Adhyaya 27

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मुद्राप्रदर्शनं नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ सप्तविंशो ऽध्यायः दीक्षाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये दीक्षां सर्वदाञ्च मण्डलेब्जे हरिं यजेत् दशम्यामुपसंहृत्य यागद्रव्यं समस्तकं

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેય પુરાણમાં ‘મુદ્રાપ્રદર્શન’ નામનો છવ્વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સત્તાવીસમો અધ્યાય—‘દીક્ષાવિધિનું કથન’. નારદ બોલ્યા: હું દીક્ષાનું વર્ણન કરીશ; કમળસમાન મંડલ પર સદા હરિનું પૂજન કરવું જોઈએ. દશમીના દિવસે વિધિ પૂર્ણ કરીને, સમગ્ર યાગ-સામગ્રી એકત્ર કરવી.

Verse 2

विन्यस्य नारसिंहेन सम्मन्त्र्य शतवारकं सर्षपांस्तु फडन्तेन रक्षोघ्नान् सर्वतः क्षिपेत्

નરસિંહ મંત્રથી રક્ષાત્મક ન્યાસ કરીને, મંત્રનો એકસો આઠ વાર જપ કરી સરસવના દાણા અભિમંત્રિત કરવાં; પછી “ફટ્” ઉચ્ચારીને તે રક્ષો-નાશક દાણા સર્વ દિશાઓમાં છાંટવા।

Verse 3

शक्तिं सर्वात्मकां तत्र न्यसेत् प्रासादरूपिणीं सर्वौषधिं समाहृत्य विकिरानभिमन्त्रयेत्

ત્યાં પ્રાસાદરૂપિણી સર્વાત્મિકા શક્તિનો ન્યાસ કરવો. સર્વ ઔષધિઓ એકત્ર કરી છાંટતાં છાંટતાં મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરવી।

Verse 4

शतवारं शुभे पात्रे वासुदेवेन साधकः संसाध्य पण्जगव्यन्तु पञ्चभिर्मूलमूर्तिभिः

શુભ પાત્રમાં સાધકે વાસુદેવ મંત્રનો જપ કરતાં સો વાર પંચગવ્ય સિદ્ધ/તૈયાર કરવું, અને પાંચ મૂળમૂર્તિઓ સાથે આ વિધિ કરવી।

Verse 5

नारायणान्तैः सम्प्रोक्ष्य कुशाग्रैस्तेन तांभुवं विकिरान्वासुदेवेन क्षिपेदुत्तानपाणिना

નારાયણાંત મંત્રો સાથે કુશાગ્રથી વિધિપૂર્વક પ્રોક્ષણ કરવું; પછી તે (અભિમંત્રિત જળ) ભૂમિ પર છાંટતાં છાંટતાં વાસુદેવ મંત્રથી, હથેળી ઉપર રાખીને, છાંટવું/નિક્ષેપ કરવું।

Verse 6

त्रिधा पूर्वमुखस्तिष्ठन् ध्यायेत् विष्णुं तथा हृदि वर्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं विष्णुं प्रपूजयेत्

પૂર્વમુખે ઊભા રહી વિષ્ણુનું ત્રિવિધ ધ્યાન કરવું અને હૃદયમાં પણ તેમ જ ધ્યાન કરવું. પછી વર્ધનીসহ કુંભમાં, અંગોપચારসহ, વિષ્ણુની વિધિવત પૂજા કરવી।

Verse 7

सर्षपांस्तद्वदस्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशाग्रेणैव तां भुवमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः शतवारं मन्त्रयित्वा त्वस्त्रेणैव च वर्धनीं अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ईशानान्तं नयेच्च तं

‘રાઈના દાણા પણ એ જ રીતે અસ્ત્ર-મંત્રથી’—એવો એક પાઠભેદ; અને ‘કુશના અગ્રથી તે ભૂમિ’—એવો બીજો પાઠાંતર. મંત્રનું સો વાર જપ કરીને, અસ્ત્ર-મંત્રથી જ વર્ધની પાત્ર પર અવિચ્છિન્ન ધારાથી સિંજન કરી, તેને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) અંત સુધી લઈ જવું।

Verse 8

कलसं पृष्ठतो नीत्वा स्थापयेद्विकिरोपरि संहृत्य विकिरान् दर्भैः कुम्भेशं कर्करीं यजेत्

કલશને પાછળ લઈ જઈ વિકિર ઉપર સ્થાપિત કરવો. પછી દર્ભ ઘાસથી છૂટા પડેલા દ્રવ્યો એકત્ર કરીને કુંભેશ અને કર્કરીની પૂજા કરવી।

Verse 9

सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं खण्डिले पूजयेद्धरिं अग्नावपि समभ्यर्च्य मन्त्रान् सञ्जप्य पूर्ववत्

ખંડિલ (વેદી) પર વસ્ત્રসহ અને પંચરત્ન-સમૃદ્ધ અર્પણથી હરિની પૂજા કરવી. તેમજ અગ્નિમાં પણ યોગ્ય રીતે અર્ચન કરીને, પૂર્વવત્ મંત્રજપ કરવો।

Verse 10

प्रक्षाल्य पुण्डरीकेन विलिप्यान्तः सुगन्धिना उखामाज्येन संपूर्य गोक्षीरेण तु साधकः

પુંડરીક (શ્વેત કમળ)થી પાત્ર ધોઈ, અંદર સુગંધિત દ્રવ્યથી લેપન કરવું. સાધકે ઉખાને ઘીથી ભરવી અને ગોક્ષીરનો પણ (વિધિ મુજબ) ઉપયોગ કરવો।

Verse 11

आलोक्य वासुदेवेन ततः सङ्कर्षणेन च तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत् क्षीरे सुसंस्कृते

વાસુદેવથી અને પછી સંકર્ષણથી અભિમંત્રિત કરીને, ઘી સાથે મિશ્રિત તંડુલોને સુસંસ્કૃત ક્ષીરમાં નાખવા।

Verse 12

प्रद्युम्नेन स्मालोड्य दर्व्या सङ्घट्टयेच्छनैः पक्वमुत्तारयेत् पश्चादनिरुद्धेन देशिकः

પ્રદ્યુમ્ન-નામમંત્રથી તેને નરમાઈથી હલાવી, દર્વી (કરછો) વડે ધીમે ધીમે એકત્ર કરવું. પક્વ થયા પછી દેશિક આચાર્ય અનિરુદ્ધ-નામમંત્રથી પછી તેને બહાર કાઢે.

Verse 13

प्रक्षाल्यालिप्य तत् कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं तु भस्मना नारायणेन पार्श्वेषु चरुमेवं सुसंस्कृतं

ધોઈને અને લેપન કરીને, ભસ્મથી ઊર્ધ્વપુંડ્ર તિલક કરવું. તિલકના બંને બાજુ ‘નારાયણ’ લખવું; આ રીતે ચરુ/વિધિ સુસંસ્કૃત બને છે.

Verse 14

भागमेकं तु देवाय कलशाय द्वितीयकं तृतीयेन तु भागेन प्रदद्यादाहुतित्रयं

એક ભાગ દેવતાને અર્પણ કરવો, બીજો ભાગ કલશને. ત્રીજા ભાગથી અગ્નિમાં ત્રણ આહુતિઓ આપવી.

Verse 15

शिष्यैः सह चतुर्थं तु गुरुरद्याद्विशुद्धये नारायणेन सम्मन्त्र्य सप्तधा क्षीरवृक्षजम्

ચોથો ભાગ ગુરુએ શિષ્યો સાથે શુદ્ધિ માટે ભોજન કરવો. નારાયણ-મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને, ક્ષીરવૃક્ષમાંથી મળતા દુગ્ધસ્રાવને સાત ભાગમાં વહેંચી સેવન કરવું.

Verse 16

दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा ज्ञात्वास्वपातकं ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितमुत्तमं

દંતકાષ્ઠ ચાવીને પછી ત્યજી દેવું—આને સ્વપાતક (લઘુ પાપ) તરીકે જાણવું. ઉત્તમ વિધિ પ્રમાણે તેનું અગ્ર ઇન્દ્ર, અગ્નિ, ઉત્તર અને ઈશાની (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશા તરફ રાખીને તેને પડવા દેવું.

Verse 17

शुभं सिंहशतं हुत्वा आचम्याथ प्रविश्य च उत्थायाज्येनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आलोड्य वासुदेवेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विवृद्धये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुभं सिद्धमिति ज्ञात्वा ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजागारं न्यसेन्मन्त्री प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणं

શુભ રીતે સો આહુતિઓ હવનમાં અર્પણ કરીને, પછી આચમન કરીને તે પૂજાગૃહમાં પ્રવેશ કરે. ઊભા થઈ ‘ઉત્થાયાજ્યેનેતિ’, પછી ‘આલોડ્ય વાસુદેવેન’, અને ‘વિવૃદ્ધયે’ એવા મંત્રપાઠ કરે. ‘શુભ કર્મ સિદ્ધ થયું’ એમ જાણી મંત્રજ્ઞ પૂજાગારમાં વિધિપૂર્વક સ્થાપન કરે અને પૂર્વમુખ થઈ વિષ્ણુની પ્રદક્ષિણા કરે.

Verse 18

संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सल

સંસારરૂપી સમુદ્રમાં ડૂબેલા, બંધાયેલા પશુ સમાન જીવોના પાશમોક્ષ માટે, હે દેવ! તમે જ એકમાત્ર શરણ છો; તમે સદા ભક્તવત્સલ છો.

Verse 19

देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्प्रसादात् पशूनिमान्

હે દેવોના દેવ! આજ્ઞા આપો; તમારા પ્રસાદથી સામાન્ય પાશ-બંધનોથી બંધાયેલા આ પશુઓને હું મુક્ત કરીશ.

Verse 20

इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्वज्ज्वलनादिना

આ રીતે દેવેશને નિવેદન કરીને, પછી પશુઓ પાસે પ્રવેશ કરવો; અને ધારણાઓ દ્વારા, પૂર્વપ્રજ્વલન વગેરે વિધિઓથી તેમનું શુદ્ધિકરણ કરવું.

Verse 21

संस्कृत्य मूर्त्या संयोज्य नेत्रे बद्ध्वा प्रदर्शयेत् पुष्पपूर्णाञ्जलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत्

સામગ્રીને સંસ્કૃત કરીને મૂર્તિ સાથે સંયોજિત કરવી; નેત્રોને ઢાંકી પછી ઉઘાડી દર્શાવવી. ત્યાં પુષ્પોથી ભરેલી અંજલિઓ અર્પણ કરવી અને તે પ્રતિમામાં દેવતાના નામનું નિયોજન (આવાહન) કરવું.

Verse 22

अमन्त्रमर्चनं तत्र पूर्ववत् कारयेत् क्रमात् यस्यां मूर्तौ पतेत् पुष्पं तस्य तन्नाम निर्दिशेत्

ત્યાં પૂર્વવત્ ક્રમે મંત્ર વિના અર્ચના કરાવવી. જે મૂર્તિ પર પુષ્પ પડે, તેનું જ નામ તે દેવરૂપનું કહી દર્શાવવું.

Verse 23

शिखान्तसम्मितं सूत्रं पादाङ्गुष्ठादि षड्गुणं कन्यासु कर्तितं रक्तं पुनस्तत्त्रिगुणीकृतम्

સૂત્રનું માપ શિખાના અંત સુધી કરવું. કન્યાઓ માટે પાદાંગુષ્ઠાદિ પ્રમાણથી છગણું નિર્ધારિત છે; તેમના માટે બનાવેલ લાલ સૂત્રને ફરી ત્રિગુણ (ત્રણ વાળ) કરવું.

Verse 24

यस्यां संलीयते विश्वं यतो विश्वं प्रसूयते प्रकृतिं प्रक्रियाभेदैः संस्थितां तत्र चिन्तयेत्

જેમા વિશ્વ લીન થાય છે અને જ્યાંથી વિશ્વ પ્રસૂતિ પામે છે—પ્રક્રિયાના ભેદોથી વિવિધ રીતે સ્થિત એવી તે પ્રકૃતિનું ચિંતન કરવું.

Verse 25

तेन प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा तत्त्वसङ्ख्यया कृत्वा शरावे तत् सूत्रं कुण्डपार्श्वे निधाय तु

તે જ સૂત્રથી તત્ત્વોની સંખ્યાનુસાર પ્રાકૃતિક પાશો ગૂંથીને, તે સૂત્રને શરાવ (પાત્ર)માં તૈયાર કરી પછી કુંડની બાજુમાં સ્થાપિત કરવું.

Verse 26

ततस्तत्त्वानि सर्वाणि ध्यात्वा शिष्यतनौ न्यसेत् सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि देशिकः

પછી સર્વ તત્ત્વોનું ધ્યાન કરીને, સૃષ્ટિક્રમ અનુસાર—પ્રકૃતિથી પૃથ્વી સુધી—દેશિક (આચાર્ય) શિષ્યના દેહ પર ન્યાસ કરવો.

Verse 27

तत्रैकधा पण्चधा स्याद्दशद्वादशधापि वा घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः निधीयते इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः तत्रार्चा पञ्चधा या स्यादङ्गैर् द्वादशधापि वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्रात्मा पञ्चधा वा स्यात् दशद्वदशधापिवेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ज्ञातव्यः सर्वभेदेन ग्रथितस्तत्त्वचिन्तकैः

અહીં (પાઠભેદ અનુસાર) તેને એકરૂપ, પંચરૂપ, તેમજ દશરૂપ કે દ્વાદશરૂપ તરીકે પણ જાણવું. તેમ જ અર્ચા પંચવિધ કહેવાય છે, અને અઙ્ગો સહિત દ્વાદશવિધ પણ. એ જ રીતે આત્મતત્ત્વ પણ પંચવિધ અથવા દશ/દ્વાદશવિધ રૂપે જાણવું. તત્ત્વચિંતકોએ સર્વ ભેદ સાથે આ વ્યવસ્થા ગૂંથી છે.

Verse 28

अङ्गैः पञ्चभिरध्वानं निखिलं विकृतिक्रमात् तन्मात्रात्मनि संहृत्य मायासूत्रे पशोस्तनौ

પાંચ અઙ્ગો દ્વારા વિકૃતિ-ક્રમ અનુસાર સમગ્ર અધ્વાન (માર્ગ) ને ક્રમે ક્રમે સંહૃત કરવો; તેને તન્માત્રાના સાર-સ્વરૂપમાં લીન કરીને, બંધ જીવ (પશુ) ના દેહમાં રહેલા માયાસૂત્ર પર સ્થાપિત કરવો.

Verse 29

प्रकृतिर्लिङ्गशक्तिश् च कर्ता बुद्धिस् तथा मनः पञ्चतन्मात्रबुद्ध्याख्यं कर्माख्यं भूतपञ्चकं

પ્રકૃતિ, લિંગશક્તિ, કર્તા (અહંભાવ), બુદ્ધિ તથા મન; પંચ તન્માત્રા, કર્મેન્દ્રિય-સંજ્ઞક સમૂહ, અને પંચભૂત—આ તત્ત્વભેદ તરીકે ગણાયા છે.

Verse 30

ध्यायेच्च द्वादशात्मानं सूत्रे देहे तथेच्छया हुत्वा सम्पातविधिना सृष्टेः सृष्टिक्रमेण तु

સૂત્રમાં (સૂક્ષ્મ તંતુમાં) અને દેહમાં, પોતાની ઇચ્છા/સંકલ્પ અનુસાર દ્વાદશાત્માનું ધ્યાન કરવું; અને સંપાત-વિધિથી આહુતિ અર્પણ કરીને, સૃષ્ટિના ક્રમ—અર્થાત્ ઉત્પત્તિ-ક્રમ—અનુસાર આગળ વધવું.

Verse 31

एकैकं शतहोमेन दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः शरावे सम्पुटीकृत्य कुम्भेशाय निवेदयेत्

દરેક દ્રવ્યને શત હોમથી અર્પણ કરીને, પછી પૂર્ણાહુતિ કરીને, તેને શરાવામાં ઢાંકીને (સમ્પુટીકૃત કરીને) કુંભેશને નિવેદન કરવું.

Verse 32

अधिवास्य यथा न्यायं भक्तं शिष्यं तु दीक्षयेत् करणीं कर्तरीं वापि रजांसि खटिकामपि

વિધિ મુજબ પહેલાં અધિવાસ કરીને ભક્ત શિષ્યને દીક્ષા આપવી. ક્રિયામાં જરૂર મુજબ કરણી, કર્તરી (કાતરી/છરી), રજાંસિ (ધૂળ/ચૂર્ણ) તથા ખટિકા (ચોક) પણ વાપરવી.

Verse 33

अन्यदप्युपयोगि स्यात् सर्वं तद्वायुगोचरे संस्थाप्य मूलमन्त्रेण परामृश्याधिवाधिवासयेत्

બીજું જે કંઈ ઉપયોગી હોય તે બધું વાયુ-ગોચર નિર્ધારિત પરિસરમાં સ્થાપિત કરવું. બધું ત્યાં રાખીને મૂળમંત્રથી સ્પર્શ કરી પછી અધિવાસ કરાવવો.

Verse 34

नमो भूतेभ्यश् च बलिः कुशे शेते स्मरन् हरिं मण्डपं भूषयित्वाथ वितानघटलड्डुकैः

“નમો ભૂતેભ્યઃ” કહી નમસ્કાર સાથે બલિ અર્પણ કરવી. પછી કુશ પર શયન કરીને હરિનું સ્મરણ કરતાં મંડપને શોભાવવો, અને ત્યારબાદ વિતાન, ઘટ તથા લાડુથી અલંકૃત કરવો.

Verse 35

मण्डलेथ यजेद्विष्णुं ततः सन्तर्प्य पावकं आहूय दीक्षयेच्छिष्यान् बद्धपद्मासनस्थितान्

પછી મંડળમાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ પાવક (અગ્નિ)ને તર્પણથી સંતોષી તેનું આવાહન કરીને, બદ્ધ પદ્માસનમાં બેઠેલા શિષ્યોને દીક્ષા આપવી.

Verse 36

सम्मोक्ष्य विष्णुं हस्तेन मूर्धानं स्पृश्य वै क्रमात् प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवतां

વિષ્ણુનું સમ્યક્ આવાહન/સ્થાપન કરીને, ક્રમ પ્રમાણે હાથથી મસ્તકનો સ્પર્શ કરવો; અને પ્રકૃતિથી અંતિમ વિકૃતિ સુધી અધિભૂત તથા અધિદૈવત સહિત તત્ત્વ-પરંપરાનું ચિંતન કરવું.

Verse 37

सृष्टिमाध्यात्मिकीं कृत्वा हृदि तां संहरेत् क्रमात् तन्मात्रभूतां सकलां जीवेन समतां गतां

આધ્યાત્મિક (આંતરિક) સૃષ્ટિ રચીને તેને ક્રમે ક્રમે હૃદયમાં સંહરવી જોઈએ; જ્યાં સુધી સમગ્ર પ્રપંચ તન્માત્ર-રૂપ બની જીવ સાથે સમતા (તાદાત્મ્ય) પ્રાપ્ત ન કરે.

Verse 38

ततः सम्प्रार्थ्य कम्भेशं सूत्रं संहृत्य देशिकः मायासूत्रे सुशोभने इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः करालं कर्तरीञ्चापि इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वितानभवगन्धकैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वितानपटकेन्द्रियैर् इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तु

પછી કમ્ભેશને વિધિવત્ પ્રાર્થના કરીને દેશિક (આચાર્ય) સૂત્રને સંહરી લે છે. પવિત્ર અગ્નિની નજીક આવી તેને અગ્નિવેદીના પાર्श્વમાં સ્થાપી ત્યાં જ મૂકી દે છે.

Verse 39

मूलमन्त्रेण सृष्टीशमाहुतीनां शतेन तं उदासीनमथासाद्य पूर्णाहुत्या च देशिकः

દેશિક (આચાર્ય) ઉદાસીન સૃષ્ટીશના સમીપ જઈ મૂળમંત્રથી સો આહુતિઓ અર્પણ કરે; અને અંતે પૂર્ણાહુતિથી સમાપ્તિ કરે.

Verse 40

शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितं सन्ताड्य हृदयन्तेन हुंफट्कारान्तसंयुतैः

શ્વેત રજ (પરાગ/ધૂળ) લઈને તેને મૂળમંત્રથી સો વાર મંત્રિત કરવું; પછી હૃદયમંત્ર ઉચ્ચારી, અંતે “હું” અને “ફટ્” જોડીને તેને પ્રહાર/પ્રક્ષેપ કરવો.

Verse 41

वियोगपदसंयुक्तैर् वीजैः पदादिभिः क्रमात् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लिष्य जुहुयात्ततः

વિયોગ (લય) પદોથી સંયુક્ત બીજમંત્રોને નિર્ધારિત પદાદિ-ક્રમથી પ્રયોગ કરીને, પૃથ્વી વગેરે તત્ત્વોને ક્રમે વિશ્લેષિત (વિઘટિત) કરી, ત્યારબાદ તેમને અગ્નિમાં આહુતિરૂપે હોમ કરવો.

Verse 42

वह्नावखिलतत्त्वानामालये व्याहृते हरौ नीयमानं क्रमात्सर्वं तत्राध्वानं स्मरेद्बुधः

બુદ્ધિમાન સાધકે અંતર્માર્ગ (અધ્વન) રૂપે સ્મરણ કરવું કે પવિત્ર વહ્નિમાં વ્યાહૃત હરિ—જે સર્વ તત્ત્વોનું આલય છે—તેમાં સર્વ વસ્તુઓ ક્રમે ક્રમે નીત થઈ લય પામે છે।

Verse 43

ताडनेन वियोज्यैवं आदायापाद्य शाम्यतां प्रकृत्याहृत्य जुहुयाद्यथोक्ते जातवेदसि

આ રીતે તાડન કરીને તેને અલગ કરવું; પછી તેને ઉઠાવી નજીક લાવી ક્રિયાને શાંત કરવી। તેને તેની મૂળ-પ્રકૃતિમાં પાછું સ્થાપી, યથોક્ત રીતે જાતવેદસ (યજ્ઞાગ્નિ)માં આહુતિ આપવી।

Verse 44

गर्भाधानं जातकर्म भोगञ्चैव लयन्तथा

ગર્ભાધાન, જાતકર્મ, ભોગ (વિધિપૂર્વક ઉપભોગ/આહુતિ-ભક્ષણ) તથા લય—આ અહીં ગણવામાં આવ્યા છે।

Verse 45

शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य पूर्णाहुत्या तु देशिकः सन्नयेद्द्विपरे तत्त्वे यावदव्याहृतं क्रमात्

શુદ્ધ તત્ત્વને સમુદ્ધૃત કરીને, દેશિક (આચાર્ય) પૂર્ણાહુતિ દ્વારા તેને ક્રમે ક્રમે આગળના દ્વિપર/અનુવર્તી તત્ત્વમાં સન્નય કરાવે—‘અવ્યાહૃત’ પદ સુધી।

Verse 46

तत् परं ज्ञानयोगेन विलाप्य परमात्मनि विमुक्तबन्धनं जीवं परस्मिन्नव्यये पदे

પછી જ્ઞાનયોગ દ્વારા જીવને પરમાત્મામાં વિલય કરાવી, તે બંધનમુક્ત થઈ તે પરમ અવ્યય પદમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।

Verse 47

निवृत्तं परमानन्दे शुद्धे बुद्धे स्मरेद्बुधः दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चादेवं दीक्षा समाप्यते

બુદ્ધિમાન દીક્ષાર્થીએ પરમાનંદરૂપ, શુદ્ધ અને પ્રબુદ્ધ ‘નિવૃત્તિ’ તત્ત્વનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું. ત્યારબાદ પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવાથી દીક્ષા પૂર્ણ થાય છે.

Verse 48

प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि यैर् दीक्षा होमसंलयः ॐ यं भूतानि विशुद्धं हुं फट् अनेन ताडनं कुर्याद्वियोजनमिह द्वयं

દીક્ષા સિદ્ધિ અને હોમ-પ્રક્રિયા સમાપ્તિ માટે હું પ્રયોગમંત્રો કહું છું. ‘ઓં યં ભૂતાનિ વિશુદ્ધં હું ફટ્’ વડે તાડન કરવું; અહીં દ્વિવિધ વિયોજન થાય છે.

Verse 49

ॐ यं भूतान्यापातयेहं आदानं कृत्वा चानेन प्रकृत्या योजनं शृणु ताडनेन विमोक्ष्यैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यं भूतानि पुंश्चाहो होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि ततः पूर्णाहुतेर्मनुं

‘ઓં યં ભૂતાન્યાપાતયેહં’—આથી અહીં ભૂતોને પાડી/દૂર કરવું. આદાન કરીને વિધિપ્રમાણે પ્રયોગ-યોજન સાંભળ; તાડનથી તેમને વિમોચિત કર—એવું કહેવાયું છે. ચિહ્નિત પાઠમાં: ‘ઓં યં ભૂતાનિ…’—હું હોમમંત્ર કહું; પછી પૂર્ણાહુતિનો મંત્ર.

Verse 50

ॐ भूतानि संहर स्वाहा ॐ अं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय वौषट् पूर्णाहुत्यनन्तरे तु तद्वै शिष्यन्तु साधयेत् एवं तत्त्वानि सर्वाणि क्रमात्संशोधयेद् बुधः

‘ઓં ભૂતાનિ સંહર સ્વાહા’, ‘ઓં અં’, અને ‘ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય વૌષટ્’. પૂર્ણાહુતિ પછી તરત સાધકે શિષ્ય માટે તે વિધિ સિદ્ધ કરવી. આમ બુદ્ધિમાન ક્રમે સર્વ તત્ત્વોનું સંશોધન કરે.

Verse 51

नमोन्तेन स्ववीजेन ताडनादिपुरःसरम् ॐ वां वर्मेन्द्रियाणि ॐ दें बुद्धीन्द्रियाणि यं वीजेन समानन्तु ताडनादिप्रयोगकम्

‘નમઃ’ અંત્યযুক্ত સ્વબીજથી, તાડનાદિ ક્રિયાઓ પૂર્વે કરીને—‘ઓં વાં’ ને કર્મેન્દ્રિયોના વર્મ (કવચ) તરીકે અને ‘ઓં દેં’ ને બુદ્ધીન્દ્રિયોના વર્મ તરીકે સ્થાપિત કરવું; પછી ‘યં’ બીજથી તાડનાદિ પ્રયોગને સમ/સંતુલિત કરવો.

Verse 52

ॐ सुंगन्धतन्मात्रे वियुङ्क्ष्व हुं फट् ॐ सम्पाहिं हा ॐ खं खं क्ष प्रकृत्या ॐ सुं हुं गन्धतन्मात्रे संहर स्वाहा ततः पूर्णाहुतिश् चैवमुत्तरेषु प्रयुज्यते ॐ रां रसतन्मात्रे ॐ भें रूपतन्मात्रे ॐ रं स्पर्शतन्मात्रे ॐ एं शब्दतन्मात्रे ॐ भं नमः ॐ सों अहङ्कारः ॐ नं बुद्धे ॐ ॐ प्रकृते एकमूर्तावयं प्रोक्तो दीक्षायोगः समासतः एवमेव प्रयोगस्तु नवव्यूहादिके स्मृतः

ॐ—ગંધ-તન્માત્ર માટે: ‘વિયુઙ્ક્ષ્વ’ (અલગ કર) હું ફટ્। ॐ—‘સમ્પાહિ’ (રક્ષા/દૃઢ કર) હા। ॐ—ખં ખં ક્ષ, પ્રકૃતિના સંદર્ભ સાથે। ॐ—સું હું: ‘ગંધ-તન્માત્રનો સંહાર/લય કર’ સ્વાહા। ત્યારબાદ પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી. એ જ રીતે આગળ—ॐ રાં રસ-તન્માત્રે, ॐ ભેં રૂપ-તન્માત્રે, ॐ રં સ્પર્શ-તન્માત્રે, ॐ એં શબ્દ-તન્માત્રે। ॐ ભં નમઃ। ॐ સોં અહંકાર માટે। ॐ નં બુદ્ધિ માટે। ॐ ॐ પ્રકૃતિ માટે। સંક્ષેપમાં આ એકમૂર્તિ-વિધિનો દીક્ષા-યોગ છે; નવવ્યૂહ આદિમાં પણ આ જ પ્રયોગ સ્મૃત છે।

Verse 53

दग्धापरस्मिन् सन्दध्यान्निर्वाणे प्रकृतिन्नरः अविकारे समादध्यादीश्वरे प्रकृतिन्नरः

‘પર’ એટલે બાહ્ય વિષય-ક્ષેત્ર દગ્ધ થયા પછી મનુષ્યે નિર્વાણ-અવસ્થામાં પ્રકૃતિ પર ધ્યાન સ્થિર કરવું. અવિકાર ઈશ્વરમાં પણ પ્રકૃતિને દૃઢપણે સ્થાપિત કરવી.

Verse 54

शोधयित्वाथ भुतानि कर्माङ्गानि विशोधयेत् बुद्ध्याख्यान्यथ तन्मात्रमनोज्ञानमहङ्कृतिं

સ્થૂલ ભૂતોને શુદ્ધ કરીને, પછી કર્મેન્દ્રિયોને વિશોધિત કરવી. ત્યારબાદ અંતઃકરણ-તત્ત્વો—બુદ્ધિ, તન્માત્રાઓ, મન, જ્ઞાન અને અહંકૃતિ—ને પણ શુદ્ધ કરવી.

Verse 55

लिङ्गात्मानं विशोध्यान्ते प्रकृतिं शोधायेत् पुनः आहि हामिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ सं पाहि स्वाहा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अं दुं स्त्व प्रकृत्या इति ॐ खं खं स्त्व प्रकृत्या इति च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्माख्यानि च शोधयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पुरुषं प्राकृतं शुद्धमीश्वरे धाम्नि संस्थितं

લિંગાત્મા (સૂક્ષ્મ-શરીર-સ્વ) ને શુદ્ધ કરીને અંતે ફરી પ્રકૃતિને શુદ્ધ કરવી. કેટલાક પાઠોમાં ‘આહિ હામિ’; બે હસ્તપ્રતોમાં ‘ॐ સં પાહિ સ્વાહા’ મળે છે. અન્ય પાઠમાં ‘અં દું સ્ત્વ પ્રકૃત્યા’, અને ચિહ્નિત પ્રતિમાં ‘ॐ ખં ખં સ્ત્વ પ્રકૃત્યા’ વાંચન છે. બે હસ્તપ્રતો ‘કર્માખ્યાનિ ચ શોધયેત્’ પણ ઉમેરે છે. આ રીતે પ્રાકૃત પુરુષ શુદ્ધ થઈ ઈશ્વરના ધામમાં સ્થાપિત થાય છે।

Verse 56

स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदं ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं त्वधिकारिणी

જેનામાં સર્વ ભોગ અને મુક્તિને પોતાના આધ્યાત્મિક ગોચરમાં કરી લેવામાં આવ્યા છે અને જેમાં અંતઃસ્થ આસન (હૃદય-આધાર) સ્થાપિત થયું છે—તે દેવતાનું ધ્યાન કરીને પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ અધિકારી પુરુષની દીક્ષા થાય છે।

Verse 57

अङ्गैर् आराध्य मन्त्रस्य नीत्वा तत्त्वगणं समं क्रमादेवं विशोध्यान्ते सर्वसिद्धिसमन्वितं

મંત્રના અઙ્ગ-ઉપાસનાથી આરાધના કરીને તત્ત્વસમૂહને સમત્વમાં લાવી, ક્રમે ક્રમે તેમનું શુદ્ધિકરણ કરવું; અંતે તે સર્વ સિદ્ધિઓથી યુક્ત થાય છે.

Verse 58

ध्यायन् पूर्णाहितिं दद्यात्दीक्षेयं साधके स्मृता द्रव्यस्य वा न सम्पत्तिरशक्तिर्वात्मनो यदि

એકાગ્ર ધ્યાનપૂર્વક પૂર્ણ આહુતિ અર્પણ કરવી જોઈએ. આ સાધકની દીક્ષા કહેવાય છે—ખાસ કરીને દ્રવ્યનો અભાવ હોય અથવા પોતાની શક્તિ ન હોય ત્યારે.

Verse 59

इष्ट्वा देवं यथा पूर्वं सर्वोपकरणान्वितं सद्योधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेद्देशिकोत्तमः

પૂર્વવિધિ મુજબ સર્વ ઉપકરણો સહિત દેવની પૂજા કરીને, તે જ દિવસે અધિવાસ કરાવી; અને દ્વાદશીએ શ્રેષ્ઠ દેશિક દીક્ષા આપે.

Verse 60

भक्तो विनीतः शारीरैर् गुणैः सर्वैः समन्वितः शिष्यो नातिधनी यस्तु स्थण्डिलेभ्यर्च्य दीक्षयेत्

ભક્ત અને વિનમ્ર, સર્વ શારીરિક ગુણોથી યુક્ત અને અતિધનવાન ન હોય—એવા શિષ્યને સ્થંડિલ પર પૂજન કરીને દીક્ષા આપવી જોઈએ.

Verse 61

अध्वानं निखिलं दैवं भौतं वाध्यात्मिकी कृतं सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे ध्यात्वा तु देशिकः

દેશિકે સૃષ્ટિક્રમ અનુસાર શિષ્યના દેહમાં સમગ્ર અધ્વ-વ્યવસ્થાને—દૈવ, ભૌતિક અને અધ્યાત્મરૂપે રચિત—ધ્યાનમાં ધારણ કરીને પછી વિધિ આગળ વધારવી.

Verse 62

अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमात् सन्तर्प्य सृष्टिमान् स्वमन्त्रैर् वासुदेवादीन् जननादीन् विसर्जयेत्

પ્રથમ સૃષ્ટિકર્તા (અધ્વર્યુ) ક્રમશઃ આઠ-આઠ આહુતિઓના સમૂહોથી આવાહિત શક્તિઓને સંતોષે; ત્યારબાદ પોતાના-પોતાના મંત્રોથી વાસુદેવાદિ તથા જનનાદિ તત્ત્વોને વિધિપૂર્વક વિસર્જિત કરે.

Verse 63

होमेन शोधयेत् पश्चात्संहारक्रमयोगतः योनिसूत्राणि बद्धानि मुक्त्वा कर्माणि देशिकः

ત્યારબાદ દેશિક સંહાર-ક્રમ અનુસાર હોમ દ્વારા (વિધિ અને ઉપકરણો) શુદ્ધ કરે; બંધાયેલા ‘યોનિ-સૂત્રો’ મુક્ત કરીને કર્મોનું ઉપસંહાર કરે.

Verse 64

शिष्यदेहात्समाहृत्य क्रमात्तत्त्वानि शोधयेत् अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैवके

શિષ્યના દેહમાંથી તત્ત્વોને સમાહૃત (પ્રત્યાહૃત) કરીને ક્રમશઃ તેમનું શોધન કરવું; અધિદૈવિક સ્તરે તેમને પ્રાકૃત અગ્નિ અને વિષ્ણુમાં લયને પામાડવું.

Verse 65

शुद्धं तत्त्वमशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत् शिष्ये प्रकृतिमापन्ने दग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान्

અશુદ્ધ દ્વારા પણ શુદ્ધ તત્ત્વની સિદ્ધિ—પૂર્ણાહુતિથી—કરવી. શિષ્ય જ્યારે પ્રકૃતિમાં પડી જાય, ત્યારે પ્રાકૃત ગુણોને દગ્ધ કરીને (ગુરુ) તેને ફરી શુદ્ધતામાં સ્થાપે છે.

Verse 66

लिखितं दैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजां कृत्वा विसर्जयेदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलादीन् विसर्जयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्णाहुत्या तु सन्नयेदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मौचयेदधिकारे वा नियुञ्ज्याद्देशिकः शिशून् अथान्यान् शक्तिदीक्षां वा कुर्यात् भावे स्थितो गुरुः

‘લિખિતં દૈવમ્’—આ ખ-પાઠ છે. ‘પૂજા કરીને વિસર્જન કરે’—આ ઘ-પાઠ છે. ‘વિમલા આદિનું વિસર્જન કરે’—આ ઙ-પાઠ છે. ‘પરંતુ પૂર્ણાહુતિથી જ સમાપ્તિ કરે’—આ ખ અને ઘ, બન્ને પાઠોમાં છે. ત્યારબાદ યોગ્ય અધિકાર/પ્રસંગે દેશિક શિષ્યને નિયમમાંથી મુક્ત કરે અથવા બાળકો તથા અન્યને યોગ્ય કર્તવ્યોમાં નિયુક્ત કરે; અથવા ગુરુ યોગ્ય ભાવસ્થિતિમાં રહી શક્તિદીક્ષા આપે.

Verse 67

भक्त्या सम्प्रातिपन्नानां यतीनां निर्धनस्य च सम्पूज्य स्थण्डिले विष्णुं पार्श्वस्थं स्थाप्य पुत्रकं

ભક્તિપૂર્વક શરણાગત યતિઓ તથા નિર્ધનોનું યથોચિત પૂજન કરીને, શુદ્ધ સ્થંડિલ પર વિષ્ણુની આરાધના કરવી; પછી દેવની બાજુએ બાળકને સ્થાપી વિધિ આગળ વધારવી।

Verse 68

देवताभिमुखः शिष्यस्तिर्यगास्यः स्वयं स्थितः अध्वानं निखिलं ध्यात्वा पर्वभिः स्वैर् विकल्पितं

શિષ્ય દેવતાભિમુખ ઊભો રહી, મોં થોડું તિર્યક (અવર્તિત) રાખે; અને સમગ્ર અધ્વાનનું ધ્યાન કરીને, પોતાની કલ્પિત પર્વ-વિભાગ મુજબ ક્રમે વિન્યાસ કરે।

Verse 69

शिष्यदेहे तथा देवमाधिदैविकयाचनं ध्यानयोगेन सञ्चिन्त्य पूर्ववत्ताडनादिना

એ જ રીતે શિષ્યના દેહ પર ધ્યાનયોગથી આધિદૈવિક યાચના દ્વારા દેવને મનમાં આવાહન કરીને, પૂર્વવત્ તાડન વગેરે ક્રિયાઓ કરવી।

Verse 70

क्रमात्तत्त्वानि सर्वाणि शोधयेत् स्थण्डिले हरौ ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वात्मनि तत्परः

પછી ક્રમશઃ સ્થંડિલ પર હરિપૂજામાં સર્વ તત્ત્વોનું શુદ્ધિકરણ કરવું; ત્યારબાદ તાડનથી તેમને વિયોગ કરી, પોતાના અંદર ગ્રહણ કરીને આત્મનિષ્ઠ રહેવું।

Verse 71

देवे संयोज्य संशोध्य गृहीत्वा तत् स्वभावतः आनीय शुद्धभावेन सन्धयित्वा क्रमेण तु

તેને દેવ સાથે સંયોજિત કરી શુદ્ધ કરીને, તેના સ્વભાવ મુજબ ગ્રહણ કરવું; પછી શુદ્ધ ભાવથી તેને લાવી, ક્રમે સંધાન (સમ્યક્-યોગ) કરીને આગળ વધવું।

Verse 72

शोधयेद्ध्यानयोगेन सर्वतो ज्ञानमुद्रया शुद्धेषु सर्वतत्त्वेषु प्रधाने चेश्वरे स्थिते

ધ્યાનયોગથી અને સર્વથા જ્ઞાનમુદ્રાના સાધનથી અંતઃકરણને શુદ્ધ કરવું જોઈએ. સર્વ તત્ત્વો શુદ્ધ થતાં સાધક પ્રધાન (પ્રકૃતિ) અને ઈશ્વરમાં સ્થિત થાય છે.

Verse 73

दग्ध्वा निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत् निनयेत् सिद्धिमार्गे वा साधकं देशिकोत्तमः

તેમની અશુદ્ધિઓને વિધિપૂર્વક ‘દગ્ધ’ કરીને પછી શિષ્યોને ‘શાંત/શીતળ’ કરવો અને તેમને ઈશ-પદમાં નિયોજિત કરવો જોઈએ. અથવા ઉત્તમ દેશિક સાધકને સિદ્ધિ-માર્ગે દોરી જાય.

Verse 74

एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्मण्यतन्द्रितः आत्मानं शोधयंस्तिष्ठेद् यावद्रागक्षयो भवेत्

એ જ રીતે અધિકારમાં સ્થિત ગૃહસ્થ કર્મમાં અતન્દ્રિત રહી આત્મશોધન કરતો રહે, જ્યાં સુધી રાગનો ક્ષય ન થાય.

Verse 75

क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धिकिल्विषः आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्य् अधिकारन्तु संयमी

પોતાનો રાગ ક્ષીણ થયો છે અને પાપો શુદ્ધ થયા છે એમ જાણી સંયમી પુરુષ અધિકાર પુત્રને અથવા શિષ્યને આરોપિત કરીને સોંપે.

Verse 76

दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः शरीरपातमाकाङ्क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान्

માયામય પાશને દગ્ધ કરીને, પ્રવ્રજ્યા લઈને, સ્વાત્મામાં સ્થિત રહી, શરીરપાતની આકાંક્ષા રાખીને તે બેઠો રહ્યો—બાહ્ય લિંગ (ચિહ્ન) પ્રગટ કર્યા વિના.