्ते तु लतालिङ्गोद्भवं शृणु दिक्षु पञ्चत्रयञ्चैकं त्रयं पञ्च च लोमयेत्

સત્તરનાં વિભાગમાં ‘લતા-લિંગ’માંથી ઉત્પન્ન થયેલી રીત સાંભળો. દિશાઓમાં લોમ-ચિહ્નો આ ક્રમે લગાવો—પાંચ, ત્રણ અને એક; પછી ત્રણ અને પાંચ પણ।

Verse 43

ऊर्ध्वगे द्विपदे लिङ्गमन्दिरं पार्श्वकोष्ठयोः मध्येन द्बिपदं पद्ममथ चैकञ्च पङ्कजं

ઊર્ધ્વ (ઉત્તર) દ્વિપદ માપમાં લિંગ-મંદિર સ્થાપવું; અને બે પાર্শ્વ-કોષ્ઠોના મધ્યસ્થાને દ્વિપદ પદ્મ બનાવવું—સાથે એક એકપદ પંકજ પણ।

Verse 44

लिङ्गस्य पार्श्वयोर्भद्रे पदद्वारमलोपनात् तत्पार्श्वशोभाः षड्लोप्य लताः शेषास् तथा हरेः

લિંગના શુભ પાર্শ્વોમાં, પદદ્વાર (પાદસ્તરનું દ્વાર)થી આરંભ કરીને પાર্শ્વ-શોભા રચવી; તેમાંના છ એકમો છોડીને બાકી લતા-આકારના અલંકાર હરિ (વિષ્ણુ) માટે પણ એ જ રીતે ગોઠવવા।

Verse 45

ऊर्ध्वं द्विपदिकं लोप्य हरेर्भद्राष्टकं स्मृतम् रश्मिमानसमायुक्तवेदलोपाच्च शोभिकम्

ઊર્ધ્વનો પ્રારંભિક દ્વિપદ ખંડ લોપ કરવાથી છંદ ‘હરેર્-ભદ્રાષ્ટક’ તરીકે સ્મૃત છે. ‘રશ્મિ’ અને ‘માનસ’ સાથે સંયુક્ત હોવા તથા ‘વેદ’ નામના અંશના લોપથી તેને ‘શોભિક’ પણ કહે છે।

Verse 46

पञ्चविंशतिकं पद्मं ततः पीठमपीठकम् द्वयं द्वयं रक्षयित्वा उपशोभास् तथाष्ट च

પંચવીસ પાંખડીઓવાળું પદ્મ દોરવું; પછી પીઠ અને અપીઠક તત્ત્વ સ્થાપવા. દરેક જોડીને યથાસ્થાને સુરક્ષિત રાખીને, આઠ ઉપશોભાઓ પણ વિધિપૂર્વક ગોઠવવી.

Verse 47

देव्यादिख्यापकं भद्रं वृहन्मध्ये परं लघु लोपयेदिति ञ लोपयेदिति ट मध्ये नवपदं पद्मं कोणे भद्रचतुष्टयम्

દેવીને પ્રગટ કરતું શુભ ભદ્ર-યંત્ર એવું ગોઠવવું કે ‘વૃહત્’ મધ્યમાં રહે અને ‘પર’ તથા ‘લઘુ’ પોતાના સ્થાને રહે. ‘લોપયેત્’ સૂચનમાં ‘ઞ’ અક્ષરનો લોપ કરવો; તેમજ ‘લોપયેત્’ માં ‘ટ’ અક્ષરનો પણ લોપ કરવો. મધ્યમાં નવપદ પદ્મ અને ખૂણાઓમાં ભદ્રચતુષ્ટય રહે.

Verse 48

त्रयोदशपदं शेषं बुद्ध्याधारन्तु मण्डलं शतपत्रं षष्ट्यधिकं बुद्ध्याधारं हरादिषु

શેષ ભાગ ત્રયોદશપદ વિભાજન છે; અને મંડલ જ બુદ્ધિનો આધાર છે. હર (શિવ) વગેરે મતોમાં બુદ્ધ્યાધાર પદ્મ શતપત્ર અને તેમાં સાઠ અધિક—અર્થાત 160 પાંખડીઓવાળું—કહેવામાં આવ્યું છે.