Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
આ એકમ મુખ્યત્વે તેના સમાપન-કોલોફોન દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ પામે છે, જેમાં પંચાક્ષરી (પાંચ અક્ષરવાળી) સૂત્રથી આરંભ થતા પૂજા-મંત્રો વિષયક મંત્રશાસ્ત્ર વિભાગની પૂર્ણતા દર્શાવવામાં આવે છે. અગ્નિ–વસિષ્ઠના ઉપદેશ-ચોકઠામાં આવા અધ્યાયો વિધિ-તકનીક તરીકે કાર્ય કરે છે—પૂજામાં મંત્રનો પ્રયોગ કેવી રીતે કરવો, જપનો ક્રમ શું રાખવો, અને ચોક્કસ શબ્દરૂપો ધર્મના સાધન કેવી રીતે બને છે તે સંહિતાબદ્ધ કરે છે. આંતરિક શ્લોકો અહીં ન હોવા છતાં રચનાત્મક ભૂમિકા સ્પષ્ટ છે—આ અધ્યાય સામાન્ય મંત્ર-પૂજા પ્રોટોકોલમાંથી આગળ, આગામી અધ્યાયની વિશેષ નામ-લિતુર્ગી તરફ સેતુ બને છે, જ્યાં દિવ્ય નામોને ક્ષેત્ર/તીર્થની પવિત્ર ભૂગોળ સાથે નકશાબદ્ધ કરવામાં આવે છે. તેથી વાર્તાપ્રવાહ મંત્રને સર્વજન ઉપાસના-ઉપકરણથી સ્થાન-સંવેદનશીલ સાધના તરફ લઈ જાય છે, અને તીર્થયાત્રા, અર્પણ તથા સ્મરણને પરસ્પર બળ આપીને પુણ્ય અને અંતઃશુદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्रा नाम त्र्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुरधिकत्रिशततमो ऽध्यायः पञ्चपञ्चाशद्विष्णुनामाणि अग्निर् उवाच जपन् वै पञ्चपञ्चाशद्विष्णुनामानि यो नरः मन्त्रजप्यादिफलभाक् तीर्थेष्वर्चादि चाक्षयम्
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘પંચાક્ષરાદિ પૂજામંત્ર’ નામનો 304મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે 305મો અધ્યાય—‘વિષ્ણુના પંચપંચાશ નામો’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—જે પુરુષ વિષ્ણુના આ પંચપંચાશ નામોનો જપ કરે છે, તે મંત્રજપ વગેરેના ફળનો અધિકારી બને છે; અને તીર્થોમાં તેના દ્વારા કરાયેલ અર્ચનાદિ કર્મ અક્ષય બને છે.
Verse 2
पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायाञ्च गदाधरम् राघवञ्चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम्
પુષ્કરમાં પુન્ડરીકાક્ષનું સ્મરણ કરવું, ગયામાં ગદાધરનું। ચિત્રકૂટમાં રાઘવનું, અને પ્રભાસમાં દૈત્યસૂદનનું સ્મરણ કરવું.
Verse 3
जयं जयन्त्यां तद्वच्च जयन्तं हस्तिनापुरे वाराहं वर्धमाने च काश्मीरे चक्रपाणिनम्
જયંતીમાં જયનું સ્મરણ કરવું, તેમજ હસ્તિનાપુરમાં જયંતનું। વર્ધમાનમાં વારાહનું, અને કાશ્મીરમાં ચક્રપાણિનું સ્મરણ કરવું.
Verse 4
जनार्दनञ्च कुब्जाम्रे मथुरायाञ्च केशवम् कुब्जाम्रके हृषीकेशं गङ्गाद्वारे जटाधरम्
કુબ્જામ્રમાં જનાર્દનનું સ્મરણ કરવું, મથુરામાં કેશવનું, કુબ્જામ્રકમાં હૃષીકેશનું અને ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર)માં જટાધરનું।
Verse 5
शालग्रामे महायोगं हरिं गोबर्धनाचले पिण्डारके चतुर्वाहुं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम्
શાલગ્રામમાં હરિને મહાયોગી રૂપે ધ્યાન કરવું; ગોવર્ધન પર્વત પર હરિનું સ્મરણ કરવું; પિંડારકમાં ચતુર્ભુજને અને શંખોદ્ધારમાં શંખધારી પ્રભુને।
Verse 6
वामनञ्च कुरुक्षेत्रे यमुनायां त्रिविक्रमम् विश्वेश्वरं तथा शोणे कपिलं पूर्वसागरे
કુરુક્ષેત્રમાં વામનનું સ્મરણ કરવું; યમુના કાંઠે ત્રિવિક્રમનું; શોણ નદી પર વિશ્વેશ્વરનું તથા પૂર્વ સાગરમાં કપિલનું।
Verse 7
विष्णुं महोदधौ विद्याद्गङ्गासागरसङ्गमे वनमालञ्च किष्किन्ध्यां देवं रैवतकं विदुः
ગંગાસાગર સંગમના મહોદધિમાં વિષ્ણુને ઓળખવો; અને કિષ્કિંધ્યામાં વનમાલાને—ત્યાંના અધિષ્ઠાતા દેવને રૈવતક તરીકે જાણે છે।
Verse 8
काशीतटे महायोगं विरजायां रिपुञ्जयम् विशाखयूपे ह्य् अजितन्नेपाले लोकभावनम्
કાશીના કાંઠે મહાયોગ (તીર્થ/દેવ) છે; વિરજામાં રિપુંજય—શત્રુવિજયી—છે; વિશાખયૂપે અજિત છે; અને નેપાળમાં લોકભાવન—જગતનો ઉપકારક—વિરાજે છે।
Verse 9
द्वारकायां विद्धि कृष्णं मन्दरे मधुसूदनम् लोकाकुले रिपुहरं शालग्रामे हरिं स्मरेत्
દ્વારકામાં કૃષ્ણને જાણો; મંદર પર્વતે મધુસૂદનને. લોકાકુલતામાં શત્રુહરને, અને શાલગ્રામમાં હરિનું સ્મરણ કરો.
Verse 10
पुरुषं पूरुषवटे विमले च जगत्प्रभुं अनन्तं सैन्धवारण्ये दण्डके शार्ङ्गधारिणम्
પૂરુષવટમાં પરમ પુરુષનું સ્મરણ કરો; વિમલમાં જગત્પ્રભુનું. સૈંધવ અરણ્યમાં અનંતનું, અને દંડકમાં શારઙ્ગધારી (વિષ્ણુ)નું સ્મરણ કરો.
Verse 11
उत्पलावर्तके शौरीं नर्मदायां श्रियः पतिं दामोदरं रैवतके नन्दायां जलशायिनं
ઉત્પલાવર્તકમાં શૌરીનું સ્મરણ કરો; નર્મદા કાંઠે શ્રિયઃપતિ (લક્ષ્મીપતિ)નું. રૈવતકમાં દામોદરનું, અને નંદામાં જલશાયી પ્રભુનું સ્મરણ કરો.
Verse 12
गोपीश्वरञ्च सिन्ध्वव्धौ माहेन्द्रे चाच्युतं विटुः सहाद्रौ देवदेवेशं वैकुण्ठं मागधे वने
સિંધુ-સમુદ્રમાં તેમને ગોપીશ્વર તરીકે જાણે છે; માહેન્દ્ર પર્વતે અચ્યુત. સહ્યાદ્રિમાં દેવદેવેશ, અને મગધના વનમાં વૈકુંઠ તરીકે જાણે છે.
Verse 13
सर्वपापहरं विन्ध्ये औड्रे तु पुरुषोत्तमम् आत्मानं हृदये विद्धि जपतां भुक्तिमुक्तिदम्
વિંધ્ય પ્રદેશમાં ‘સર્વપાપહર’ (તીર્થ) છે; અને ઔડ્રમાં પુરુષોત્તમ. આત્માને હૃદયમાં નિવાસી જાણો—જપ કરનારને આ ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે.
Verse 14
वटे वटे वैश्रवणं चत्वरे चत्वरे शिवम् पर्वते पर्वते रामं सर्वत्र मधुसूदनं
દરેક વડવૃક્ષે વૈશ્રવણ (કુબેર)નું સ્મરણ કર; દરેક ચૌકમાં શિવનું. દરેક પર્વતે રામનું, અને સર્વત્ર મધુસૂદન (વિષ્ણુ)નું સ્મરણ કર.
Verse 15
नरं भूमौ तथा व्योम्नि वशिष्ठे गरुडध्वजम् वासुदेवञ्च सर्वत्र संस्मरन् भुक्तिमुक्तिभाक्
હે વસિષ્ઠ! મનુષ્ય ભૂમિ પર હોય કે આકાશમાં, જે સર્વત્ર ગરુડધ્વજ વાસુદેવનું સતત સ્મરણ કરે છે, તે ભોગ અને મોક્ષ—બન્નેનો અધિકારી બને છે.
Verse 16
नामान्येतानि विष्णीश् च जप्त्वा सर्वमवाप्नुयात् क्षेत्रेष्वेतेषु यत् श्राद्धं दानं जप्यञ्च तर्पणम्
વિષ્ણુ તથા ઈશ્વરના આ નામોનો જપ કરવાથી સર્વ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ ક્ષેત્રોમાં કરાયેલ શ્રાદ્ધ, દાન, જપ અને તર્પણ પૂર્ણ ફળ આપનાર બને છે.
Verse 17
तत्सर्वं कोटिगुणितं मृतो ब्रह्ममयो भवेत् यः पठेत् शृणुयाद्वापि निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्
તે સર્વ પુણ્ય કરોડગણું વધે છે; અને મૃત્યુ પછી તે બ્રહ્મમય બને છે. જે આ પાઠ કરે અથવા સાંભળે પણ, તે નિર્મળ થઈ સ્વર્ગને પામે છે.
Frequently Asked Questions
Its function is to close a pañcākṣarī-based pūjā-mantra module, preparing the reader for a more enumerative nāma-liturgy that operationalizes japa through cataloged divine epithets.
By treating mantra as a disciplined method (vidhi) rather than sentiment alone, it frames correct recitation and worship as purificatory action that supports both dharmic outcomes and inward steadiness conducive to mukti.