Adhyaya 317

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सकलादिमन्त्रोद्धारो नाम षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गणपूजा इश्वर उवाच विश्वरूपं समुद्धृत्य तेजस्युपरि संस्थितम् नरसिंहं ततो ऽधस्तात् कृतान्तं तदधो न्यसेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સકલાદિ-મંત્રોધ્ધાર’ નામનો ત્રણસો સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો અઢારમો અધ્યાય ‘ગણપૂજા’ શરૂ થાય છે. ઈશ્વરે કહ્યું—‘વિશ્વરૂપને ઉદ્ધરી તેજસના ઉપર સ્થાપિત કર; પછી તેના નીચે નરસિંહને ન્યાસ કર; અને તેના પણ નીચે કૃતાંત (યમ/મૃત્યુ)ને સ્થાપિત કર.’

Verse 2

प्रणवं तदधःकृत्वा ऊहकं तदधः पुनः अंशुमान् विश्वमूर्तिस्थं कण्ठोष्ठप्रणवादिकम्

તે (પૂર્વે સ્થાપિત તત્ત્વ)ની નીચે પ્રણવ ‘ૐ’ સ્થાપી, તેની નીચે ફરી ‘ઊહક’ સ્થાપવો. કણ્ઠ અને ઓષ્ઠસ્થ પ્રણવ-આદિ વર્ણન્યાસ સહિત વિશ્વમૂર્તિસ્થ અંશુમાનનું ધ્યાન કરવું.

Verse 3

नमो ऽन्तः स्याच्चतुर्वर्णो विश्वरूपञ्च कारणम् सूर्यमात्राहतं ब्रह्मण्यङ्गानीह तु पूर्ववत्

મંત્રનો અંત ‘નમઃ’થી થવો જોઈએ. તે ચાર વર્ણ/માત્રાવાળો, વિશ્વરૂપ અને કારણતત્ત્વ છે. સૂર્ય-માત્રાથી વિશિષ્ટ કરીને, અહીં બ્રહ્મના અંગોનો ન્યાસ પૂર્વવત્ કરવો.

Verse 4

उद्धरेत् प्रणवं पूर्वं प्रस्फुरद्वयमुच्चरेत् घोरघोरतरं पश्चात् तत्र रूपमतः स्मरेत्

પ્રથમ પ્રણવ ‘ૐ’ ઉચ્ચારવો. પછી ‘પ્રસ્ફુરત્’નું દ્વય ઉચ્ચારવું. ત્યારબાદ ‘ઘોર-ઘોરતર’ જપવું; અને ત્યાં તદનુરૂપ રૂપનું ધ્યાન કરવું.

Verse 5

चटशब्दं द्विधा कृत्वा ततः प्रवरमुच्चरेत् दहेति च द्विधा कार्यं वमेति च द्विधा गतम्

‘ચટ’ શબ્દને બે ભાગમાં વિભાજિત કરીને, પછી ‘પ્રવર’ ઉચ્ચારવો. એ જ રીતે ‘દહે’ને પણ દ્વિવિધ કરવું, અને ‘વમે’ પણ દ્વિવિધરૂપે ગ્રહિત છે.

Verse 6

घातयेति द्विधाकृत्य हूंफडन्तं समुच्चरेत् अघोरास्त्रन्तु नेत्रं स्याद् गायत्री चोच्यते ऽधुना

‘ઘાતય’ને બે ભાગમાં કરીને, અંતે ‘હૂં ફટ્’ જોડીને ઉચ્ચારવું. આ જ અઘોરાસ્ત્ર છે; તે ‘નેત્ર’ (રક્ષક-નિરીક્ષક) મંત્ર બને છે. હવે ગાયત્રી પણ કહેવામાં આવે છે.

Verse 7

तन्महेशाय विद्महे महादेवाय धीमहि अप्_३१७*१अब्तत्रः शिवः प्रचोदयात् गायत्री सर्वसाधनी अप्_३१७*१च्द्यात्रायां विजयादौ च यजेत् पूर्वङ्गणं श्रिये तुर्यांशे तु पुरा क्षेत्रे समन्तादर्कभाजिते

અમે મહેશને જાણીએ છીએ, મહાદેવનું ધ્યાન કરીએ છીએ—શિવ અમારી બુદ્ધિને પ્રેરણા આપે. આ ગાયત્રી સર્વસાધની છે. યાત્રાના આરંભે અને વિજયવિધિના આરંભે, શ્રીસમૃદ્ધિ માટે પ્રથમ આંગણામાં પૂર્વાંગપૂજા કરવી; અને ચોથા ભાગમાં, સર્વ તરફ સૂર્યપ્રકાશથી દીપ્ત પ્રાચીન ક્ષેત્ર/મંદિર-પરિસરમાં યજન કરવું.

Verse 8

चतुष्पदं त्रिकोणे तु त्रिदलं कमलं लिखेत् सर्वत इति ख द्विधाकृतमिति ख तत्पृष्ठे पदिकाविथीभागि त्रिदलमश्वयुक्

ત્રિકોણની અંદર ચતુષ્પદ (ચાર આધારવાળી) આકૃતિ દોરવી, પછી ત્રિદલ કમળ લખવું. ‘સર્વતઃ’ માટે ‘ખ’ અક્ષર ચિહ્નિત કરવું અને ફરી ‘દ્વિધાકૃત’ માટે પણ ‘ખ’ લખવું. તેના પીઠભાગે, પદિકા-વીથી (નાનાં પગથિયાંની પાથ) વડે વિભાજિત ત્રિદલ આકૃતિ, અશ્વયુગ (ઘોડાના જુવા) ચિહ્ન સાથે જોડીને દોરવી.

Verse 9

वसुदेवसुतैः साब्जैस्तिदलैः पादपट्टिका तदूर्ध्वे वेदिका देया भगमात्रप्रमाणतः

પાદપટ્ટિકા વસુદેવ-સુતોના ચિહ્નો સાથે અને ત્રિદલ કમળ (સાબ્જ) મોટેિફ સાથે બનાવવી. તેના ઉપર, ‘ભગ’ માત્રાના પ્રમાણ મુજબ વેદિકા (વેદી-મંચ) આપવી.

Verse 10

द्वारं पद्ममितं कोष्ठादुपद्वारं विवर्णितम् द्वारोपद्वाररचितं मण्डलं विघ्नसूदनम्

દ્વારનું માપ ‘પદ્મ’ પ્રમાણથી કરવું; કોષ્ઠ (કક્ષ) પરથી ઉપદ્વારનું વિધાન વર્ણવાયું છે. દ્વાર-ઉપદ્વારની રચનાથી બનેલું મંડળ ‘વિઘ્નસૂદન’—વિઘ્નનાશક—કહેવાય છે.

Verse 11

आरक्तं कमलं मध्ये वाह्यपद्मानि तद्वहिः सिता तु वीथिका कार्या द्वाराणि तु यथेच्छया

મધ્યમાં લાલછાંય (આરક્ત) કમળ બનાવવું; તેની બહાર બાહ્ય પદ્મો (બાહ્ય પાંખડીઓ) ગોઠવવા. સફેદ વીથીકા (માર્ગ) કરવી, અને દ્વારો ઇચ્છાનુસાર સ્થાપી શકાય.

Verse 12

कर्णिका पीतवर्णा स्यात् केशराणि तथा पुनः मण्डलं विघ्नमर्दाख्यं मध्ये गणपतिं यजेत्

મધ્ય કર્ણિકા પીળા વર્ણની હોવી જોઈએ અને કેસર પણ ફરીથી પીળા વર્ણના હોવા જોઈએ. આ મંડળ ‘વિઘ્નમર્દ’ કહેવાય છે; તેના મધ્યમાં ગણપતિની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 13

नामाद्यं सवराकं स्याद्देवाच्छक्रसमन्वितम् शिरो हतं तत्पुरुषेण ओमाद्यञ्च नमो ऽन्तकम्

મંત્ર સ્વરসহ ‘ન’ અક્ષરથી આરંભ થવો જોઈએ. તે ‘દેવ’ શબ્દથી યુક્ત અને વિધાન મુજબ ‘શક્ર’ તત્ત્વથી સમન્વિત હોવો જોઈએ. ‘શિરઃ’ ભાગનો ન્યાસ તત્પુરુષ-મંત્રથી કરવો; મંત્ર ‘ૐ’થી શરૂ થઈ ‘નમઃ’ પર પૂર્ણ થવો જોઈએ.

Verse 14

गजाख्यं गजशीर्षञ्च गाङ्गेयं गणनायकम् त्रिरावर्तङ्गगनगङ्गोपतिं पूर्वपङ्क्तिगम्

તેમને ‘ગજાખ્ય’ અને ‘ગજશીર્ષ’, ‘ગાંગેય’ તથા ‘ગણનાયક’ રૂપે; તેમજ ‘ત્રિરાવર્ત’, ‘ગગનગંગોપતિ’ અને ‘પૂર્વપંક્તિગ’ નામોથી પણ આવાહન કરવું જોઈએ.

Verse 15

विचित्रांशं महाकायं लम्बोष्ठं लम्बकर्णकम् लम्बोदरं महाभागं विकृतं पार्वतीप्रियम्

તેમનું ધ્યાન વિચિત્ર સ્વરૂપવાળા, મહાકાય, લાંબા ઓષ્ઠ અને લાંબા કાનવાળા; લંબોદર, મહાભાગ્યશાળી, વિશિષ્ટ/વિકૃત આકૃતિવાળા અને પાર્વતીપ્રિય રૂપે કરવું જોઈએ.

Verse 16

भयावहञ्च भद्रञ्च भगणं भयसूदनम् द्वादशैते दशपङ्क्तौ देवत्रासञ्च पश्चिमे

‘ભયાવહ’ અને ‘ભદ્ર’, ‘ભગણ’ અને ‘ભયસૂદન’—આ બાર નામો દસની પંક્તિમાં વિન્યસ્ત કરવા જોઈએ; અને ‘દેવત્રાસ’ નામ પશ્ચિમ તરફ સ્થાપવું જોઈએ.

Verse 17

महानादम्भास्वरञ्च विघ्नराजं गणाधिपम् उद्भटस्वानभश् चण्डौ महाशुण्डञ्च भीमकम्

હું ગણપતિની સ્તુતિ કરું છું—જેનાં નાદમાં મહાગર્જના છે, જે વિઘ્નરાજ અને ગણાધિપતિ છે; જેમનો સ્વર આકાશવ્યાપી, ઉગ્ર, મહાશુંડવાળો અને ભયંકર છે।

Verse 18

मन्मथं मधुसूदञ्च सुन्दरं भावपुष्टकम् सौम्ये ब्रह्मेश्वरं ब्राह्मं मनोवृत्तिञ्च संलयम्

આ બધાનું ધ્યાન અને જપ કરવો જોઈએ—મન્મથ, મધુસૂદન, સુંદર, ભાવપુષ્ટક (ભક્તિ-પોષક), સૌમ્ય, બ્રહ્મેશ્વર, બ્રાહ્મ (પરબ્રહ્મસ્વરૂપ), મનోవૃત્તિ અને સંલય (લય/સમાધિ)।

Verse 19

लयं दूत्यप्रियं लौल्यं विकर्णं वत्सलं तथा कृतान्तं कालदडण्च यजेत् कुम्भञ्च पूर्ववत्

લય, દૂત્યપ્રિય, લૌલ્ય, વિકર્ણ અને વત્સલ—તેમની તથા કૃતાંત અને કાલદંડની પણ પૂજા કરવી; અને કુંભ (કલશ)ની પૂજા પણ પૂર્વવત્ કરવી।

Verse 20

श्रयुतञ्च जपेन्मन्त्रं होमयेत्तु दशांशतः शेषाणान्तु दशाहुत्या जपाद्धोमन्तु कारयेत्

મંત્રનો જપ એક લાખ (શ્રયુત) સુધી કરવો, અને પછી જપના દશાંશ પ્રમાણમાં હોમ કરવો. કંઈ બાકી રહે તો દસ આહુતિથી પૂર્ણ કરવું; આ રીતે જપ અનુસાર હોમ કરાવવો।

Verse 21

पूर्णां दत्वाभिषेकन्तु कुर्यात्सर्वन्तु सिध्यति भूगो ऽश्वगजवस्त्राद्यैर् गुरुपूजाञ्चरेन्नरः

પૂર્ણા (પૂર્ણદક્ષિણા/પૂર્ણાહુતિ) આપી પછી અભિષેક કરવો; ત્યારે સર્વ સિદ્ધ થાય છે. મનુષ્યે જમીન, ગાય, ઘોડા, હાથી, વસ્ત્ર વગેરે દાનોથી ગુરુપૂજા કરવી।