Adhyaya 19

Verse 1

इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशो ऽध्यायः अथोनविंशतितमो ऽध्यायः कश्यपवंशवर्णनम् अग्निर् उवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने चाक्षुषे तुषिता देवास्ते ऽदित्यां कश्यपात्पुनः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેય પુરાણમાં ‘જગત્સર્ગવર્ણન’ નામનો અઢારમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘કશ્યપવંશવર્ણન’ નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હે મુનિ, કશ્યપના સર્ગવર્ણનમાં, આદિત્યાદિ પ્રસંગે, ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં તુષિત નામના દેવો ફરી અદિતિમાંથી કશ્યપ દ્વારા જન્મ્યા.

Verse 2

आसन् विष्णुश् च शक्रश् च त्वष्टा धाता तथार्यमा पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः

ત્યાં વિષ્ણુ અને શક્ર (ઇન્દ્ર) હાજર હતા; તેમજ ત્વષ્ટા, ધાતા અને આર્યમા પણ. પૂષન, વિવસ્વાન, સવિતા, મિત્ર, અને ઉપરાંત વરુણ તથા ભગ પણ હતા.

Verse 3

अंशुश् च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे अरिष्टनेमिपत्रीनामपत्यानीह षोडश

તેમામાં અંશુ પણ હતો. વૈવસ્વત મન્વંતરમાં બાર આદિત્યો હતા; અને અહીં અરીષ્ટનેમિની પત્નીઓની સંતાન સંખ્યા સોળ કહેવાય છે.

Verse 4

बहुपुत्रस्थ विदुषश् चतस्रो विद्युतः सुताः प्रत्यङ्गिरजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः

બહુપુત્રમાંથી એક વિદ્વાન ઉત્પન્ન થયો. તેના ચાર પુત્રો ‘વિદ્યૂત’ હતા—પ્રત્યઙ્ગિરાજ, શ્રેષ્ઠ, કૃશાશ્વ વંશના, અને દિવ્ય આયુધ ધારણ કરનારા.

Verse 5

उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश् च कश्यपात्

જેમ સૂર્યનું ઉદય અને અસ્ત નિયમિત છે, તેમ જ યુગે યુગે દિતિમાંથી કશ્યપ દ્વારા હિરણ્યકશિપુ અને હિરણ્યાક્ષ જન્મે છે.

Verse 6

सप्तम इति ख ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मृता इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः

સિંહિકા નામની કન્યા વિપ્રચિત્તિની પરિગ્રહ (પત્ની) બની. તેના ગર્ભથી રાહુ વગેરે જન્મ્યા; તેઓ પરંપરામાં ‘સૈંહિકેય’—સિંહિકાના વંશજ—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 7

हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः

હિરણ્યકશિપુના પ્રસિદ્ધ પરાક્રમી ચાર પુત્રો હતા—અનુહ્રાદ, હ્રાદ અને પ્રહ્રાદ; જેમાં પ્રહ્રાદ અતિ વૈષ્ણવ ભક્ત હતો.

Verse 8

संह्रादश् च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस् तथा ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च

અને સંહ્રાદ ચોથો થયો. હ્રાદમાંથી હ્રદ જન્મ્યો; અને હ્રદના પુત્રો ભાગ્યવાન આયુષ્માન તથા શિબી અને વાસ્કલ હતા.

Verse 9

विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठं महामुने

વિરોવન પ્રહ્લાદનો પુત્ર હતો; અને વિરોચનમાંથી બલિ જન્મ્યો. હે મહામુને, બલિના સો પુત્રો હતા, જેમાં બાણ સર્વોત્તમ હતો.

Verse 10

पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवम् प्राप्तश् च ईश्वरात्

પૂર્વ કલ્પમાં બાણે ઉમાપતિ (શિવ)ને પ્રસન્ન કર્યા; ત્યારે ઈશ્વર પાસેથી આ વર મેળવ્યો—“હું આપના પાર्श્વે વિહાર કરીશ.”

Verse 11

हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश् च शतमासन् दनोः सुताः

હિરણ્યાક્ષના પાંચ પુત્રો હતા—શમ્બર, શકુની, દ્વિમૂર્ધા, શંકુ અને આર્ય; અને દનુના પુત્રો સો હતા.

Verse 12

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

સ્વર્ભાનુની પુત્રી પ્રભા કહેવાય છે; પુલોમનની પુત્રી શચી તરીકે સ્મૃત છે. તેમજ ઉપદાનવી, હયશિરા, શર્મિષ્ઠા અને વાર્ષપર્વણી નામો પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 13

पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश् च कोटयः

પુલોમા અને કાલકા—બંને વૈશ્વાનરની પુત્રીઓ—કશ્યપની બે પત્નીઓ હતી; અને તેમના પુત્રો કોટિસંખ્યક હતા.

Verse 14

प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ताम्रायाः षट् सुताः स्युश् च काकी श्वेनी च भास्यपि

પ્રહ્લાદના વંશમાં નિવાતકવચો ચાર કોટિ સંખ્યામાં હતા. અને તામ્રાના છ પુત્રો હતા—કાકી, શ્વેની અને ભાસી પણ.

Verse 15

गृध्रिका शुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयो ऽभवन् अरः शकुनिस्त्वतीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शक्निस्त्वथेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विमूर्धा शम्बराद्याश् च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिका च शुचिग्रीवो इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिकाशुचिसुग्रीवो इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अश्वाश्चोष्ट्राश् च ताम्राया अरुणो गरुडस् तथा

ગૃધ્રિકા, શુચિ અને સુગ્રીવા પાસેથી કાગડો વગેરે પક્ષીઓ ઉત્પન્ન થયા. અન્ય પાઠમાં ‘અર’ અને ‘શકુનિ’નો પણ ઉલ્લેખ છે. તામ્રાથી ઘોડા અને ઊંટ, તેમજ અરુણ અને ગરુડ પણ જન્મ્યા.

Verse 16

विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश् च सुरसाभवाः काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः

વિનતાથી એક સહસ્ર સર્પો જન્મ્યા અને સૂરસાથી પણ એક સહસ્ર. કદ્રૂથી પણ એક સહસ્ર સર્પો જન્મ્યા—તેમામાં શેષ, વાસુકિ અને તક્ષક હતા.

Verse 17

दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः पक्षिणो जले सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः

દંષ્ટ્રધારી પ્રાણીઓ ક્રોધવશથી ઉત્પન્ન થાય છે; ધરોત્થા ભૂમિજન્ય સ્થલચર છે; પક્ષીઓ જળમાં ઉત્પન્ન થાય છે; સુરભીમાંથી ગાય, મહિષ વગેરે જન્મે છે; અને ઈરા (દૂધ)માંથી તૃણાદિ વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 18

स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं

સ્વાસામાંથી યક્ષ અને રાક્ષસો જન્મ્યા; મુનિની અશ્વરસામાંથી અન્ય જીવગણ ઉત્પન્ન થયા; અને અરિષ્ટામાંથી ગંધર્વો જન્મ્યા. ખરેખર કશ્યપમાંથી જ સ્થાવર-જંગમ સર્વ સૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ।

Verse 19

एषां पुत्रादयो ऽसङ्ख्या देवैर् वै दानवा जिताः दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं

તેમના પુત્રો વગેરે વંશજો અસંખ્ય હતા; છતાં દાનવો દેવતાઓ દ્વારા પરાજિત થયા. પુત્રવિહોણી દિતીએ ત્યારબાદ કશ્યપને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો।

Verse 20

पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह

ઇન્દ્રને પ્રહાર કરનાર પુત્ર ઇચ્છતી તેણીએ કશ્યપથી ગર્ભ ધારણ કર્યો; અને (તેમના) પાદપ્રક્ષાલનથી તે સૂઈ ગઈ ત્યારે ઇન્દ્રએ તેના ગર્ભને નષ્ટ કર્યો।

Verse 21

छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतो ऽभवन् शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः

પરંતુ ઇન્દ્રએ છિદ્ર (અવસર) શોધીને તે દેવોને મરુત્ બનાવી દીધા—શક્રના ઓગણપચાસ તેજસ્વી સહાયક।

Verse 22

एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः

આ બધું કરીને હરિએ બ્રહ્મા સાથે રાજા પૃથુનો અભિષેક કર્યો; પછી ક્રમે કરીને અન્ય સૌને તેમના રાજ્યો આપ્યાં, અને હરિ જ સર્વનો અધિપતિ રહ્યો।

Verse 23

द्विजौषधीनां चन्द्रश् च अपान्तु वरुणो नृपः राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः

દ્વિજ અને ઔષધિઓ પર ચંદ્રનો અધિકાર છે; જળો પર રાજા વરુણ. રાજાઓ પર રાજા વૈશ્રવણ (કુબેર) શાસન કરે છે; અને સૂર્યો પર વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે।

Verse 24

वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः प्रजापतीनां दक्षो ऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः

વસુઓમાં પાવક (અગ્નિ) રાજા છે; મરુતોમાં વાસવ (ઇન્દ્ર) પ્રભુ છે; પ્રજાપતિઓમાં દક્ષ; અને દાનવોના અધિપતિ પ્રહ્લાદ છે।

Verse 25

पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः हिमवांश् चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः

પિતૃઓના રાજા યમ છે; ભૂતાદિ પ્રાણીઓના પ્રભુ હર (શિવ) છે। પર્વતોમાં હિમવાન શ્રેષ્ઠ છે; અને નદીઓના સ્વામી સાગર છે।

Verse 26

धरण्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कश्यपादि परस्परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवैर् दाइत्याः पराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतानाञ्च हर इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ

ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ શ્રેષ્ઠ છે; નાગોમાં વાસુકિ. સર્પોમાં રાજા તક્ષક છે; અને પક્ષીઓમાં ગરુડ પ્રભુ છે।

Verse 27

ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः

ગજેન્દ્રોમાં ઐરાવત શ્રેષ્ઠ છે; ગાય-ઢોરમાં વૃષભ શ્રેષ્ઠ છે; વન્ય પ્રાણીઓમાં વ્યાઘ્ર શ્રેષ્ઠ છે; અને વૃક્ષોમાં પ્લક્ષને વનસ્પતિઓનો અધિપતિ કહેવાયો છે।

Verse 28

उच्चैःश्रवास् तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः

અશ્વોમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવા શ્રેષ્ઠ છે; પૂર્વ દિશાનો પાલક સુધન્વા છે; દક્ષિણમાં શઙ્ખપદ છે; જળમાં કેતુમાન પાલક છે; અને સૌમ્ય એટલે ઉત્તર દિશામાં હિરણ્યરોમક (પાલક) છે—આ રીતે પ્રતિસર્ગનું વર્ણન કહેવાયું છે।