Adhyaya 18

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ अष्टादशो ऽध्यायः स्वायम्भुववंशवर्णनम् अग्निर् उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवात् सुतौ अजीजनत्स तां कन्यां शतरूपां तपोन्विताम्

આ રીતે આદિમ મહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘જગત્સર્ગવર્ણન’ નામનો સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘સ્વાયંભુવવંશવર્ણન’ નામનો અઢારમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—સ્વાયંભુવ મનુથી પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ નામના બે પુત્રો જન્મ્યા; તેમજ તપસ્વિની શતરূপા નામની કન્યાને પણ તેણે ઉત્પન્ન કરી।

Verse 2

न् भूतमुच्चावचं प्रजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निश्चितमिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः अजीजनत् सुतां कन्यां सद्रूपाञ्च तपोन्वितामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अजीजनत् सुतां कन्यां शतरूपां तपोन्वितामिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः काम्यां कर्दमभार्यातः सम्राट् कुक्षिर्विराट् प्रभुः सुरुच्यामुत्तमो जज्ञे पुत्र उत्तानपादतः

‘ભૂતમુચ્ચાવચં પ્રજા’—આ ઙ-ચિહ્નિત પાઠ છે; અને ‘નિશ્ચિતમ્’—આ ખ-પાઠ છે. ‘સુંદરરૂપા અને તપથી યુક્ત કન્યાને તેણે ઉત્પન્ન કરી’—આ ગ-પાઠ; તથા ‘તપોન્વિતા શતરূপા નામની કન્યાને તેણે ઉત્પન્ન કરી’—આ ઙ-પાઠ. કર્દમની પત્ની કામ્યાથી સમ્રાટ, કુક્ષિ, વિરાટ અને પ્રભુ જન્મ્યા. સરૂચીથી ઉત્તાનપાદને ઉત્તમ નામનો પુત્ર થયો।

Verse 3

सुनीत्यान्तु ध्रुवः पुत्रस्तपस्तेपे स कीर्तये ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि हे मुने

સુનીતિનો પુત્ર ધ્રુવ કીર્તિ માટે તપ કરવા લાગ્યો. હે મુનિ, ધ્રુવે ત્રણ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી તપસ્યા કરી।

Verse 4

तस्मै प्रीतो हरिः प्रादान्मुन्यग्रे स्थानकं स्थिरम् श्लोकं पपाठ ह्य् उशना वृद्धिं दृष्ट्वा स तस्य च

તે પર પ્રસન્ન થઈ હરિ (વિષ્ણુ)એ મુનિઓના અગ્રમાં તેને સ્થિર અને અચલ સ્થાન આપ્યું. અને ઉશના (શુક્રાચાર્ય)એ તેની સમૃદ્ધિ જોઈ આ વિષયે એક શ્લોક પણ પાઠ કર્યો।

Verse 5

अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहोद्भुतम् यमद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

અહો! તેના તપસનું બળ અદ્ભુત છે; જે સાંભળ્યું તે પણ અત્યંત આશ્ચર્યજનક છે. કારણ કે આજે સપ્તર્ષિઓ ધ્રુવને આગળ રાખીને સ્થિત છે।

Verse 6

तस्मात् शिष्टिञ्च भव्यञ्च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत शिष्टेराधत्त सुछाया पञ्च पुत्रानकल्मषान्

તેનાથી શિષ્ટિ અને ભવ્ય જન્મ્યા; અને ધ્રુવથી શંભુ ઉત્પન્ન થયો. શિષ્ટિથી સુચ્છાયાએ પાંચ નિષ્કલંક (પાપરહિત) પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 7

रिपुं रिपुञ्जयं रिप्रं वृकलं वृकतेजसम् रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

તે (દેવ) રિપુ—અધર્મનો શત્રુ, રિપુઞ્જય—શત્રુવિજયી, રિપ્ર—પવિત્ર; વૃકલ—વૃક-ધ્વજધારી અને વૃકતેજસ—વૃકસમાન તેજવાળો છે. તે શત્રુનિવારક, બૃહતી—વિસ્તૃત, ચાક્ષુષ—સર્વદર્શી, અને સર્વતેજસ—સર્વવ્યાપી તેજવાળો છે.

Verse 8

अजीजनत् पुष्करिण्यां वीरिण्यां चाक्षुषो मनुम् मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुतोत्तमाः

ચાક્ષુષ (મનુ) એ પુષ્કરિણીથી મનુ (ચાક્ષુષ નામે) ઉત્પન્ન કર્યો; અને વીરીણીથી દસ ઉત્તમ પુત્રો જન્મ્યા; તેમજ નડ્વલાથી પણ શ્રેષ્ઠ પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 9

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कविः अग्निष्टुरतिरात्रश् च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः

ઊરુ, પુરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક્, કવિ, અગ્નિષ્ટુ, અતિરાત્ર, તેમજ સુદ્યુમ્ન અને અભિમન્યુક—આ વંશમાં પ્રસિદ્ધ નામો છે.

Verse 10

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडग्नेयी महाप्रभान् अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसङ्गयम्

ઊરુના (ઊરુ/જાંઘમાંથી) અગ્નેયીએ છ મહાપ્રભ પુત્રોને જન્મ આપ્યો—અંગ, સુમનસ, સ્વાતિ, ક્રતુ, અંગિરસ અને સંગય.

Verse 11

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणमेकं व्यजायत स्थानमुत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यदत्र इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तस्मात् श्लिष्टिञ्च इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः श्लिष्टेआराधत्त इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः उरूरिति ख,ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अरक्षकः पापरतः स हतो मुनिभिः कुशैः

અંગરાજથી સુનીથાનો એકમાત્ર પુત્ર વેણ જન્મ્યો. તે પ્રજાનો રક્ષક ન હતો અને પાપમાં આસક્ત હતો; તેથી મુનિઓએ કુશતૃણના અગ્રભાગોથી તેનો વધ કર્યો.

Verse 12

प्रजार्थमृषयोथास्य ममन्थुर्दक्षिणं करं वेणस्य मथितो पाणौ सम्बभूव पृथुर् नृपः

પછી પ્રજાના હિતાર્થે મુનિઓએ વેણના જમણા હાથનું મથન કર્યું. વેણના હાથના મથનથી રાજા પૃથુ પ્રગટ થયો.

Verse 13

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत्

તેને જોઈ મુનિઓએ કહ્યું—“આ મહાતેજસ્વી પ્રજાને આનંદિત કરશે અને મહાન યશ પ્રાપ્ત કરશે.”

Verse 14

स धन्वी कवची जातस्तेजसा निर्दहन्निव पृथुर्वैण्यः प्रजाः सर्वा ररक्ष क्षेत्रपूर्वजः

તે ધનુષધારી અને કવચધારી બની જન્મ્યો, જાણે પોતાના તેજથી અશુભને દહન કરતો હોય. વેણપુત્ર પૃથુ—ક્ષેત્રવંશજ—એ સર્વ પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું.

Verse 15

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः स पृथिवीपतिः तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

રાજસૂયાભિષિક્ત રાજાઓમાં તે પ્રથમ પૃથ્વીપતિ હતો. તેની પાસેથી જ બે નિપુણ કાર્યકર્તા—સૂત અને માગધ—ઉત્પન્ન થયા.

Verse 16

तत्स्तोत्रञ्चक्रतुर्वीरौ राजाभूज्जनरञ्जनात् दुग्धा गौस्तेन शस्यार्थं प्रजानां जीवनाय च

તે બે વીરોએ તે સ્તોત્ર રચ્યું. પ્રજાને રંજિત કરવાથી તે રાજા બન્યો. તેના દ્વારા ગાયનું દોહન કરાયું—શસ્યસિદ્ધિ માટે અને પ્રજાના જીવનધારણ માટે પણ.

Verse 17

सह देवैर् मुनिगणैर् गन्धर्वैः साप्सरोगणैः पितृभिर्दानवैः सर्पैर् वीरुद्भिः पर्वतैर् जनैः

દેવો, મુનિગણો, ગંધર્વો અને અપ્સરાગણો સાથે; પિતૃઓ, દાનવો અને સર્પો સાથે; લતા-ઔષધિઓ, પર્વતો અને જનસમુદાયો સાથે પણ.

Verse 18

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरन्तेन प्राणानधारयत्

જે જે પાત્રોમાં વસુંધરાનું દોહન થતું હતું, તે તે પાત્રોમાં તેણીએ ઇચ્છિત મુજબ ક્ષીર આપ્યું; તે ક્ષીરથી તેમણે પ્રાણ ધાર્યા.

Verse 19

पृथोः पुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञाते ऽन्तर्द्विपालिनौ शिखण्डी हविर्धानमन्तर्धानात् व्यजायत

પૃથુના બે ધર્મજ્ઞ પુત્રો જન્મ્યા—અંતર્દ્વિ અને પાલિન. અને અંતર્ધાનથી શિખંડીએ હવિર્ધાનને જન્મ આપ્યો.

Verse 20

हविर्धानात् षडाग्नेयी धीषणाजनयत् सुतान् प्राचीनवर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ

હવિર્ધાનથી ષડાગ્નેયી (ધીષણા) એ પુત્રોને જન્મ આપ્યો—પ્રાચીનવર્હિષ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ, વ્રજ અને અજિન.

Verse 21

प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां यजतो यतः प्राचीनवर्हिर्भगवान् महानासीत्प्रजापतिः

પૂર્વાભિમુખ અગ્રવાળી કુશાથી પૃથ્વી પર યજ્ઞ કર્યાથી તે પૂજ્ય મહાપ્રજાપતિ ‘પ્રાચીનવર્હિ’ નામે મહાન્ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 22

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनवर्हिषः राजसूयाभिव्यक्तानामाद्य इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः शुभ्रमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्णाधत्त इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

સવર્ણાધત્ત, સામુદ્રી અને પ્રાચીનવર્હિના દસ પુત્રો—કેટલાક પાઠોમાં ‘રાજસૂયથી પ્રગટ થયેલાઓમાં આદ્ય’, ક્યાંક ‘શુભ્ર’, ક્યાંક ‘સુવર્ણાધત્ત’—આ બધા ‘પ્રચેતસ’ નામે પ્રસિદ્ધ અને ધનુર્વેદમાં પૂર્ણ પારંગત હતા।

Verse 23

अपृथग्धर्मचरणास् ते तप्यन्त महत्तपः दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

ધર્માચરણમાં અવિચલ એવા તેઓ મહાતપ કર્યું; સમુદ્રના જળમાં શયન કરીને દસ હજાર વર્ષો સુધી સ્થિત રહ્યા।

Verse 24

प्रजापतित्वं सम्प्राप्य तुष्टा विष्णोश् च निर्गताः भूः खं व्याप्तं हि तरुभिस्तांस्तरूनदहंश् च ते

પ્રજાપતિપદ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ તૃપ્ત થયા અને વિષ્ણુમાંથી પ્રગટ થયા. પૃથ્વી અને આકાશ વૃક્ષોથી વ્યાપ્ત હતાં; અને તેમણે એ જ વૃક્ષોને દહન કર્યા।

Verse 25

मुखजाग्निमरुद्भ्यां च दृष्ट्वा चाथ द्रुमक्षयम् उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रजापतीन्

પછી મુખમાંથી નીકળેલી અગ્નિ અને પવનો તથા વૃક્ષક્ષય જોઈને રાજા સોમ તે પ્રજાપતિઓ પાસે જઈને તેમને કહ્યું।

Verse 26

कोपं यच्छत दास्यन्ति कन्यां वो मारिषां वराम् तपस्विनो मुनेः कण्डोः प्रम्लोचायां ममैव च

ક્રોધને સંયમમાં રાખો. તેઓ તમને ઉત્તમ કન્યા મારિષા આપશે—તપસ્વી મુનિ કંડુ અને અપ્સરા પ્રમ્લોચાથી જન્મેલી, અને તેથી મારી સાથે પણ સંબંધ ધરાવતી.

Verse 27

भविष्यं जानता सृष्टा भार्या वो ऽस्तु कुलङ्करी अस्यामुत्पत्स्यते दक्षः प्रजाः संवर्धयिष्यति

ભવિષ્ય જાણનાર સ્રષ્ટાએ તેણીને રચી કહ્યું—“એ તમારી પત્ની થાઓ, કુળની શોભા. તેણીમાંથી દક્ષ જન્મશે અને તે પ્રજાઓનું પોષણ તથા વૃદ્ધિ કરશે.”

Verse 28

प्रचेतसस्तां जगृहुर्दक्षोस्याञ्च ततो ऽभवत् अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदोथ चतुष्पदः

પ્રચેતસોએ તેણીને (વિવાહમાં) સ્વીકારી; અને તેણીમાંથી દક્ષ જન્મ્યો. ત્યારબાદ તેની પાસેથી સ્થાવર અને જંગમ, દ્વિપદ તથા ચતુષ્પદ એવા સર્વ પ્રાણી પ્રગટ થયા.

Verse 29

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

દક્ષે પ્રથમ મનથી સૃષ્ટિ કરી; પછી સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું. તેણે દસ (કન્યાઓ) ધર્મને આપી અને તેર કશ્યપને અર્પણ કરી.

Verse 30

सप्ताविंशति सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे अदात्

તેણે સત્તાવીસ (કન્યાઓ/ભાગ) સોમને, ચાર અરીષ્ટનેમિને, બે બહુપુત્રને અને બે અંગિરસને આપ્યા.

Verse 31

तासु देवाश् च नागाद्या मैथुनान्मनसा पुरा धर्मसर्गम्प्रवक्ष्यामि दशपत्नीषु धर्मतः

તેમામાં દેવો, નાગાદિએ પૂર્વકાળે મનસિક મૈથુનથી પ્રજા ઉત્પન્ન કરી. હવે ધર્મ અનુસાર દશ પત્નીઓમાંથી ઉત્પન્ન થતો ધર્મસર્ગ ક્રમશઃ હું વર્ણવીશ.

Verse 32

विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्यान् साध्या व्यजायत मरुत्त्वया मरुत्त्वन्तो वसोस्तु वसवो ऽभवन्

વિશ્વામાંથી વિશ્વેદેવો ઉત્પન્ન થયા; સાધ્યામાંથી સાધ્યો જન્મ્યા; મરુત્ત્વતીમાંથી મરુતો પ્રગટ થયા; અને વસુમાંથી વસુગણ અસ્તિત્વમાં આવ્યા.

Verse 33

भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः कण्ठोरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णोरिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः स दृष्ट्वा मनसा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वे चैव भाण्डवे तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्बाया धर्मतो घोषो नागवीथी च यामिजा

ભાનુ (સૂર્ય)ના પુત્રો ભાનવ કહેવાય છે; અને મુહૂર્તમાંથી મુહૂર્તજ ગણ જન્મે છે. (કાલવિભાગોના અધિદેવ-નામોની ગણતરીમાં) સંબાયા, ધર્મતઃ, ઘોષ, નાગવીથી અને યામિજા પણ ઉલ્લેખિત છે.

Verse 34

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पा इन्दोर् नक्षत्रतः सुताः

પૃથ્વી વિષયક સર્વ સૃષ્ટિ અરુંધતીમાંથી ઉત્પન્ન થઈ. અને સંકલ્પામાંથી સંકલ્પગણ જન્મ્યા—નક્ષત્ર પરંપરાથી તેઓ ચંદ્રના પુત્ર ગણાય છે.

Verse 35

आपो ध्रुवञ्च सोमञ्च धरश् चैवानिलोनलः प्रत्यूषश् च प्रभावश् च वसवोष्टौ च नामतः

આપ, ધ્રુવ, સોમ, ધર; તેમજ અનિલ અને અનલ; અને પ્રત્યૂષ તથા પ્રભાવ—નામથી આઠ વસુઓ છે.

Verse 36

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस् तथा ध्रुवस्य कालो लोकान्तो वर्चाः सोमस्य वै सुतः

આપનો પુત્ર વૈતંડ્ય હતો; તેમજ શ્રમ, શાંત અને મુનિ ઋષિ પણ હતા. ધ્રુવમાંથી કાલ અને લોકાંત ઉત્પન્ન થયા; અને સોમનો પુત્ર વર્ચા હતો.

Verse 37

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायाः शिशिरः प्राणोथ रमणस् तथा

ધરનો પુત્ર દ્રવિણ છે; તેમજ હુતહવ્યવહ પણ છે. અને મનોહરામાંથી શિશિર, પ્રાણ તથા રમણ જન્મ્યા.

Verse 38

पुरोजवोनिलस्यासीदविज्ञातो ऽनलस्य च अग्निपुत्रः कुमारश् च शरस्तम्बे व्यजायत

પુરોજવ અનિલ (વાયુ)માંથી ઉત્પન્ન થયો અને અનલ (અગ્નિ)ને પણ અજ્ઞાત રહ્યો. તેમજ અગ્નિપુત્ર કુમાર શર-ઘાસના ગૂચ્છમાં જન્મ્યો.

Verse 39

तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्टजः कृत्तिकातः कार्त्तिकेयो यतिः सनत्कुमारकः

તેમના (સ્કંદ/કાર્ત્તિકેય) આ નામો છે—શાખ, વિશાખ, નૈગમેય, પૃષ્ટજ, કૃત્તિકાત, કાર્ત્તિકેય, યતિ અને સનત્કુમારક।

Verse 40

प्रत्यूषाद्देवलो जज्ञे विश्वकर्मा प्रभावतः कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वर्धकिः

પ્રત્યૂષમાંથી દેવલ જન્મ્યો; અને પ્રભાવમાંથી વિશ્વકર્મા—જે હજારો શિલ્પોનો કર્તા અને દેવતાઓનો વર્ધકી (મુખ્ય શિલ્પી) છે.

Verse 41

मनुष्याश्चोप्जीवन्ति शिल्पं वै भूषणादिकं सुरभी कश्यपाद्रुद्रानेकादश विजज्ञुषी

મનુષ્યો શિલ્પકર્મથી—આભૂષણ વગેરેનું નિર્માણ કરીને—જીવિકા મેળવે છે. સુરભીએ કશ્યપથી એકાદશ રુદ્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 42

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती स्तकपाठः धर्मश् चैवानिलोनल इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः धरिष इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मरणस्तथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः जातः सनत्कुमारत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः युवती इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अजैकपादहिर्ब्रघ्नस्त्वष्टा रुद्राश् च सत्तम

મહાદેવના પ્રસાદથી અને તપશક્તિથી પરિપક્વ થયેલી તે સતી, હે શ્રેષ્ઠ, અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, ત્વષ્ટા તથા રુદ્રગણોને પ્રગટ કરી.

Verse 43

त्वष्टुश् चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश्चापराजितः

ત્વષ્ટાનો શ્રીમાન પુત્ર વિશ્વરૂપ મહાયશસ્વી છે; તે જ હર, બહુરૂપ, ત્ર્યંબક અને અપરાજિત છે.

Verse 44

वृषाकपिश् च शम्भुश् च कपर्दी रैवतस् तथा मृगव्याधस्य सर्पश् च कपाली दश चैककः रुद्राणां च शतं लक्षं यैर् व्याप्तं सचराचरं

વૃષાકપિ, શંભુ, કપર્દી તથા રૈવત; મૃગવ્યાધ, સર્પ, કપાલી, દશ અને એકક—આ નામ-રૂપોથી એક લાખ રુદ્રો ચરાચર સમગ્ર જગતને વ્યાપે છે.