Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
આ અધ્યાયમાં દીક્ષા-વર્ણન પછી નારદ અભિષેક-વિધાનનું વિશેષ નિરૂપણ કરે છે. અભિષેક આચાર્ય અને સાધક-શિષ્યને સિદ્ધિ આપનાર તથા રોગશમન કરનાર ઉપચારાત્મક કર્મ કહેવાયો છે. રત્નોથી અલંકૃત, પ્રતિમાયુક્ત કુંભો મધ્યથી શરૂ કરીને પૂર્વાદિ દિશાક્રમે સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થાપિત થાય છે, જેથી બ્રહ્માંડિય વિન્યાસ દર્શાય. વિધિ સહસ્રાવૃત્તિથી, અથવા સામર્થ્ય મુજબ શતાવૃત્તિથી વધુ તીવ્ર બને છે. મંડપ-મંડલમાં વિષ્ણુને પીઠ પર પૂર્વ અને ઈશાનાભિમુખ પ્રતિષ્ઠિત કરીને વાસ્તુ-તર્ક સાથે જોડાય છે. આચાર્યો અને પુત્રકની તૈયારી, અભિષેકનું જ પૂજન, અને ગીત/પાઠ જેવા મંગલધ્વનિ સાથે કર્મ આગળ વધે છે. અંતે યોગપીઠ સંબંધિત ઉપકરણોનું પ્રદાન, ગુરુ દ્વારા સમય-વ્રતોની ઘોષણા, તથા ગુપ્તતા અને શિસ્તથી શિષ્ય પરંપરાના પૂર્ણ અધિકારનો પાત્ર બને છે.
Shlokas
Verse 1
ए इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये सर्वदीक्षाकथनं नाम सप्तविंशोध्यायः पशूनिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत् पुनरिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अथ अष्टाविंशोध्यायः अभिषेकविधानं नारद उवाच अभिषेकं प्रवक्ष्यामि यथाचार्यस्तु पुत्रकः सिद्धिभाक् साधको येन रोगी रोगाद्विमुच्यते
આગ્નેય આદિમહાપુરાણમાં સત્તાવીસમો અધ્યાય “સર્વદીક્ષા-કથન” નામે પ્રસિદ્ધ છે (ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં પાઠભેદ દર્શાવ્યા છે). હવે અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય “અભિષેક-વિધાન” આરંભે છે. નારદ બોલ્યા—હું અભિષેકનું વર્ણન કરું છું; જેના દ્વારા આચાર્ય અને પુત્રક-સાધક સિદ્ધિ પામે છે અને રોગી રોગથી મુક્ત થાય છે।
Verse 2
राज्यं राजा सुतं स्त्रीञ्च प्राप्नुयान्मलनाशनं मूर्तिकुम्भान् सुरत्नाढ्यान्मध्यपूर्वादितो न्यसेत्
આ મલનાશક વિધાનથી રાજા રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે; પુત્ર અને પત્ની પણ પ્રાપ્ત થાય છે. ઉત્તમ રત્નોથી સમૃદ્ધ મૂર્તિ-યુક્ત કલશો પહેલા મધ્યમાં, પછી પૂર્વ દિશાથી ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવાના।
Verse 3
सहस्रावर्तितान् कुर्यादथवा शतवर्तितान् मण्डपे मण्डले विष्णुं प्राच्यैशान्याञ्च पीठिके
હજાર આવર્તનથી અથવા સો આવર્તનથી (વિધિ/જપ) કરવો. મંડપના મંડલમાં પૂર્વ અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશાની પીઠિકા પર વિષ્ણુને સ્થાપિત કરવો।
Verse 4
निवेश्य शकलीकृत्य पुत्रकं साधकादिकं अभिषेकं समभ्यर्च्य कुर्याद्गीतादिपूर्वकं
વ્યવસ્થા કરીને ‘પુત્રક’ને ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરીને તૈયાર કરવો અને સાધક આદિ કર્મકર્તાઓ સાથે અભિષેકનું સમ્યક્ પૂજન કરવું; ત્યારબાદ ગીત વગેરે મંગળપાઠ પૂર્વક વિધાન કરવું।
Verse 5
दद्याच्च योगपीठादींस्त्वनुग्राह्यास्त्वया नराः गुरुश् च समयान् ब्रूयाद्गुप्तः शिष्योथ सर्वभाक्
યોગપીઠ વગેરે ઉપકરણો દાન કરવા; જેમને તારા અનुग્રહનો અધિકાર છે તેઓ (આ રીતે) પ્રસાદ પામે. ગુરુ ‘સમય’ એટલે શિસ્તના વ્રતો પણ કહેશે. શિષ્ય તેને ગુપ્ત રાખીને પછી સર્વનો અધિકારી બને છે।
Frequently Asked Questions
It is described as impurity-destroying, granting sovereignty to a king, enabling attainment of son and wife, producing siddhi for guru and sādhaka, and releasing a sick person from disease.
The procedural details (mandala layout, repetition counts, installation, music/recitation) culminate in samaya vows and secrecy, showing that efficacy depends on disciplined conduct and controlled transmission, not merely external performance.