Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
અગ્નિદેવ વસિષ્ઠને અવતારકથાથી હટાવી સૃષ્ટિવર્ણન તરફ લઈ જાય છે અને કહે છે કે સૃષ્ટિ વિષ્ણુની લીલા છે—એક સાથે સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ. અવ્યક્ત બ્રહ્મનથી વિષ્ણુનો પ્રકૃતિ-પુરુષમાં પ્રવેશ, ત્યારબાદ મહત્, ત્રિવિધ અહંકાર અને તન્માત્રાઓથી આકાશથી પૃથ્વી સુધી મહાભૂતોની ઉત્પત્તિ એવો સાંખ્યપ્રભાવિત ક્રમ વર્ણવાયો છે. સાત્ત્વિક અહંકારથી મન અને અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ, તથા તામસ/તૈજસથી ઇન્દ્રિયશક્તિઓ પ્રગટે છે. ‘નારાયણ’ જલવ્યૂત્પત્તિ, હિરણ્યાંડ અને હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્મા દ્વારા અંડાનું દ્યૌ-પૃથ્વી તરીકે વિભાજન, આકાશ-દિશા-કાળ તથા કામ, ક્રોધ, રતિ જેવી માનસિક શક્તિઓની સ્થાપના કહેવામાં આવી છે. આગળ મેઘાદિ વાયુમંડલીય સૃષ્ટિ, પક્ષીઓ, પર્જન્ય, યજ્ઞ માટે વૈદિક છંદ-મંત્ર, અને અંતે રુદ્ર, સનત્કુમાર, સાત માનસ બ્રહ્મર્ષિ તથા બ્રહ્માના અર્ધનારી વિભાજનથી પ્રજોત્પત્તિ—આ રીતે સૃષ્ટિને યજ્ઞવ્યવસ્થા અને કર્મફળસિદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः अथ सप्तदशो ऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः
આ રીતે આદિમહાપુરાણ ‘આગ્નેય’માં ‘બુદ્ધ અને કલ્કિ અવતારનું વર્ણન’ નામનો સોળમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે સત્તરમો અધ્યાય—‘સૃષ્ટિ વિષયક વર્ણન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું વિષ્ણુની જગત્-સર્ગાદિ ક્રીડાઓનું વર્ણન કરીશ; સાંભળો. તે જ સ્વર્ગાદિનો કર્તા છે; તે જ સર્ગાદિ-સૃષ્ટ્યાદિનો આદિકારણ છે—સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ।
Verse 2
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः
આદિમાં બ્રહ્મ અવ્યક્ત સ્વરૂપે જ અસ્તિત્વમાં હતું; ન આકાશ હતું, ન રાત્રિ‑દિન વગેરે. ત્યારબાદ વિષ્ણુએ પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં પ્રવેશ કરીને તેમને ક્ષોભિત કર્યા; તેથી સૃષ્ટિનો આરંભ થયો.
Verse 3
स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः
સર્ગકાળે ‘મહત્તત્ત્વ’ પ્રગટ થયું; તેમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો. અહંકાર ત્રિવિધ છે—સાત્ત્વિક (વૈકારિક), રાજસ (તૈજસ) અને તામસ (ભૂતાદિ).
Verse 4
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः
અહંકારમાંથી માત્ર શબ્દ‑તન્માત્રવાળું આકાશ ઉત્પન્ન થયું; તેમાંથી માત્ર સ્પર્શ‑તન્માત્રવાળો વાયુ; અને તેમાંથી માત્ર રૂપ‑તન્માત્રવાળી અગ્નિ પ્રગટ થઈ.
Verse 5
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च
અહીં જળને રસ‑તન્માત્રયુક્ત અને પૃથ્વીને ગંધ‑તન્માત્રયુક્ત તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. તેમજ તામસ અહંકારમાંથી તૈજસ ઇન્દ્રિયો (કર્મ અને જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો) પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 6
वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
વૈકારિક (સાત્ત્વિક) તત્ત્વમાંથી ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દસ દેવો અને અગિયારમું ઇન્દ્રિયરૂપ મન ઉત્પન્ન થયું. ત્યારબાદ સ્વયંભૂ ભગવાને સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.
Verse 7
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
આદિમાં તેમણે માત્ર જળની સૃષ્ટિ કરી અને તેમાં પોતાની જનનશક્તિ પ્રવેશાવી. જળને ‘નારા’ કહેવામાં આવે છે; જળ નરનાં સંતાન હોવાથી તેઓ ‘નારાયણ’—જળનો આશ્રય—કહેવાય છે।
Verse 8
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्
તે અનંત અયનના પૂર્વ અંતે તેઓ ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મરાય છે. તે અંડ (બ્રહ્માંડ) સુવર્ણવર્ણ બન્યું અને તે અંડ જળ પર શયન કરતું રહ્યું।
Verse 9
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्
તેમાં જ બ્રહ્મા સ્વયં જન્મ્યા—અમે સાંભળ્યું છે કે તેઓ ‘સ્વયંભૂ’ છે. ભગવાન હિરણ્યગર્ભ ત્યાં એક પૂર્ણ વર્ષ નિવાસ કરીને રહ્યા।
Verse 10
तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः
પછી પ્રભુએ તે અંડને બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યું—દિવ (સ્વર્ગ) અને ભુવ (પૃથ્વી). તે બે ખંડોની વચ્ચે તેમણે આકાશની સૃષ્ટિ કરી।
Verse 11
अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्
જળમાં તેમણે તરતી પૃથ્વી સ્થાપી અને દિશાઓને દસ રીતે ગોઠવી. ત્યાં જ તેમણે ક્રમે કાળ, મન, વાણી, કામ, ક્રોધ અને રતિને સ્થાપિત કર્યા।
Verse 12
आठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च
બન્ને સ્થળે ક્રમશઃ પાઠસામ્ય હોવાથી આ પાઠ મહાભારતના હરિવંશપર્વમાંથી ઉદ્ધૃત છે એમ નિશ્ચિત થાય છે. પાઠાંતરો—‘પછી તેણે તેમાં બીજ નાખ્યું’ (ખ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રત), ‘તે હિરણ્યગર્ભ થયો’ (ખ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રત), ‘સુવર્ણવર્ણ’ (ગ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રત). સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પ્રજાપતિએ એ જ સ્વરૂપની સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરી—વિદ્યુત, વજ્ર, મેઘો અને ઇન્દ્રધનુષની લાલ દીપ્તિ।
Verse 13
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
આદિમાં તેણે પક્ષીઓની સૃષ્ટિ કરી, પછી પર્જન્ય (વર્ષાદેવ)ને પ્રગટ કર્યો; અને યજ્ઞસિદ્ધિ માટે પોતાના મુખમાંથી ઋચા, યજુઃ અને સામ—આ મંત્રો રચ્યા।
Verse 14
साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्
તેમના દ્વારા સાધ્યોએ દેવતાઓનું યજન કર્યું; અને ભુજાત્ માંથી ઊંચા-નીચા એવા વિવિધ પ્રકારના ભૂતો ઉત્પન્ન થયા. તેણે સનત્કુમાર અને રુદ્રને પણ સર્જ્યા—રુદ્ર ક્રોધથી જન્મેલો છે।
Verse 15
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः
મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને વસિષ્ઠ—આ સાત બ્રહ્માના માનસપુત્રો, એટલે સપ્ત બ્રહ્મર્ષિ, એમ નિશ્ચિત માનવામાં આવે છે।
Verse 16
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः
હે સત્તમ, આ સાતેય અને રુદ્રગણ પ્રજાને જનમાવે છે. તેણે પોતાના દેહને બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યો; અર્ધથી પુરુષ થયો અને અર્ધથી નારી; અને તે નારીમાં જ તે બ્રહ્માએ નિશ્ચયે પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરી।
Frequently Asked Questions
It presents Brahman as unmanifest, then Viṣṇu’s activation of prakṛti–puruṣa, followed by mahat, threefold ahaṅkāra, tanmātras, and the five mahābhūtas, with mind, deities, and sense-faculties arising in parallel.
By stating that the Vedic hymns and formulas (Ṛk, Yajus, Sāman) arise for yajña-siddhi and by portraying cosmic order—time, directions, elements, and deities—as the framework within which worship and sacrifice become effective.
The chapter frames creation as līlā: the same supreme reality is beyond attributes (nirguṇa) yet functions as the qualified cause (saguṇa) that initiates and sustains manifestation.