Adhyaya 324

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे रुद्रशान्तिर्नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अंशकादिः ईश्वर उवाच रुद्राक्षकटकं धार्यं विषमं सुसमं दृडम् एकत्रिपञ्चवदनं यथालाभन्तु धारयेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘રુદ્ર-શાંતિ’ નામનો ત્રણસો ચોવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘અંશકાદિ’ વિષયક ત્રણસો પચ્ચીસમો અધ્યાય આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—રુદ્રાક્ષના મણકાનો કંકણ ધારણ કરવો; તે અસમાન હોય કે સુસમાન, પરંતુ દૃઢ હોવો જોઈએ. એક, ત્રણ અથવા પાંચ મુખવાળા રુદ્રાક્ષ યથાલાભ ધારણ કરવો.

Verse 2

द्विचतुःषण्मुखं शस्तमव्रणं तीव्रकण्ठकं दक्षवाहौ शिखादौ च धारयेच्चतुराननं

બે, ચાર અથવા છ મુખવાળું પ્રશંસિત દેવરૂપ નિર્વ્રણ, નિર્દોષ અને તીવ્ર કણ્ઠવાળું ધ્યાને/સ્થાપિત કરવું. તેમજ ચતુરાનન (બ્રહ્મા) ને જમણા બાહુ પર અને શિખા વગેરે ઊર્ધ્વ સ્થાનો પર ધારણ/સ્થાપિત કરવું.

Verse 3

अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत् हैमी वा मुद्रिका धार्या शिवमन्त्रेण चार्च्य तु

બ્રહ્મચર્ય ન પાળતો હોય કે પાળતો હોય, અને હજી સ્નાન-સંસ્કાર ન કર્યો હોય તોય તે સ્નાતક સમાન બને છે. સોનાની મુદ્રિકા (અંગૂઠી) ધારણ કરવી અને શિવમંત્રથી (તેનું/શિવનું) અર્ચન કરવું.

Verse 4

कार्येति ख शिवः शिखा तथा ज्योतिः सवित्रश्चेतिगोचराः गोचरन्तु कुलं ज्ञेयं तेन लक्ष्यस्तु दीक्षितः

‘કાર્ય’, ‘ખ’, ‘શિવ’, ‘શિખા’, ‘જ્યોતિઃ’ અને ‘સવિતૃ’—આને ‘ગોચર’ (ક્રિયાત્મક સૂચક) તરીકે માનવામાં આવે છે. ગોચરોના સમૂહથી કૂલ/પરંપરા જાણી શકાય છે; તેના દ્વારા દીક્ષિતની યોગ્ય ઓળખ થાય છે.

Verse 5

प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे कुटिलाश् चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले

શિવના (પરિવાર/લોક) માં પ્રાજાપત્ય, મહીપાલ, કપોત, ગ્રન્થિક; તેમજ કુટિલો અને વેતાલો; અને શિખા-કુલમાં પદ્મહંસ (નામક) છે.

Verse 6

धृतराष्ट्रा वकाः काका गोपाला ज्योतिसंज्ञके कुटिका साठराश् चैव गुटिका दण्डिनो ऽपरे

જ્યોતિષશાસ્ત્રની તકનીકી પરિભાષામાં આ નામો વપરાય છે—ધૃતરાષ્ટ્રા, વકાઃ (બગલા), કાકાઃ (કાગડા), ગોપાલાઃ; તેમજ કુટિકા અને સાઠરા; અને અન્યને ગુટિકા તથા દંડિન કહેવાય છે।

Verse 7

सावित्री गोचरे चैवमेकैकस्तु चतुर्विधः सिद्धाद्यंशकमाख्यास्ये येन मन्त्रःसुसिद्धिदः

આ રીતે સાવિત્રી (ગાયત્રી)ના ગોચર/પ્રયોગક્ષેત્રમાં દરેક સાધના ચાર પ્રકારની છે। ‘સિદ્ધિ’ વગેરે અંશો હું સમજાવીશ, જેના દ્વારા મંત્ર સંપૂર્ણ સિદ્ધિ આપનાર બને છે।

Verse 8

भूमौ तु मातृका लेख्याः कूटषण्डाववर्जिताः मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य अनुस्वारं नयेत् पृथक्

ભૂમિ પર માતૃકા (વર્ણમાળા/બીજાક્ષર-ક્રમ) લખવી, કૂટ અને ષંડ સમૂહો છોડીને। મંત્રાક્ષરોને અલગ કરીને અનુસ્વાર (ં) ને અલગ રાખવો।

Verse 9

साधकस्य तु या संज्ञा तस्या विश्लेषणं चरेत् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते साधकार्णानि योजयेत्

સાધકની જે સંજ્ઞા (દીક્ષા-નામ) હોય તેનું અક્ષર-વિભાજન કરીને વિશ્લેષણ કરવું જોઈએ। પછી મંત્રના આરંભે તથા અંતે સાધકના અક્ષરો યોગ્ય રીતે જોડવા જોઈએ।

Verse 10

सिद्धः साध्यः सुशिद्धो ऽरिः संज्ञातो गणयेत् क्रमात् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते सिद्धिदः स्याच्छतांशतः

‘સિદ્ધ’, ‘સાધ્ય’, ‘સુ-સિદ્ધ’ અને ‘અરિ’—આ સંજ્ઞાઓ ઓળખીને ક્રમશઃ ગણના કરવી જોઈએ। તેને મંત્રના આરંભે તથા અંતે સ્થાપિત કરવાથી તે શતગুণ ફળ આપનાર સિદ્ધિદાયક બને છે।

Verse 11

सिद्धादिश्चान्तसिद्धश् च तत्क्षणादेव सिध्यति सुसिद्धादिः सुसिद्धन्तःसिद्धवत् परिकल्पयेत्

જે મંત્રનો આરંભ ‘સિદ્ધ’થી અને અંત ‘શાંત-સિદ્ધ’થી થાય, તે તત્ક્ષણે સિદ્ધ થાય છે. તેમ જ ‘સુ-સિદ્ધ’ આરંભ અને ‘સુ-સિદ્ધાંત’ અંત ધરાવતો મંત્ર પણ સિદ્ધ-મંત્ર સમાન પરિકલ્પવો જોઈએ.

Verse 12

अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्जयेत् सिद्धः सुसिद्धश् चैकार्थे अरिः साध्यस्तथैव च

‘અરિ’ શબ્દ/ધ્વનિને આરંભમાં તેમજ અંતમાં પણ દૂર રાખીને પરિત્યજવું જોઈએ. એક જ અભિપ્રેત અર્થમાં ‘સિદ્ધ’ અને ‘સુ-સિદ્ધ’ કહેવાય છે; તેમ જ ‘અરિ’ અને ‘સાધ્ય’ પણ (એ રીતે) નિર્દેશિત છે.

Verse 13

आदौ सिद्धः स्थितो मन्त्रे तदन्ते तद्वदेव हि मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि

મંત્રમાં ‘સિદ્ધ’ તત્ત્વ આરંભે સ્થિત હોય અને તેમ જ અંતે પણ હોય, તો મધ્યમાં શત્રુઓના હજારો (વિઘ્નો) હોવા છતાં તે દોષ બનતા નથી.

Verse 14

मायाप्रसादप्रणवेनांशकः ख्यातमन्त्रके ब्रह्मांशको ब्रह्मविद्या विष्ण्वङ्गो वैष्णवःस्मृतः

પ્રસિદ્ધ મંત્રવર્ગમાં, પ્રણવ (ૐ) સાથે ‘માયા’ અને ‘પ્રસાદ’ બીજાક્ષરો જોડાયેલો મંત્ર ‘અંશક’ કહેવાય છે. જે બ્રહ્માનો અંશ તે ‘બ્રહ્મવિદ્યા’, અને જે વિષ્ણુનું અંગ તે સ્મૃતિમાં ‘વૈષ્ણવ’ કહેવાયો છે.

Verse 15

विष्ण्वंश इति ञ रुद्रांशको भवेद्वीर इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः नागांशो नागस्तब्धाक्षो यक्षांशो भूषणप्रियः

વિષ્ણુનો અંશ/વંશ ‘ઞ’ વર્ણથી સૂચિત થાય છે. રુદ્રાંશ ધરાવનાર વીર બને છે; ઇન્દ્રાંશ ધરાવનાર ઈશ્વરપ્રિય (અને ઈશ્વરભક્ત) બને છે. નાગાંશ ધરાવનાર નાગસદૃશ સ્થિર, નિમેષરહિત દૃષ્ટિવાળો; યક્ષાંશ ધરાવનાર ભૂષણપ્રિય બને છે.

Verse 16

गन्धर्वांशो ऽतिगीतादि भीमांशो राक्षसांशकः दैर्यांशः स्याद् युद्धकार्यो मानी विद्याधरांशकः

જેનામાં ગંધર્વ-તત્ત્વનો અંશ હોય તે ગીત વગેરેમાં અતિ પ્રવીણ બને છે. ભીમ-અંશ ધરાવનાર રાક્ષસી સ્વભાવનો ભાગી થાય છે. દૈર્ય-અંશવાળો યુદ્ધકાર્ય માટે યોગ્ય છે. માની (ઉચ્ચ-મનસ્ક) વ્યક્તિ વિદ્યાધર-અંશનો ભાગી ગણાય છે.

Verse 17

पिशाचांशो मलाक्रान्तो मन्त्रं दद्यान्निरीक्ष्य च मन्त्र एकात् फडन्तः स्यात् विद्यापञ्चाशतावधि

જો કોઈ વ્યક્તિ પિશાચ-અંશના પ્રભાવથી પીડિત થઈ મલ/અશુદ્ધિથી આક્રાંત હોય, તો તેને નિરીક્ષીને મંત્રપ્રયોગ કરવો. પ્રથમ મંત્રથી આરંભ કરીને અંતે ‘ફટ્’ ઉદ્ઘોષ હોવો જોઈએ; અને વિદ્યામંત્રો પચાસ સુધી રહે.

Verse 18

बाला विंशाक्षरान्ता च रुद्रा द्वाविंशगायुधा तत ऊर्ध्वन्तु ये मन्त्रा दृद्धा यावच्छतत्रयं

બાલા-મંત્ર વીસ અક્ષરોમાં પૂર્ણ થાય છે. રુદ્રા-મંત્ર બાવીસ (અક્ષરરૂપ) આયુધોથી સજ્જ કહેવાય છે. આ બંનેથી ઉપર જે દૃઢ/પ્રતિષ્ઠિત મંત્રો છે, તેમનો વિસ્તાર મહત્તમ ત્રણસો અક્ષરો સુધી થાય છે.

Verse 19

अकारादिहकारन्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ अनुस्वारविसर्गेण विना चैव स्वरा दश

‘અ’ થી ‘હ’ સુધી ક્રમે બે પક્ષ—શ્વેત (સિત) અને કૃષ્ણ (અસિત). તેમજ અનુસ્વાર અને વિસર્ગને બાદ કરતાં સ્વર દસ છે.

Verse 20

ह्रस्वाः शुक्ला दीर्घाः श्यामांस्तिथयःप्रतिपम्मुखाः उदिते शान्तिकादीनि भ्रमिते वश्यकादिकम्

પ્રતિપદા થી શરૂ થતી તિથિઓ બે પ્રકારની—શુક્લ (ઉજળી) તિથિઓ ‘હ્રસ્વ’ અને કૃષ્ણ/શ્યામ (અંધારી) તિથિઓ ‘દીર્ઘ’ કહેવાય છે. તિથિ ઉદિત હોય ત્યારે શાંતિ વગેરે કર્મો વિહિત છે; અને તિથિ ભ્રમિત/વિકૃત હોય ત્યારે વશ્ય વગેરે પ્રયોગો કરવાના છે.

Verse 21

भ्रामिते सन्धयो द्वेषोच्चाटने स्तम्भने ऽस्तकम् इहावाहे शान्तिकाद्यं पिङ्गले कर्षणादिकम्

ભ્રામિત-મંડલમાં સંધિ (મેળમિલાપ) કર્મ નિર્દિષ્ટ છે. દ્વેષ–ઉચ્ચાટન રૂપે સ્તંભન (સ્થિર/જડ કરવું) કર્મ વિધેય છે. અહીં આવાહનમાં શાંતિ વગેરે શાંતિક કર્મો; અને પિંગલ રૂપે કર્ષણાદિ આકર્ષણ-ક્રિયાઓ જણાવેલ છે.

Verse 22

मारणोच्चाटनादीनि विषुवे पञ्चधा पृथक् अधरस्य गृहे पृथ्वी ऊर्ध्वे तेजो ऽन्तरा द्रवः

મારણ, ઉચ્ચાટન વગેરે કર્મો વિષુવ કાળે પાંચ વિભાગમાં અલગ-અલગ ગોઠવવા જોઈએ. અધર ‘ગૃહ’માં પૃથ્વી; ઉપર તેજ (અગ્નિ); અને મધ્યમાં દ્રવ તત્ત્વ (જલ) સ્થિત છે.

Verse 23

रन्ध्रपार्श्वे वहिर्वायुः सर्वं व्याप्य महेश्वरः स्तम्भनं पार्थिवे शान्तिर्जले वश्यादि तेजसे वायौ स्याद् भ्रमणं शून्ये पुण्यं कालं समभ्यसेत्

રંધ્રોના પાર्श્વે બહિર્વાયુ પ્રવર્તે છે; સર્વને વ્યાપી મહેશ્વર સ્થિત છે. પાર્થિવ તત્ત્વમાં સ્તંભન, જલ તત્ત્વમાં શાંતિ, તેજ તત્ત્વમાં વશ્યાદિ, વાયુ તત્ત્વમાં ભ્રમણ કર્મ થાય છે. શૂન્ય (આકાશ) તત્ત્વમાં પુણ્ય—કાલસાધનાનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.