Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને પવિત્ર (પવિત્રક) આરોપણનું વાર્ષિક પ્રાયશ્ચિત્ત‑શુદ્ધિ વિધાન કહે છે, જે નિયમિત પૂજામાં થયેલી ભૂલોનું નિવારણ કરે છે. પ્રાતઃસ્નાન, દ્વારપાલ‑પૂજન અને એકાંત સ્થાને તૈયારી પછી અગાઉ વપરાયેલ સંસ્કાર‑દ્રવ્યો તથા બાસી નૈવેદ્ય દૂર કરી દેવતાની પુનઃપ્રતિષ્ઠા કરીને પૂજા નવી રીતે કરવામાં આવે છે. પંચામૃત, કષાય‑ક્વાથ અને સુગંધિત જળથી સ્નાપન, હોમ અને નૈમિત્તિક પૂજા; વિષ્ણુ‑કુંભ આવાહન, હરિ પ્રાર્થના અને હૃદાદિ મંત્રોથી મંત્રસંસ્કાર થાય છે. ત્યારબાદ પવિત્ર ધારણ/સ્થાપિત કરીને દેવતાને અર્પણ થાય છે અને દ્વારપાલ, આસન, ગુરુ, પરિચારકોને પણ સમર્પણ થાય છે. પૂર્ણાહુતિથી પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ થાય છે; 108 ગણતરી અને સમૃદ્ધ પુષ્પ‑માલ્ય અર્પણ પૂર્ણતાનું સૂચન કરે છે. અંતે ક્ષમાયાચના, બલિ‑દક્ષિણા, બ્રાહ્મણ સન્માન અને પવિત્રનું વિષ્ણુલોક માટે વિસર્જન; વપરાયેલ પવિત્ર બ્રાહ્મણને દાન કરવાથી તંતુ‑સંખ્યા મુજબ પુણ્ય, વંશોત્કર્ષ અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः अथ षट्त्रिंशो ऽध्यायः पवित्रारोपणविधानं अग्निर् उवाच प्रातः स्नानं कृत्वा द्वारपालान् प्रपूज्य च प्रविश्य गुप्ते देशे च समाकृष्याथ धारयेत्
આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય પુરાણમાં પાંત્રીસમો અધ્યાય ‘પવિત્રાધિવાસન’ નામે છે. હવે છત્રીસમો અધ્યાય—‘પવિત્રારોપણવિધાન’. અગ્નિ બોલ્યા: ‘પ્રાતઃ સ્નાન કરીને, દ્વારપાલોની વિધિવત પૂજા કરીને (મંદિરમાં) પ્રવેશ કરવો; પછી એકાંત સ્થાને (પવિત્ર સામગ્રી) એકત્ર/વ્યવસ્થિત કરીને, ત્યારબાદ પવિત્ર ધારણ કરવું.’
Verse 2
पूर्वाधिवासितं द्रव्यं वस्त्राभरणगन्धकं निरस्य सर्वनिर्माल्यं देवं संस्थाप्य पूजयेत्
પૂર્વ અધિવાસનમાં વપરાયેલ વસ્ત્ર, આભૂષણ અને ગંધદ્રવ્ય વગેરે ત્યજી દેવા અને સર્વ નિર્માલ્ય (કુમળાયેલ/ઉત્સર્જિત અર્પણ) દૂર કરવું. ત્યારબાદ દેવતાને વિધિવત સ્થાપિત કરીને પૂજા કરવી.
Verse 3
पञ्चामृतैः कषायैश् च शुद्धगन्धोदकैस्ततः पूर्वाधिवासितं दद्याद्वस्त्रं गन्धं च पुष्पकं
ત્યારબાદ પંચામૃત, કષાય તથા શુદ્ધ સુગંધિત જળથી (દેવતાનું) શુદ્ધિકરણ કરીને, પૂર્વાધિવાસિત વસ્ત્ર, ગંધ/લેપ અને પુષ્પ અર્પણ કરવું।
Verse 4
अग्नौ हुत्वा नित्यवच्च देवं सम्प्रार्थयेन्नमेत् समर्प्य कर्म देवाय पूजां नैमित्तिकीं चरेत्
અગ્નિમાં હુતિ અર્પણ કરીને અને નિત્યકર્મની જેમ આચરણ કરીને, દેવને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી નમસ્કાર કરવો। કર્મ દેવને સમર્પી પછી નૈમિત્તિક પૂજા કરવી।
Verse 5
द्वारपालविष्णुकुम्भवर्धनीः प्रार्थयेद्धरिं अतो देवेति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण कुम्भके
કુંભક (અભિષેક-કલશ) માં ‘અતો દેવે…’ મંત્ર તથા મૂળમંત્રથી દ્વારપાલ, વિષ્ણુ અને કુંભવર્ધની દેવતાઓનું આવાહન કરીને હરિની પ્રાર્થના કરવી।
Verse 6
कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं लोकपालानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रार्थयेन्न्यसेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं
“કૃષ્ણ, કૃષ્ણ! તમને નમસ્કાર; આ પવિત્રક સ્વીકારો.” (કેટલાક ચિહ્નિત પાઠોમાં ‘લોકપાલાન્’ તથા કેટલાકમાં ‘પ્રાર્થના કરીને સ્થાપિત કરવું’ એવો પાઠ છે.) આ પવિત્રીકરણ માટે છે અને વર્ષપૂજાનું ફળ આપે છે।
Verse 7
पवित्रकं कुरुध्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतं शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वर
આજે પવિત્રક વિધાન કરો, જેથી મારા દ્વારા કરાયેલું જે કોઈ દુષ્કૃત્ય છે તે શુદ્ધ થઈ જાય। હે દેવ, હે સુરેશ્વર! તમારા પ્રસાદથી હું શુદ્ધ થાઉં।
Verse 8
पवित्रञ्च हृदाद्यैस्तु आत्मानमभिषिच्य च विष्णुकुम्भञ्च सम्प्रोक्ष्य व्रजेद्देवसमीपतः
હૃદ્ વગેરે મંત્રોથી પવિત્રને સંસ્કારિત કરી, પોતાનું અભિષેક/પ્રોક્ષણ કરીને, વિષ્ણુ-કુંભને પણ વિધિપૂર્વક છાંટી શુદ્ધ કરી, દેવના સાન્નિધ્યમાં જવું જોઈએ।
Verse 9
पवित्रमात्मने दद्याद्रक्षाबन्धं विसृज्य च गृहाण ब्रह्मसूत्रञ्च यन्मया कल्पितं प्रभो
તે પવિત્રને પોતાના માટે ધારણ કરે, અને રક્ષાબંધન દૂર કરીને, હે પ્રભુ, મારા દ્વારા નિર્ધારિત બ્રહ્મસૂત્ર (યજ્ઞોપવીત) સ્વીકારે।
Verse 10
कर्मणां पूरणार्थाय यथा दोषो न मे भवेत् द्वारपालासनगुरुमुख्यानाञ्च पवित्रकम्
વિધિઓ પૂર્ણ થવા માટે—મારે કોઈ દોષ ન રહે—દ્વારપાલો, આસન (પૂજાસ્થાન), ગુરુ અને મુખ્ય સેવકો/આચાર્યો માટે પણ પવિત્રકની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ।
Verse 11
कनिष्टादि च देवाय वनमालाञ्च मूलतः हृदादिविश्वक्सेनान्ते पवित्राणि समर्पयेत्
કનિષ્ઠિકા (નાની આંગળી)થી ક્રમશઃ દેવને પવિત્ર અર્પણ કરી, તેના મૂળમાં વનમાળા સ્થાપિત કરવી. પછી હૃદ્-આદિથી વિશ્વક્સેનાંત સુધી ક્રમે પવિત્રો સમર્પિત કરવા।
Verse 12
वह्नौ हुत्वाग्निवर्तिभ्यो विष्ण्वादिभ्यः पवित्रकम् प्रार्च्य पूर्णाहुतिं दद्यात् प्रायश्चित्ताय मूलतः
અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરીને, અગ્નિવર્તિ દેવતાઓ તથા વિષ્ણુ વગેરેનું પવિત્રકથી વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું; પછી મૂળરૂપે પ્રાયશ્ચિત્ત માટે પૂર્ણાહુતિ આપવી।
Verse 13
अष्टोत्तरशतं वापि पञ्चोपनिषदैस्ततः मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः
અથવા એકસો આઠ જપ/આહુતિ કરવી; ત્યારબાદ પાંચ ઉપનિષદોના વિધાન સાથે, મણિ અને પ્રવાળની માળાઓ તથા મંદારકુસુમાદિ અર્પણોથી (ભગવાનનું) પૂજન કરવું।
Verse 14
इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज वनमाला यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि
હે ગરુડધ્વજ પ્રભુ! આ વાર્ષિક પૂજા તને અર્પિત થાઓ; હે દેવ, વનમાળા અને કૌસ્તુભ મણિ સદા તારા હૃદયમાં વિરાજમાન રહે।
Verse 15
तद्वत् पवित्रतन्तूंश् च पूजां च हृदये वह कामतो ऽकामतो वापि यत्कृतं नियमार्चने
એ જ રીતે પવિત્ર-તંતુઓ અને પૂજાભાવને હૃદયમાં ધારણ કર; નિયમાર્ચનમાં ઇચ્છાપૂર્વક કે અજાણતાં જે થયું હોય, તે અંતઃપૂજા રૂપે સ્વીકાર્ય થાઓ।
Verse 16
विधिना विघ्नलोपेन परिपूर्णं तदस्तु मे प्रार्थ्य नत्वा क्षमाप्याथ पवित्रं मस्तके ऽर्पयेत्
વિધિ મુજબ અને વિઘ્નનાશ સાથે કર્મ કરીને પ્રાર્થના કરવી—“આ મારાં માટે પરિપૂર્ણ થાઓ”; પછી નમસ્કાર કરી ક્ષમા માગીને પવિત્રને મસ્તક પર અર્પણ કરવું।
Verse 17
दत्वा बलिं दक्षिणाभिर्वैष्णवन्तोषयेद्गुरुं रक्षाबन्धं विमुच्य चेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रं मूलतो दद्याद्रक्षार्थं तद्विसृज्य चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रकं त्वञ्च पूजायां हृदये वहेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विप्रान् भोजनवस्त्राद्यैर् दिवसं पक्षमेव वा
બલી અને દક્ષિણાઓ અર્પણ કરીને વૈષ્ણવ ગુરુને સંતોષવો; પછી રક્ષાબંધ ખોલવો—એવો એક પાઠ છે. બીજા પાઠમાં—“રક્ષાર્થે પવિત્રને મૂળમાં આપીને પછી તેને ત્યજી દેવું.” અન્ય પાઠ—“પૂજામાં પવિત્રકને હૃદય પર ધારણ કરવું.” તેમજ બ્રાહ્મણોને ભોજન, વસ્ત્રાદિથી સન્માન કરવું—એક દિવસ કે પખવાડિયું પણ।
Verse 18
पवित्रं स्नानकाले च अवतार्य समर्पयेत् अनिवारितमन्नाद्यं दद्याद्भुङ्क्तेथ च स्वयं
સ્નાનકાળે પવિત્ર (કુશ/અંગૂઠી) ઉતારી વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવું. અટકાવ્યા વિના અન્નાદિ દાન આપવું અને પછી પોતે પણ ભોજન કરવું.
Verse 19
विसर्जने ऽह्नि सम्पूज्य पवित्राणि विसर्जयेत् सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मम
વિસર્જનના દિવસે દેવતાની સમ્યક પૂજા કરીને પવિત્ર-સૂત્રોનું વિધિપૂર્વક વિસર્જન કરવું. આ રીતે મેં કહેલી વાર્ષિક પૂજા નિયમસર પૂર્ણ કરવી.
Verse 20
व्रज पवित्रकेदानीं विष्णुलोकं विसर्जितः मध्ये सोमेशयोः प्रार्च्य विष्वक्सेनं हि तस्य च
“હવે, હે પવિત્રક! વિધિપૂર્વક વિસર્જિત થઈને વિષ્ણુલોકમાં જા. વચ્ચે પહેલાં સોમેશનું આરાધન કરીને, તેમના (વિષ્ણુના) મુખ્ય સેવક વિશ્વક્સેનનું પણ પૂજન કરવું.”
Verse 21
पवित्राणि समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय समर्पयेत् यावन्तस्तन्तवस्तस्मिन् पवित्रे परिकल्पिताः
પવિત્ર-સૂત્રોની વિધિવત અર્ચના કરીને બ્રાહ્મણને સમર્પણ કરવું. તે પવિત્રમાં જેટલા તંતુ ગોઠવાયેલા હોય, ફળ પણ એટલું જ અનુપાતે મળે છે.
Verse 22
तावद्युगसहस्राणि विष्णुलोके महीयते कुलानां शतमुद्धृत्य दश पूर्वान् दशापरान् विष्णुलोकं तु संस्थाप्य स्वयं मुक्तिमवाप्नुयात्
એટલા સહસ્ર યુગો સુધી વિષ્ણુલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. કુળના સો જનનો ઉદ્ધાર કરીને—દસ પૂર્વજો અને દસ ઉત્તરજો—તેમને વિષ્ણુલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત કરી, અંતે પોતે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
It functions as an annual prāyaścitta (expiatory purification) that corrects faults and omissions in regular worship, explicitly said to grant the fruit of a full year’s pūjā.
Bathing and dvārapāla-pūjā; removal of old adhivāsana materials and nirmālya; re-installation and worship with pañcāmṛta/kaṣāya/gandhodaka; homa and naimittika-pūjā; Viṣṇu-kumbha invocation; hṛdādi-mantra sanctification; offering pavitra to deity and ritual agents; pūrṇāhuti; bali-dakṣiṇā and brāhmaṇa-satkara; concluding visarjana and donation of pavitra.
By framing technical completion (vidhi, obstacle-removal, forgiveness, proper dismissal) as the means to purification, lineage uplift in Viṣṇu-loka, and ultimately personal liberation (mukti).