Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
અગ્નિ કહે છે—દેવાલય, ખાસ કરીને વાસુદેવનું મંદિર, સ્થાપવાથી અનેક જન્મોના સંચિત પાપો નાશ પામે છે; જે માત્ર આનંદિત થઈ સહાય કરે તેને પણ પુણ્ય મળે છે. નિર્માણ, સંભાળ, લેપન, ઝાડૂ, ઈંટો પૂરી પાડવી, અને બાળકની રમતમાં રેતીનું મંદિર બનાવવું પણ ધર્મકર્મ છે; તે વિષ્ણુલોક અને વંશોત્કર્ષ આપે છે. કપટ કે દેખાડો સ્વર્ગફળ આપતો નથી. એક, ત્રણ, પાંચ, આઠ અને સોળ ભાગના પ્રાસાદરૂપો મુજબ લોકફળો જણાવ્યા; ઉચ્ચ મંદિરોથી ભુક્તિ-મુક્તિ અને પરમ વૈષ્ણવાયતનથી મોક્ષ. ધન ક્ષણભંગુર છે; તેને મંદિરનિર્માણ, દ્વિજોને દાન, કીર્તન અને સ્તુતિમાં વાપરવું શ્રેષ્ઠ. વિષ્ણુ સર્વકારણ અને સર્વવ્યાપી છે; તેમના ધામની સ્થાપના પુનર્જન્મનિવૃત્તિનું કારણ છે. પ્રતિમાનિર્માણ અને પ્રતિષ્ઠાના ફળની તુલના, દ્રવ્યભેદ અને પ્રતિષ્ઠામાં અનંત ફળ વર્ણવાયું. યમની આજ્ઞાથી મંદિરકર્તા અને પ્રતિમાપૂજક નરકગ્રહણથી મુક્ત; અંતે હયગ્રીવોક્ત પ્રતિષ્ઠાવિધિની ભૂમિકા આવે છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये सङ्क्षेपपवित्रारोहणं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अथ अष्टत्रिंशो ऽध्यायः देवालयनिर्माणफलं अग्निर् उवाच वासुदेवाद्यालयस्य कृतौ वक्ष्ये फलादिकं चिकीर्षोर्देवधामादि सहस्रजनिपापनुत्
આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયપુરાણમાં ‘સંક્ષેપ-પવિત્રારોહણ’ નામનો સડત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે અડત્રીસમો અધ્યાય ‘દેવાલય-નિર્માણ-ફળ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—વાસુદેવના આલયથી શરૂ કરીને દેવાલય નિર્માણના ફળ વગેરે હું કહું છું; દેવધામ સ્થાપવા ઇચ્છનારના સહસ્ર જન્મોના પાપ નાશ પામે છે।
Verse 2
मनसा सद्मकर्तॄणां शतजन्माघनाशनं येनुमोदन्ति कृष्णस्य क्रियमाणं नरा गृहं
માત્ર મનથી અનુમોદન કરવાથી પણ જે લોકો કૃષ્ણના ગૃહ-નિર્માણમાં આનંદિત થઈ સમર્થન આપે છે, તેમના સો જન્મોના સંચિત પાપો નાશ પામે છે।
Verse 3
तेपि पापैर् विनिर्मुक्ताः प्रयान्त्यच्युतलोकतां समतीतं भविष्यञ्च कुलानामयुतं नरः
તેઓ પણ પાપોથી મુક્ત થઈ અચ્યુત (વિષ્ણુ)ના લોકને પામે છે. આ કર્મ કરનાર પુરુષ ભૂત અને ભવિષ્ય—બંને સહિત દસ હજાર કુળોનું ઉદ્ધાર કરે છે।
Verse 4
विष्णुलोकं नयत्याशु कारयित्वा हरेर्गृहं वसन्ति पितरो दृष्ट्वा विष्णुलोके ह्य् अलङ्कृताः
હરિનું ગૃહ (મંદિર) બનાવડાવવાથી તે શીઘ્ર (પિતૃઓને) વિષ્ણુલોકમાં લઈ જાય છે; પિતૃઓ વિષ્ણુલોકમાં દિવ્ય તેજથી અલંકૃત થઈ તે પુણ્ય જોઈને વસે છે।
Verse 5
विमुक्ता नारकैर् दुःखैः कर्तुः कृष्णस्य मन्दिरं ब्रह्महत्यादिपापौघघातकं देवतालयं
કર્તા માટે કૃષ્ણનું મંદિર દેવાલય છે; તે બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપપ્રવાહોનો નાશ કરે છે અને નારકીય દુઃખોથી મુક્ત કરે છે।
Verse 6
फलं यन्नाप्यते यज्ञैर् धाम कृत्वा तदाप्यते देवागारे कृते सर्वतीर्थस्नानफलं लभेत्
યજ્ઞોથી પણ જે ફળ મળતું નથી, તે દેવધામ રચવાથી મળે છે. દેવાલય બને ત્યારે સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 7
देवाद्यर्थे हतानाञ्च रणे यत्तत्फलादिकं शाठ्येन पांशुना वापि कृतं धाम च नाकदं
દેવકાર્ય વગેરે પવિત્ર હેતુ માટે યુદ્ધમાં હત થયેલાઓ માટે જે પુણ્યફળ કહેવાયું છે—તે જ જો કપટથી, અથવા માત્ર ધૂળ જેટલા દેખાવથી કરવામાં આવે, તો તે કર્મ સ્વર્ગધામ બનતું નથી અને સ્વર્ગ પણ આપતું નથી।
Verse 8
गृहादिकं ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नन्दन्ति इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वल्गन्ति इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृष्टा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः एकायतनकृत् स्वर्गी त्र्यगारी ब्रह्मलोकभाक् पञ्चागारी शम्भुलोकमष्टागाराद्धरौ स्थितिः
એકાયતન બનાવનાર સ્વર્ગ પામે છે; ત્રણ કક્ષાવાળો બ્રહ્મલોકનો ભાગી બને છે; પાંચ કક્ષાવાળો શંભુલોક (શિવલોક) પહોંચે છે; અને આઠ કક્ષાવાળા ગૃહથી ધરતી પર સ્થિરતા તથા સમૃદ્ધિ રહે છે।
Verse 9
षोडशालयकारी तु भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं कारयित्वा हरेर्गृहं
જે સોળ આલય/કક્ષાવાળું હરિનું મંદિર બનાવડાવે છે, તે ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે; નિર્માણ કનિષ્ઠ, મધ્યમ કે શ્રેષ્ઠ કોઈ પણ સ્તરનું હોય।
Verse 10
स्वर्गं च वैष्णवं लोकं मोक्षमाप्नोति च क्रमात् श्रेष्ठमायतनं विष्णोः कृत्वा यद्धनवान् लभेत्
શ્રી વિષ્ણુનું શ્રેષ્ઠ આયતન (મંદિર) બનાવડાવનાર ધનવાન યજમાન ક્રમે સ્વર્ગ, પછી વૈષ્ણવ લોક, અને અંતે મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 11
कनिष्ठेनैव तत् पुण्यं प्राप्नोत्यधनवान्नरः समुत्पाद्य धनं कृत्या स्वल्पेनापि सुरालयं
કનિષ્ઠ (અતિ અલ્પ) અર્પણથી પણ ગરીબ મનુષ્ય એ જ પુણ્ય પામે છે; યોગ્ય પ્રયત્નથી ધન ઉપજાવી, થોડાથી પણ દેવાલયની સ્થાપના અથવા સેવા કરવી જોઈએ।
Verse 12
कारयित्वा हरेः पुण्यं सम्प्राप्नोत्यधिकं वरं लक्षणाथ सहस्रेण शतेनार्धेन वा हरेः
જે હરિના પુણ્યકર્મને કરાવે છે, તે ઉત્તમ વર અને વધુ પુણ્ય પામે છે—હરિનું પુણ્ય લાખ, અથવા હજાર, અથવા સો ને અડધું (દેડસો) પ્રમાણ ગણાય છે।
Verse 13
कारयन् भवनं याति यत्रास्ते गरुडध्वजः बाल्ये तु क्रीडमाणा ये पांशुभिर्भवनं हरेः
જે હરિનું ઘર/મંદિર બનાવડાવે છે, તે તે લોકે જાય છે જ્યાં ગરુડધ્વજ ભગવાન નિવાસ કરે છે. બાળપણમાં રમતાં રમતાં જે રેતીથી હરિનું ઘર બનાવે છે, તેઓ પણ એ જ પુણ્ય પામે છે।
Verse 14
वासुदेवस्य कुर्वन्ति तेपि तल्लोकगामिनः तीर्थे चायतने पुण्ये सद्धक्षेत्रे तथाष्टमे
વાસુદેવની સેવા/પૂજા કરનારાઓ પણ તેના લોકને પામે છે—વિશેષ કરીને તીર્થમાં, પુણ્યાયતનમાં, પુણ્યસ્થાને, સદ્ધર્મક્ષેત્રમાં, તેમજ અષ્ટમ પવિત્ર વિભાગમાં।
Verse 15
कर्तुरायतनं विष्णोर्यथोक्तात्त्रिगुणं फलं बन्धूकपुष्पविन्यासैः सुधापङ्केन वैष्णवं
કર્તા/યજમાન માટે વિધિ મુજબ બનાવેલું વિષ્ણુનું આયતન ત્રિગુણ ફળ આપે છે; અને વૈષ્ણવ આયતનને બંધૂક પુષ્પોની ગોઠવણી તથા ચૂનાના લેપથી શોભાવવું જોઈએ।
Verse 16
ये विलिम्पन्ति भवनं ते यान्ति भगवत्पुरं पतितं पतमानन्तु तथार्धपतितं नरः
જે ભગવાનના ભવનને લેપ/પુતાઈ કરે છે, તે ભગવત્પુરીને પામે છે. જે મનુષ્ય પતિત હોય, અથવા પતન પામતો હોય, કે અર્ધપતિત હોય—તે પણ એ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 17
समुद्धृत्य हरेर्धाम प्राप्नोति द्विगुणं फलं पतितस्य तु यः कर्ता पतितस्य च रक्षिता
જે પડેલા મનુષ્યને ઉઠાવી બચાવે છે, તે હરિનું ધામ પ્રાપ્ત કરે છે અને દ્વિગુણ પુણ્યફળ પામે છે. જે પતિતનો ઉપકારક અને રક્ષક બને છે, તે જ આ ફળનો અધિકારી છે.
Verse 18
विष्णोरायतनस्येह नरो विष्णुलोकभाक् इष्टकानिचयस्तिष्ठेद् यावदायतने हरेः
અહીં જે મનુષ્ય વિષ্ণુના આયતન (મંદિર) માટે ઈંટોના ઢગલાને પણ સ્થાપે છે, તે વિષ್ಣુલોકનો ભાગી બને છે. હરિનું તે મંદિર જેટલો સમય ઊભું રહે, તેટલો સમય તેનું પુણ્ય સ્થિર રહે છે.
Verse 19
सकुलस्तस्य वै कर्ता विष्णुलोके महीयते षोडशागारकारी तु इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वल्पेनैवेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स एव पुण्यवान् पूज्य इह लोके परत्र च
તે (ગૃહદાન/નિર્માણ) કરનાર પોતાના સમગ્ર કુળ સાથે વિષ্ণુલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. કેટલીક પાંદડીઓમાં ‘સોળ ઘર બનાવનાર’ એવો પાઠ છે, અને બીજી ચિહ્નિત પાંદડીમાં ‘અલ્પથી જ’ એવો પાઠ છે; તે જ પુણ્યવાન અને પૂજ્ય છે—આ લોકમાં પણ પરલોકમાં પણ.
Verse 20
कृष्णस्य वासुदेवस्य यः कारयति केतनं जातः स एव सुकृती कुलन्तेनैव पावितं
જે શ્રીકૃષ્ણ વાસુદેવનું કેતન (ધ્વજ/પતાકા) બનાવડાવે છે, તે જ જન્મથી સુકૃતી છે. એ જ કર્મથી તેનું સમગ્ર કુળ પવિત્ર થાય છે.
Verse 21
विष्णुरुद्रार्कदेव्यादेर्गृहकर्ता स कीर्तिभाक् किं तस्य वित्तनिचयैर् मूढस्य परिरक्षितः
વિષ્ણુ, રુદ્ર, અર્ક (સૂર્ય), દેવી વગેરે માટે જે પવિત્ર ગૃહ/આલય બનાવે છે, તે કીર્તિવાન બને છે. મૂઢ મનુષ્યે સંગ્રહ કરીને રક્ષેલા ધનના ઢગલાનો શું ઉપયોગ?
Verse 22
दुःखार्जितैर् यः कृष्णस्य न कारयति केतनं नोपभोग्यं धनं यस्य पितृविप्रदिवौकसां
જે દુઃખાર્જિત ધનથી શ્રીકૃષ્ણ માટે કેતન (મંદિર/નિવાસ) બનાવડાવતો નથી, અને જેનું ધન પિતૃઓ, બ્રાહ્મણો તથા દેવતાઓના હિતમાં પણ ઉપભોગ્ય નથી, તે નિંદનીય છે।
Verse 23
नोपभोगाय बन्धूनां व्यर्थस्तस्य धनागमः यथा ध्रुवो नृणां मृत्युर्वित्तनाशस् तथा ध्रुवः
જે પોતાના બંધુઓના ભોગ અને પોષણ માટે ધનનો ઉપયોગ કરતો નથી, તેના માટે ધનપ્રાપ્તિ વ્યર્થ છે. જેમ મનુષ્યોનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, તેમ ધનનો નાશ પણ નિશ્ચિત છે।
Verse 24
मूढस्तत्रानुबध्नाति जीवितेथ चले घने यदा वित्तं न दानाय नोपभोगाय देहिनां
જ્યારે ધન ન દાન માટે હોય, ન દેહધારીઓના યોગ્ય ઉપભોગ માટે, ત્યારે મૂઢ માણસ આ ચંચળ અને ઘન (અનિશ્ચિત) સ્થિતિમાં જીવનને ચોંટે છે।
Verse 25
नापि कीर्त्यै न धर्माथं तस्य स्वाम्येथ को गुणः तस्माद्वित्तं समासाद्य दैवाद्वा पौरुषादथ
તેના સ્વામિત્વમાં કોઈ ગુણ નથી—ન કીર્તિ માટે, ન ધર્મના હેતુ માટે. તેથી દૈવથી કે પુરુષાર્થથી ધન પ્રાપ્ત કરીને તેને યથાયોગ્ય રીતે વિનિયોગ કરવો જોઈએ।
Verse 26
दद्यात् सम्यग् द्विजाग्र्येभ्यः कीर्तनानि च कारयेत् दानेभ्यश्चाधिकं यस्मात् कीर्तनेभ्यो वरं यतः
શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને યોગ્ય રીતે દાન આપવું જોઈએ અને કીર્તનો (સ્તુતિગાન) પણ કરાવવું જોઈએ; કારણ કે કીર્તન દાનોથી પણ શ્રેષ્ઠ અને વધુ ફળદાયક કહેવાયું છે।
Verse 27
अतस्तत्कारयेद्धीमान् विष्ण्वादेर्मन्दिरादिकं विनिवेश्य हरेर्धाम भक्तिमद्भिर् नरोत्तमैः
અતએવ બુદ્ધિમાન પુરુષે વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ માટે મંદિર વગેરે રચનાઓ કરાવવી જોઈએ. હરિના પવિત્ર ધામને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરીને, ભક્તિમાન શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા તે કાર્ય કરાવવું.
Verse 28
निवेशितं भवेत् कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरं भूतं भवयम् भविष्यञ्च स्थूलं सूक्ष्मं तथेतरत्
તે ધામ સ્થાપિત થતાં સમગ્ર ત્રિલોક—ચર અને અચર—તેણાથી વ્યાપ્ત થાય છે; ભૂત, વર્તમાનમાં બનતું અને ભવિષ્ય; સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ તથા આ વર્ગીકરણથી પરનું પણ.
Verse 29
आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं सर्वं विष्णोः समुद्भवं तस्य देवादिदेवस्य सर्वगस्य महात्मनः
બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણખા સુધી બધું જ વિષ્ણુમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે; તે દેવોના પણ દેવ, સર્વવ્યાપી અને મહાત્મા છે.
Verse 30
निवेश्य भवनं विष्णोर् न भूयो भुवि जायते यथा विष्णोर्धामकृतौ फलं तद्वद्दिवौकसां
વિષ્ણુનું ભવન સ્થાપિત કરવાથી મનુષ્ય ફરી પૃથ્વી પર જન્મ લેતો નથી. વિષ્ણુના ધામની રચનાનું જે ફળ છે, તે જ ફળ દિવૌકસો (સ્વર્ગવાસીઓ) માટે પણ માનવામાં આવે છે.
Verse 31
तथैव च इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वेशस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवब्रह्मार्कविघ्नेशचण्डीलक्ष्म्यादिकात्मनां देवालयकृतेः पुण्यं प्रतिमाकरणेधिकं
શિવ, બ્રહ્મા, સૂર્ય, વિઘ્નેશ, ચંડી, લક્ષ્મી વગેરે સ્વરૂપ ધરાવતા દેવતાઓ માટે દેવાલય બાંધવાથી જે પુણ્ય થાય છે, તે કરતાં તેમની પ્રતિમાઓ ઘડવાથી મળતું પુણ્ય વધુ છે.
Verse 32
प्रतिमास्थापने यागे फलस्यान्तो न विद्यते मृण्मयाद्दारुजे पुण्यं दारुजादिष्ट्काभवे
પ્રતિમા-સ્થાપનાના યાગમાં મળતા ફળનો અંત નથી. માટીની પ્રતિમા કરતાં લાકડાની પ્રતિમા સ્થાપનનું પુણ્ય વધુ છે, અને લાકડાની કરતાં ઈંટ/ચણતરથી બનેલી પ્રતિમાનું પુણ્ય વધુ ઉત્તમ છે.
Verse 33
इष्टकोत्थाच्छैलजे स्याद्धेमादेरधिकं फलं सप्तजन्मकृतं पापं प्रारम्भादेव नश्यति
ઈંટથી થયેલા કાર્યનું ફળ શૈલજ (પથ્થર) કરતાં વધુ છે, અને પથ્થરનું ફળ સોનાં વગેરે કરતાં પણ વધુ કહેવાય છે. આવા પુણ્યકાર્યના આરંભમાત્રથી સાત જન્મનું સંચિત પાપ નાશ પામે છે.
Verse 34
देवालयस्य स्वर्गी स्यान्नरकं न स गच्छति कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेन्नरः
જે દેવાલય પ્રત્યે સમર્પિત રહે છે તે સ્વર્ગનો અધિકારી બને છે અને નરકમાં જતો નથી. તે પોતાના કુળની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરીને તેમને વિષ્ણુલોક સુધી લઈ જાય છે.
Verse 35
यमो यमभटानाह देवमन्दिरकारिणः यम उवाच प्रतिमापूजादिकृतो नानेया नरकं नराः
યમે યમભટોને કહ્યું: ‘જે દેવમંદિરો બનાવે છે અને જે પ્રતિમા-પૂજા વગેરે કર્મ કરે છે, એવા મનુષ્યોને નરકમાં લાવવા નહીં.’
Verse 36
देवालयाद्यकर्तार आनेयास्ते तु गोचरे विसारध्वं यथान्यायन्नियोगो मम पाल्यतां
દેવાલય વગેરે કાર્યોના કર્તા/વ્યવસ્થાપકોને મારી સમક્ષ બોલાવી લાવો. નિયમ અને ન્યાય મુજબ તપાસ કરીને નિર્ણય કરો; મારી આજ્ઞાનું યથાવત્ પાલન થવું જોઈએ.
Verse 37
नाज्ञाभङ्गं करिष्यन्ति भवतां जन्तवः क्वचित् केवलं ते जगत्तातमनन्तं समुपाश्रिताः
તમારા પ્રાણીઓ ક્યારેય તમારી આજ્ઞાનો ભંગ નહીં કરે; કારણ કે તેઓ માત્ર જગત્પિતા અનંતના શરણમાં ગયા છે।
Verse 38
भवद्भिः परिहर्तव्यास्तेषां नात्रास्ति संस्थितिः ये च भगवता लोके तच्चित्तास्तत्परायणाः
તેમને તમારે પરિહારવા જોઈએ; અહીં તેમના માટે કોઈ સ્થાન નથી. પરંતુ લોકમાં જે ભગવંતના ભક્ત છે—જેનુ ચિત્ત તેમાં સ્થિર છે અને જે તેને જ પરમ આશ્રય માને છે—તે સ્વીકાર્ય અને પૂજ્ય છે।
Verse 39
पूजयन्ति सदा विष्णुं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः यस्तिष्ठन् प्रस्वपन् गच्छन्नुत्तिष्ठन् स्खलिते स्थिते
જે સદા વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, તેમના માટે વાસ્તુ-ત્યાગ દૂરથી જ વર્જ્ય છે. એવો પુરુષ ઊભો હોય, સૂતો હોય, ચાલતો હોય, ઊઠતો હોય, લપસી જાય કે સ્થિર રહે—બધી સ્થિતિમાં વિષ્ણુમાં જ રત રહે છે।
Verse 40
सङ्कीर्तयन्ति गोविन्दं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः नित्यनैमित्तिकैर् देवं ये यजन्ति जनार्दनम्
જે ગોવિંદનું સંકીર્તન કરે છે, તેઓ વાસ્તુ-નિષેધોથી દૂર—અર્થાત્ તેમના પર તે બંધન નથી. અને જે નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મોથી દેવ જનાર્દનનું યજન કરે છે, તેઓ ખરેખર દેવની જ આરાધના કરે છે।
Verse 41
नावलोक्या भवद्भिस्ते तद्गता यान्ति तद्गतिम् आनेयास्त्वविशेषत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नियमो मे ऽनुपाल्यतामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जन्तवः क्वचिदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ये पुष्पधूपवासोभिर्भूषणैश्चातिवल्लभैः
તમારે તેમને તિરસ્કારથી ન જોવું; જે ત્યાં (ભગવદાશ્રયમાં) ગયા છે, તેઓ તે જ ગતિને પામે છે. ‘તેમને ભેદ વિના સ્વીકારી લાવવામાં આવે’—આ ચિહ્નિત પાઠ છે. ‘મારો નિયમ પાલન કરવો’—આ બીજો પાઠ; ‘જીવો ક્યારેક…’—આ પણ અન્ય પાઠ. તેઓ પુષ્પ, ધૂપ, સુગંધિત વસ્ત્રો અને અતિપ્રિય આભૂષણોથી (પૂજા કરે છે)।
Verse 42
अर्चयन्ति न ते ग्राह्या नराः कृष्णालये गताः उपलेपनकर्तारः सम्मार्जनपराश् च ये
કૃષ્ણાલયમાં જઈ પૂજા-અર્ચનામાં લાગેલા પુરુષોને પકડી રાખવા કે અટકાવવા ન જોઈએ; મંદિરનું લેપન-લિપાઈ કરનાર અને ઝાડૂ મારી સફાઈ કરનાર પણ ગ્રાહ્ય નથી।
Verse 43
कृष्णालये परित्यज्यास्तेषां पुत्रास् तथा कुलम् येन चायतनं विष्णोः कारितं तत्कुलोद्भवम्
કૃષ્ણાલયના પ્રસંગે તેમના પુત્રો તથા કુળ પણ પરિત્યાજ્ય ગણાય; પરંતુ જે એ જ કુળમાં જન્મીને વિષ્ણુનું મંદિર બનાવડાવે, તે સ્વીકાર્ય/યોગ્ય છે।
Verse 44
पुंसां शतं नावलोक्यं भवद्भिर्दुष्टचेतसा यस्तु देवालयं विष्णोर्दारुशैलमयं तथा
દુષ્ટચિત્તથી તમે સો પુરુષોને પણ ન જુઓ તો પણ, જે વિષ્ણુના દેવાલયને—લાકડાનું હોય કે પથ્થરનું—દર્શન કરે છે, તે પુણ્ય મેળવે છે।
Verse 45
कारयेन् मृण्मयं वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते अहन्यहनि यज्ञेन यजतो यन् महाफलम्
કોઈ માત્ર માટીનું પણ (પવિત્ર નિર્માણ/વિગ્રહ) બનાવડાવે તો તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને જે મહાફળ રોજ યજ્ઞ કરનાર યજમાનને મળે છે, તે જ ફળ તેને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 46
प्राप्नोति तत् फलं विष्णोर्यः कारयति केतनं कुलानां शतमागामि समतीतं तथा शतं
જે વિષ્ણુનું કેતન/મંદિર બનાવડાવે છે, તે એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; અને તેના કુળની આવનારી સો તથા ગઈ સો પેઢીઓ પણ તે પુણ્યમાં ભાગીદાર બને છે।
Verse 47
कारयन् भगवद्धाम नयत्यच्युतलोकतां सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहं
જે ભગવાનના ધામનું નિર્માણ કરાવે છે, તે પોતે તથા અન્યને અચ્યુત-લોકમાં પહોંચાડે છે. સાત લોકોમાં વ્યાપેલા વિષ્ણુ, જે તેમના માટે ગૃહ બનાવે છે તેના માટે જાણે ગૃહરૂપ બની જાય છે.
Verse 48
तारयत्यक्षयांल्लोकानक्षयान् प्रतिपद्यते इष्टकाचयविन्यासो यावन्त्यब्दानि तिष्ठति
યજ્ઞવેદીના ઇષ્ટકાચયનો વિન્યાસ જેટલા વર્ષો ટકે, એટલા જ સમય સુધી તે અક્ષય લોકોને તારવે છે અને પોતે પણ અક્ષય લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 49
तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्तुर्दिवि संस्थितिः प्रतिमाकृद्विष्णुलोकं स्थापको लीयते हरौ देवसद्मप्रतिकृतिप्रतिष्ठाकृत्तु गोचरे
એ કાર્ય કરનાર એટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે. પ્રતિમા બનાવનાર વિષ્ણુ-લોકને પામે છે; પ્રતિષ્ઠા કરનાર હરિમાં લીન થાય છે. અને દેવમંદિરની પ્રતિકૃતિની પ્રતિષ્ઠા કરનાર ગોચર (ગોલોકસંબંધિત શુભ લોક)ને પામે છે.
Verse 50
अग्निर् उवाच यमोक्ता नानयंस्तेथ प्रतिष्ठादिकृतं हरेः हयशीर्षः प्रतिष्ठार्थं देवानां ब्रह्मणे ऽब्रवीत्
અગ્નિ બોલ્યા—પછી યમના ઉપદેશ અનુસાર તે દેવોએ હરિ (વિષ્ણુ)ની પ્રતિષ્ઠા વગેરે કર્મવિધિ રજૂ કરી. યોગ્ય પ્રતિષ્ઠા માટે હયશીર્ષે દેવોની તરફથી બ્રહ્માને કહ્યું.
Frequently Asked Questions
That temple-building and its allied services (support, maintenance, cleaning, supplying materials, icon-making and installation) are powerful forms of dharma that destroy accumulated sin, uplift ancestors and lineages, and lead the patron toward Viṣṇuloka and even mokṣa when performed sincerely and according to prescription.
It frames architectural acts—design grades, material choices, construction, and consecration—as sacramental disciplines. When aligned with devotion and right intention, these technical works become vehicles of purification, lineage uplift, and ultimately freedom from rebirth through the establishment of Viṣṇu’s abode.
Yes. It explicitly cautions that acts done with deceit or as mere token gestures do not yield the promised heavenly results, emphasizing intention and dharmic integrity alongside ritual correctness.
Wealth is portrayed as inherently unstable; it becomes meaningful when used for dharma—temple-building, support of kin, gifts to worthy recipients, and especially kīrtana—rather than hoarded without charitable or righteous enjoyment.