Adhyaya 32

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः अथ द्वातिंशो ऽध्यायः संस्कारकथनं अग्निर् उवाच निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्त्वारिंशत्तथाष्ट च संस्कारान् कारयेद्धीमान् शृणुतान्यैः सुरो भवेत्

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયપુરાણમાં ‘કુશાપમાર્જન’ નામનો એકત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે બત્રીસમો અધ્યાય ‘સંસ્કારકથન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—નિર્વાણ-દીક્ષા વગેરે દીક્ષાઓમાં બુદ્ધિમાન પુરુષે અડતાલીસ સંસ્કારો કરાવા જોઈએ; સાંભળો, એના દ્વારા મનુષ્ય દેવતુલ્ય બને છે.

Verse 2

गर्भाधानन्तु योन्यां वै ततः पुंसवनञ्चरेत् सीमन्तोन्नयनञ्चैव जातकर्म च नाम च

ગર્ભમાં ગર્ભાધાન-સંસ્કાર કરવો; ત્યારબાદ પુંસવન, સીમંતોન્નયન, તેમજ જાતકર્મ અને નામકરણ-સંસ્કાર પણ કરવાં।

Verse 3

अन्नाशनं ततश्चूडा ब्रह्मचर्यव्रतानि च चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा

ત્યારબાદ અન્નાશન-સંસ્કાર, ચૂડા (શિખા-ધારણ) અને બ્રહ્મચર્ય-વ્રતો થાય છે; એ ચાર પ્રકાર કહેવાય છે—વૈષ્ણવી, પાર્થિ, ભૌતિકી તથા શ્રોત્રિકી।

Verse 4

गोदानं सूतकत्वञ्च पाकयज्ञाश् च सप्त ते अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्यग्रायणीति च

ગોદાન, સૂતક-અવસ્થા અને તે સાત પાકયજ્ઞો; તેમજ અષ્ટકા, પાર્વણ-શ્રાદ્ધ, અને શ્રાવણી તથા અગ્રાયણી વિધિઓ—આ પણ અહીં સમજવા યોગ્ય છે।

Verse 5

चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश् च तान् शृणु आधानञ्चाग्निहोत्रञ्च दर्शो वै पौर्णमासकः

તે સાત હવિર્યજ્ઞો સાંભળો—ચૈત્રી અને આશ્વયુજી; તેમજ આધાન (અગ્નિ-સ્થાપન), નિત્ય અગ્નિહોત્ર, દર્શ (અમાવાસ્યા-યજ્ઞ) અને પૌર્ણમાસ (પૂર્ણિમા-યજ્ઞ)।

Verse 6

चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः

સાંભળો—સોમસંસ્થાઓ સાત છે; તેમાં ચાતુર્માસ્ય વિધિઓ, પશુબંધ (પશુ-અર્પણ) અને સૌત્રામણિ વગેરે આવે છે; અને તેમાં અગ્નિષ્ટોમ સર્વોત્તમ ક્રતુ છે।

Verse 7

अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशो वाजपेयकः अतिरात्राप्तोर्यामश् च सहस्रेशाः सवा इमे

આ સોમયજ્ઞો છે—અત્યગ્નિષ્ટોમ, ઉક્થ્ય, ષોડશી, વાજપેય, અતિરાત્ર, આપ્તોર્યામ અને સહસ્રેશ; આ જ સોમકર્મો ગણાય છે.

Verse 8

हिरण्याङ्घ्रिर्हिरण्याक्षो हिरण्यमित्र इत्य् अतः सप्त च इति ग, ख, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः हिरण्यपाणिर्हेमाक्षो हेमाङ्गो हेमसूत्रकः

‘સુવર્ણ-પાદ’, ‘સુવર્ણ-નેત્ર’ અને ‘સુવર્ણ-મિત્ર’—અહીં સુધી સાત (નામ) કહેવાય છે; ગ-ખ ચિહ્નિત બે હસ્તપ્રતોનો પાઠ એવો છે. અન્ય પાઠમાં—‘સુવર્ણ-હસ્ત’, ‘સુવર્ણ-નેત્ર’, ‘સુવર્ણ-અંગ’ અને ‘સુવર્ણ-સૂત્રધારી’.

Verse 9

हिरण्यास्यो हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान् अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टाथ तान् शृणु

અશ્વમેધ સુવર્ણ-મુખવાળો, સુવર્ણ-અંગવાળો, સુવર્ણ-જિહ્વાવાળો અને સુવર્ણ તેજ/ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે. નિશ્ચયે અશ્વમેધ સર્વેશ છે; હવે તેના આઠ ગુણ સાંભળો.

Verse 10

दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश् चैव तथार्जवम् शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः

સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયા, ક્ષમા તથા સરળતા; શુચિતા અને અનાયાસતા (અતિશ્રમ વિના રહેવું)—આ પણ મંગલ ગુણો છે.

Verse 11

अकार्पण्यञ्चास्पृहा च मूलेन जुहुयाच्छतम् सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः

અકાર્પણ્ય (કંજુષી વિનાનું મન) અને અસ್ಪૃહા (લાલસા વિનાનું ભાવ) ધારણ કરીને, મૂલમંત્રથી સો આહુતિઓ આપવી જોઈએ. સૌર, શાક્ત, શાક્તેય/કૌમાર, વૈષ્ણવ અને ઈશ—આ દીક્ષાઓ પરંપરાએ સમાન ગણાય છે.

Verse 12

संस्कारैः संस्कृतश् चैतैर् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् सर्वरोगाद्विनिर्मुक्तो देववद्वर्तते नरः जप्याद्धोमात्पूजनाच्च ध्यानाद्देवस्य चेष्टभाक्

આ જ સંસ્કારોથી સંસ્કૃત થયેલો મનુષ્ય ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત કરે છે. સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ તે દેવ સમ વર્તે છે. દેવની વિહિત સાધના—જપ, હોમ, પૂજન અને ધ્યાન—દ્વારા કરવી જોઈએ.