Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
અગ્નિદેવ તંત્રમુખી ઉપદેશમાં પ્રથમ શુભકાળ નક્કી કરે છે—ચંદ્ર જન્મનક્ષત્રમાં, સૂર્ય સાતમી રાશિમાં, પૂષન/પુષ્યનો સમય, અને આગળ વધતાં પહેલાં ગ્રહણના ‘ગ્રાસ’ (પરિમાણ/અવસ્થા)ની તપાસ. પછી દેહના અશુભ લક્ષણોને આયુષ્યક્ષયના સંકેત કહી મંત્રોથી રક્ષા અને ભક્તિપ્રયોગનું વિધાન કરે છે. ક્રુદ્ધોલ્કા, મહોલ્કા, વીરો્લ્કા જેવી ઉગ્ર શક્તિઓ માટે શિખા-મંત્ર, તેમજ વૈષ્ણવ અષ્ટાક્ષરી મંત્રને આંગળીઓના સાંધાઓ પર ક્રમબદ્ધ ન્યાસ રૂપે ગોઠવવાનું કહે છે. સાધક હૃદય, મુખ, નેત્ર, શિર, પાદ, તાલુ, ગુહ્ય અને હસ્તોમાં વર્ણ-બીજનો ન્યાસ કરી એ જ ન્યાસ દેવતા પર પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેથી આત્મા અને ઇષ્ટદેવતાનું તાદાત્મ્ય સ્થપાય. આગળ મંડલ/પદ્મસ્થાપનમાં ધર્મ-શ્રેણી અને ગુણ-શક્તિ સમૂહોને કમળ પ્રદેશોમાં સૂર્ય-ચંદ્ર-દાહિની ત્રિવર્તુળ સુધી સ્થાપે છે. અંતે યોગપીઠ પર હરિનું આવાહન કરીને મૂળમંત્રથી પંચોપચાર પૂજા, દિશાઓમાં વાસુદેવાદિ રૂપો, દિશાઓમાં આયુધ-ચિહ્નવિન્યાસ, અને ગરુડ, વિશ્વક્સેન, સોમેશ તથા ઇન્દ્રપરિવાર સહિત આવરણપૂજા—આ સંપૂર્ણ ક્રમથી સર્વસિદ્ધિનું ફળ જણાવે છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नामैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अङ्गाक्षरार्चनम् अग्निर् उवाच यदा जन्मर्क्षगश् चन्द्रो भानुः सप्तसराशिगः पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत्
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “નાનામંત્ર” નામનો એકાધિક ત્રિશતતમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રિશત-દ્વિતીય અધ્યાય “અંગાક્ષરાર્ચન” આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—જ્યારે ચંદ્ર જન્મનક્ષત્રમાં હોય, સૂર્ય સાતમી રાશિમાં હોય અને કાળ પૌષ્ણ (પુષ્ય-સંબંધિત) શુભ હોય, ત્યારે તે સમય યોગ્ય જાણવો; પછી ‘ગ્રાસ’ (ગ્રહણની માત્રા/અવસ્થા) તપાસીને આગળ પ્રવર્તવું।
Verse 2
कण्टोष्ठौ चलतःस्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत्
જેનાં કણ્ઠ અને હોઠ પોતાના સ્થાનથી ખસી જાય, નાક વાંકું થઈ જાય અને જીભ કાળી થઈ જાય—તેનું જીવન નિશ્ચયે (માત્ર) એક અઠવાડિયું રહેશે।
Verse 3
तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो वणा रसः क्रूद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय शिखा भवेत्
‘તાર’, ‘મેષ’, ‘વિષ’, ‘દંતી’, ‘નર’, ‘દીર્ઘ’, ‘વણા’, ‘રસ’—ક્રુદ્ધોલ્કા, મહોલ્કા અને વીરો્લ્કા માટે શિખા-રૂપ (રક્ષા) મંત્ર આ રીતે જપ/રચના કરવો।
Verse 4
ह्यल्काय राहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु
‘હ્યલ્કાય’ અને ‘રાહસોલ્કાય’ (ન્યાસ) માટે વૈષ્ણવ અષ્ટાક્ષર મંત્રને કનિષ્ઠિકા થી શરૂ કરીને આંગળીઓના પર્વો (સાંધા) પર—આઠ અક્ષરો મુજબ—સ્થાપિત કરવો।
Verse 5
ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् तर्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत्
પછી ક્રમ પ્રમાણે અનામિકાના અગ્રભાગથી મૂર્ધન્ય અષ્ટાક્ષર મંત્રનો ન્યાસ કરવો; અને જ્યાં અંગૂઠો તર્જનીના અંદરના અંતર સાથે જોડાય છે, ત્યાં મધ્યમા આંગળીથી પણ એ જ ન્યાસ કરવો।
Verse 6
तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रयः
હથેળીમાં અંગૂઠાના મૂળ પાસે પ્રથમ તે (મંત્ર)નું ‘ઉત્તાર’ ન્યાસ કરવો, ત્યારબાદ બીજાક્ષરનું ‘ઉત્તાર’ સ્થાપિત કરવું. સંબંધિત રૂપ/વર્ણ—રક્ત, ગૌર, ધૂમ્ર, હરિત, જાતરૂપ (સુવર્ણાભ) અને ત્રણ શ્વેત।
Verse 7
एवं रूपानिमान् वर्णान् भावबुद्धान्न्यसेत् क्रमात् हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु
આ રીતે આ અક્ષરોને તેમના રૂપો સહિત ભાવબુદ્ધિથી ક્રમે હૃદય, મુખ, નેત્ર, મસ્તક, પગ, તાલુ, ગુહ્યસ્થાન, હાથો તથા અન્ય અંગસ્થાનોમાં ન્યાસ કરવો।
Verse 8
अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः यथात्मनि तथा देवे न्यासः कार्यः करं विना
અંગોમાં બીજમંત્રોનો ન્યાસ કરવો. હાથો અને દેહ પર ન્યાસ કર્યા પછી, જેમ પોતાના પર તેમ જ દેવતા પર પણ ન્યાસ કરવો—હાથો છોડ્યા વિના।
Verse 9
हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पै समर्चयेत् धर्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठे ऽम्बुजे न्यसेत्
હૃદય આદિ સ્થાનોમાં સ્થિત વર્ણોની ગંધ અને પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક અર્ચના કરવી. પછી ધર્માદિ, અગ્ન્યાદિ અને અધર્માદિ—ક્રમશઃ દેહ પર, પીઠ પર અને કમળમાં ન્યાસ કરવો।
Verse 10
यत्र केशरकिञ्जल्कव्यापिसूर्येन्दुदाहिनां मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात्
જ્યાં કેસર અને પરાગનો વિસ્તાર હોય, ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને દાહિની—આ ત્રિમંડલની સીમા સુધી તેમના ભેદોને ક્રમે ન્યાસ કરવો।
Verse 11
गुणाश् च तन्त्रसत्वाद्याः केशरस्थाश् च शक्तयः विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश् च वै क्रमात्
તાંત્રિક સત્ત્વાદિ ગુણો તથા કમળના કેશરમાં સ્થિત શક્તિઓ—વિમલા, ઉત્કર્ષિણી, જ્ઞાના, ક્રિયા અને યોગા—આ બધાનું ક્રમશઃ વિન્યાસ/અવગમન કરવું જોઈએ।
Verse 12
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः योगपीठं समभ्यर्च्य समावह्य हरिं यजेत्
પછી પ્રહ્વી, સત્યાઃ તથા ઈશાનાનુગ્રહાને મધ્યમાં સ્થાપિત કરીને, યોગપીઠનું વિધિવત્ પૂજન કરી, હરિનું આવાહન કરીને તેમની આરાધના કરવી।
Verse 13
पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च पीतवस्त्रविभूषणं एतत् पञ्चोपचारञ्च सर्वं मूलेन दीयते
પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમનીય, પીળાં વસ્ત્ર અને આભૂષણ—આ તથા પંચોપચારના સર્વ ઉપચાર—બધું મૂળમંત્ર સાથે અર્પણ કરવું।
Verse 14
वासुदेवादयः पूज्याश् चत्वारो दिक्षु मूर्तयः विदिक्षु श्रीसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत्
વાસુદેવ વગેરે ચાર મૂર્તિઓ ચાર દિશાઓમાં સ્થિત માનીને પૂજ્ય છે; અને વિદિશાઓમાં શ્રી, સરસ્વતી, રતિ તથા શાંતિની પણ પૂજા કરવી।
Verse 15
हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रिजानुगुह्यकरादिष्विति ख शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात्
હૃદય, મુખ, નેત્ર, મસ્તક, પગ, ઘૂંટણ, ગુહ્ય, હાથ વગેરે અંગોમાં ક્રમશઃ—શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, મુષલ, ખડ્ગ અને શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરી, વનમાલાથી અલંકૃત પ્રભુનું—દિશાઓ તથા વિદિશાઓમાં ક્રમથી પૂજન કરવું।
Verse 16
अभ्यर्च्य च वहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतो ऽर्चयेत् विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्वमवाप्नुयात्
પ્રથમ વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, દેવના સમક્ષ બહાર તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)નું અર્ચન કરવું. મધ્યમાં વિશ્વક્સેન અને સોમેશને સ્થાપી, પછી આવરણની બહાર ઇન્દ્રાદિ પરિચારક દેવતાઓ સહિત પૂજા કરવાથી સાધક સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes structured nyāsa engineering: mapping the Vaiṣṇava aṣṭākṣarī across finger joints and then installing letters/bījas across bodily loci, followed by mirroring the same placements onto the deity and extending the ritual into lotus-maṇḍala (padma/keśara/kiñjalka) and āvaraṇa worship.
It links bodily discipline and liturgical precision to devotion: by aligning the practitioner’s body with mantra and then identifying the same structure in the deity (nyāsa on deva), the rite converts embodiment into sādhana, integrating protection, concentration, and bhakti toward Hari within a complete dharmic ritual order.