Adhyaya 21

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः अथ एकविंशो ऽध्यायः सामान्यपूजाकथनं नारद उवाच सामान्यपूजां विष्ण्वादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश् च सर्वदान् समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘જગત્સર્ગવર્ણન’ નામનો વિસમાં અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકવીસમો અધ્યાય ‘સામાન્ય પૂજાકથન’ આરંભે છે. નારદે કહ્યું—વિષ્ણુ વગેરે દેવોની સામાન્ય પૂજા-વિધિ તથા સર્વકાળ પ્રયોગ્ય મંત્રો હું કહું છું. ‘સમસ્ત પરિવાર સહિત અચ્યુતને નમસ્કાર’ કહી પૂજા કરવી।

Verse 2

साग्नयो ह्य् अगादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, अग्निपाला वर्हिषदो ह्य् आज्यपाः साग्नयो ह्य् अजादिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैसारणी सुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा द्वारश्रियं वस्तुनवं शक्तिं कूर्ममनन्तकम्

કેટલાક હસ્તપ્રતોમાં ‘સાગ્નયઃ…’ એવો પાઠ છે; ચિહ્નિત પુસ્તકોમાં ‘અગ્નિપાલ, બર્હિષદ, આજ્યપ, સાગ્નયઃ…’ તથા ‘સાગ્નયઃ… અજ’ વગેરે પાઠાંતર મળે છે; અને ક્યાંક ‘વૈસારણી, હે સૂત’ એવો પણ પાઠ છે. (પૂજામાં) ધાતૃ અને વિધાતૃને, ગંગા અને યમુનાને, તેમજ બે નિધિઓને; દ્વાર-શ્રી, વાસ્તુનવ (વાસ્તુદેવતા), શક્તિ, કૂર્મ અને અનંતને નમસ્કાર/આહુતિ અર્પણ કરવી।

Verse 3

पृथिवीं धर्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः

પૃથ્વીને મૂળરૂપ, ધર્મને કાંડો/ડાંઠ, જ્ઞાનને કમળરૂપ માનવું; વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્ય તેના કેસર અને કર્ણિકા સમાન છે. અધર્મ વગેરેને તેના વિરુદ્ધ, કલુષિત કરનાર તત્ત્વો તરીકે સમજવા જોઈએ।

Verse 4

ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्वाद्यर्कादिमण्डलम् विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्

ઋગ્વેદથી આરંભ થતું મંડળ, કૃતયુગથી આરંભ થતું મંડળ, તથા સત્ત્વથી આરંભ થતું સૂર્યમંડળ—એની પૂજા કરવી; અને સાથે શુદ્ધિ તથા ઉત્કર્ષ આપતી ત્રયી—જ્ઞાન, ક્રિયા અને યોગ—ની પણ આરાધના કરવી।

Verse 5

प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहासनमूर्तिकाम् दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्

પ્રહ્વી, સત્યાઃ તથા ‘ઈશાન-અનુગ્રહ-આસન-મૂર્તિકા’ નામના રૂપની અને દુર્ગાની પૂજા કરવી; તેમજ ગિરઙ્ગણ (પર્વત-પ્રાંગણ), ક્ષેત્ર (તીર્થ/મંદિર-સ્થળ) અને વાસુદેવ વગેરે (વ્યૂહ-રૂપો) ની પણ આરાધના કરવી।

Verse 6

हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम् शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्

હૃદય અને શિરમાં સ્થિત અધિષ્ઠાતૃ-શક્તિઓનું પૂજન કરવું; પછી ત્રિશૂલ, કવચ અને નેત્ર-શક્તિ, ત્યારબાદ અસ્ત્ર-શક્તિનું; તેમજ શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, શ્રીવત્સ-ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ-મણિનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 7

वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत् इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्

વનમાળા, શ્રી (લક્ષ્મી), પુષ્ટિ, ગરુડ અને ગુરુનું અર્ચન કરવું; તેમજ ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, રક્ષઃ-રક્ષક શક્તિ, જળ, વાયુ અને ધનેશ્વર કુબેરનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 8

ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम् विष्वक्सेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्

મંડલ-વ્યવસ્થામાં ઈશાન, અનંત, અજ, અધિષ્ઠાતૃ-અસ્ત્ર, વાહન, કુમુદ આદિ તથા વિષ્વક્સેનનું સ્થાપન/આહ્વાન કરવું; પૂજા અને સંબંધિત નિયમોથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 9

शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्चयेत् महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्

શિવપૂજાની સામાન્ય વિધિમાં પ્રથમ નંદીનું પૂજન કરવું; પછી મહાકાલનું યજન કરવું, તેમજ ગંગા-યમુના અને ગણાદિ પરિચારક દેવતાઓનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 10

गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्यादीन् धर्मकादिकम् वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी

તે વાણી, શ્રી (સમૃદ્ધિ), ગુરુ અને વાસ્તુ-તત્ત્વરૂપે સ્તુત્ય છે; તે શાક્યા આદિ તથા ધર્મકા આદિ નામોથી પણ જાણીતી છે; અને તે વામા, જ્યેષ્ઠા, રૌદ્રી, કાળી તથા કલવિકારિણી પણ છે।

Verse 11

बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात् घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यजेत् दुर्गां इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गिरिं श्रियमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवं श्रियतमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौरीं श्रियं गुरुं चास्त्रं शक्त्यादिं धर्मकादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनं

પછી ક્રમશઃ દેવીને ‘બલવિકરિણી’ તથા ‘બલપ્રમથિની’ નામે આવાહન કરવું. પાઠાંતરોમાં ક્યાંક ‘દુર્ગાની પૂજા કરવી’ એમ, ક્યાંક ‘ગિરિશ્રી’ (પર્વતની શ્રી/સમૃદ્ધિ) એમ, અને ક્યાંક ‘શિવ—અતિ મંગલકારી/શ્રિયતમ’ એમ વાંચન મળે છે. આગળ દેવી ‘ગૌરી’, ‘શ્રી’, ‘ગુરુ’, ‘અસ્ત્ર’, ‘શક્ત્યાદિ’, ‘ધર્માદિ’ તેમજ ‘સર્વભૂતદમની’, ‘મદનોન્માદિની’ અને ‘શિવાસના’ નામોથી પણ પૂજ્ય છે।

Verse 12

हां हुं हां शिवमूर्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत् हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकं

‘હાં હુઁ હાં’ એવા મંત્રક્રમથી અંગો અને મુખો સહિત શિવમૂર્તિ શિવની પૂજા કરવી. તેમ જ ‘હૌં શિવાય’ તથા ‘હામ્…’ આદિ મંત્રોથી ઈશાનાદિ મુખવાળા શિવનું આરાધન કરવું.

Verse 13

ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश् चण्डीहृतादिकाः क्रमात्सूर्यार्चने मन्त्रा दण्डी पूज्यश् च पिङ्गलः

સૂર્યપૂજનમાં મંત્રો ક્રમશઃ પ્રયોગ કરવા—પ્રથમ ‘હ્રીં’, પછી ‘ગૌરીં’, પછી ‘ગં’; ત્યારબાદ ગણ (ગણેશ), પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવો; તેમજ ચંડી, હૃત (હૃદય) વગેરે. ત્યારપછી દંડી અને પિંગળની પણ પૂજા કરવી.

Verse 14

उच्चैःश्रवाश्चारुणश् च प्रभूतं विमलं यजेत् साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यं मध्यतो यजेत्

ઉચ્ચૈઃશ્રવા અને ચારુણ, તેમજ પ્રભૂત અને વિમલની પૂજા કરવી. સારાધ્ય અને પરમસુખનું પણ આરાધન કરવું, અને મધ્યસ્થાને સ્કંદ વગેરેનું યજન કરવું.

Verse 15

दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी

તે દીપ્ત, સૂક્ષ્મ, જયદાયિની, ભદ્રા છે; તે વિભૂતિસ્વરૂપા અને વિમલા પણ છે. તે અમોઘા, વિદ્યુત્સમ તેજસ્વિની, સદા પૂજ્યા અને સર્વતોમુખી (સર્વ દિશામાં વ્યાપ્ત) છે.

Verse 16

अर्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम् ह्रां ह्रीं स सूर्याय नम आं नमो हृदाय च

અર્કાસન (સૂર્ય-આસન) માટે ‘હં, ખં, ખ’ આ બીજાક્ષરો તથા મૂર્તિ-સ્થાપનાર્થે ‘સોલ્કાયે’ આ પદનો પ્રયોગ કરવો. પછી ‘હ્રાં હ્રીં સ—સૂર્યાય નમઃ’ જપ કરવો અને હૃદય-ન્યાસમાં ‘આં—નમો હૃદાય’ કહેવું.

Verse 17

अर्काय शिरसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् भूर्भुवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतं

શિર-ન્યાસમાં અર્ક (સૂર્ય)નું વિન્યાસ કરવું; તેમ જ અગ્નિ, ઈશ, અસુર અને વાયુનું પણ. ‘ભૂઃ’ અને ‘ભુવઃ’ ઉચ્ચાર સાથે સ્વરયુક્ત ‘જ્વાલિની, શિખા, હું’—આ મંત્ર કવચ (રક્ષા) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 18

भां नेत्रं वस् तथार्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश् च निष्कुभा सोमो ऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात्

‘ભાં’ નેત્ર માટે; ‘વસ્’ તથા ‘અર્કાસ્ત્ર’ (સૂર્યનું અસ્ત્ર); ‘રાજ્ઞી’, ‘શક્તિ’ (ભાલો) અને ‘નિષ્કુભા’—આ બધું ક્રમે સોમ (ચંદ્ર), અંગારક (મંગળ), બુધ, જીવ (બૃહસ્પતિ), શુક્ર અને શનિ માટે વિન્યસ્ત થાય છે.

Verse 19

राहुः केतुस्तेजश् चण्डः सङ्क्षेपादथ पूजनं आसनं मूर्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः

રાહુ અને કેતુને ‘તેજ’ તથા ‘ચંડ’ નામે પણ આવાહન કરવામાં આવે છે. સંક્ષેપમાં તેમની પૂજા—દેવમૂર્તિને આસન અર્પણ કરવું, મૂળમંત્ર તથા હૃદયાદિ-ન્યાસ કરવો, અને પરિચારક દેવતાઓનું આવાહન કરવું.

Verse 20

विष्ण्वासनं विष्णुर्मूर्तेरों श्रीं श्रीं श्रीधरोहरिः ह्रीं सर्वमूर्तिमन्त्रोयमिति त्रैलोक्यमोहनः

વિષ્ણુની મૂર્તિ માટે વિષ್ಣ્વાસન આ છે—‘ૐ શ્રીં શ્રીં—શ્રીધર હરિઃ; હ્રીં।’ આ ‘સર્વમૂર્તિ’ મંત્ર કહેવાય છે અને ‘ત્રૈલોક્યમોહન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 21

ह्रीं हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर् दीर्घैर्हृदादिकं समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्ग्रामादौ जयादिदा

‘હ્રીં’ બીજથી હૃષીકેશનું અને ‘ક્લીં’ બીજથી વિષ્ણુનું આવાહન કરવું. હૃદાદિ (હૃદય વગેરે) મંત્રો સર્વ દીર્ઘ સ્વરો સાથે પાઠનીય છે. પંચમી તિથિની પૂજા, વિશેષે કરીને યુદ્ધારંભે, જયાદિ ફળ આપે છે.

Verse 22

सावाराध्योपरं दुःखमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निसाश्रयवायुगानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्काय शिरसे तद्वदग्निजायायुतञ्च तदिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शक्तिश् च निर्गता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्रं गदां क्रमाच्छङ्खं मुषलं खड्गशार्ङ्गकम् पाशाङ्कुशौ च श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया

કેટલાક હસ્તપ્રતોમાં ‘સાવારાધ્ય…’, ‘અગ્નિસાશ્રય…’, ‘અર્કાય શિરસે… તેમ જ અગ્નિજાયાને…’ અને ‘શક્તિશ્ચ નિર્ગતા…’ જેવા પાઠભેદો મળે છે. પ્રચલિત પાઠમાં દેવતા ચક્ર, ગદા, ક્રમે શંખ; મુષલ, ખડ્ગ અને શારઙ્ગ (ધનુષ); પાશ અને અંકુશ; તેમજ શ્રીવત્સ-ચિહ્ન, કૌસ્તુભ-મણિ અને વનમાલા ધારણ કરનાર તરીકે વર્ણવાય છે.

Verse 23

श्रीं श्रीर्महालक्ष्मीतार्क्ष्यो गुरुरिन्द्रादयो ऽर्चनम् सरस्वत्यासनं मूर्तिरौं ह्रीं दधी सरस्वती

‘શ્રીં’ બીજ શ્રી (લક્ષ્મી), મહાલક્ષ્મી, તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), ગુરુ તથા ઇન્દ્રાદિનું સ્વરૂપ છે—તેમનું અર્ચન કરવું. સરસ્વતીનું આસન અને મૂર્તિ ‘ઓં’ અને ‘હ્રીં’ બીજોથી આવાહિત થાય છે. ‘દધી’ (દહીં) સરસ્વતીનું નૈવેદ્ય/લક્ષણ છે.

Verse 24

हृदाद्या लक्ष्मीर्मेधा च कलातुष्टिश् च पुष्टिका गौरी प्रभामती दुर्गा गणो गुरुश् च क्षेत्रपः

હૃદાદ્યા, લક્ષ્મી, મેધા, કલા, તુષ્ટિ, પુષ્ટિકા, ગૌરી, પ્રભામતી, દુર્ગા, ગણ, ગુરુ અને ક્ષેત્રપ—આ પવિત્ર દિવ્ય નામો સ્મરણ/આવાહનયોગ્ય છે.

Verse 25

तथा गं गणपतये च ह्रीं गौर्यै च श्रीं श्रियै ह्रीं त्वरितायै ह्रीं सौ त्रिपुरा चतुर्थ्यन्तनमोन्तकाः

તેમજ ‘ગં’ બીજ ગણપતિ માટે, ‘હ્રીં’ ગૌરી માટે, ‘શ્રીં’ શ્રી (લક્ષ્મી) માટે, ‘હ્રીં’ ત્વરિતા માટે, અને ‘હ્રીં’ સાથે ‘સૌ’ ત્રિપુરા માટે—આ બધાંને ચતુર્થી (દત્તિવ) વિભક્તિમાં ગોઠવી અંતે ‘નમઃ’ શબ્દથી પૂર્ણ કરવું.

Verse 26

प्रणवाद्याश् च नामाद्यमक्षरं विन्दुसंयुतं ॐ युतं वा सर्वमन्त्रपूजनाज्जपतः स्मृताः

પ્રણવ (ૐ) થી આરંભ કરીને, નામનું પ્રથમ અક્ષર બિંદુ (ં) યુક્ત અથવા ૐ-યુક્ત—સર્વમંત્રપૂજાર્થ જપ માટે સ્મૃતિપ્રસિદ્ધ રીતે વિહિત ગણાય છે।

Verse 27

होमात्तिलघृताद्यैश् च धर्मकामार्थमोक्षदाः पूजामन्त्रान् पठेद्यस्तु भुक्तभोगो दिवं व्रजेत्

તિલ, ઘી વગેરે વડે હોમ કરીને ધર્મ-કામ-અર્થ-મોક્ષદાયક પૂજામંત્રોનું પાઠ કરવો જોઈએ; જે પાઠ કરે તે ધર્મસંગત ભોગ ભોગવી સ્વર્ગે જાય છે।