Adhyaya 41

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अर्घ्यदानकथनं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशो ऽध्यायः शिलाविन्यासविधानं भगवानुवाच पादप्रतिष्ठां वक्षामि शिलाविन्यासलक्षणं अग्रतो मण्डपः कार्यः कुण्डलानान्तु चतुष्टयं

આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય ભાગમાં ‘અર્ઘ્યદાનકથન’ નામનો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકચાલીસમો અધ્યાય—‘શિલાવિન્યાસવિધાન’ આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—હું પાદપ્રતિષ્ઠા અને શિલાવિન્યાસના લક્ષણો કહું છું. આગળ મંડપ બનાવવો અને કુંડલોના ચતુષ્ટયને પણ ગોઠવવું।

Verse 2

कुम्भन्यासेष्टकान्यासो द्वारस्तम्भोच्छ्रयं शुभं पादोनं पूरयेत् खातं तत्र वास्तुं यजेत् समे

કુંભન્યાસ અને ઇષ્ટકાન્યાસ કર્યા પછી દ્વારસ્તંભોની શુભ ઊંચાઈ સ્થાપિત કરવી. ખોદેલા ખાડાને પાદોન (એક ચોથાઈ ઓછું) સુધી ભરી, પછી સમતલ સ્થાને ત્યાં વાસ્તુદેવનું પૂજન કરવું।

Verse 3

इष्टकाश् च सुपक्वाः स्युर्द्वादशाङ्गुलसम्मिताः सविस्तारत्रिभागेन वैपुल्येन समन्विताः

ઇષ્ટકાઓ સારી રીતે પકવેલી હોવી જોઈએ, લંબાઈ દ્વાદશ અંગુલ પ્રમાણની. તેમની પહોળાઈ તે લંબાઈના એક-તૃતીયાંશ જેટલી અને યોગ્ય જાડાઈ સાથે હોવી જોઈએ।

Verse 4

करप्रमाणा श्रेष्ठा स्याच्छिलाप्यथ शिलामये नव कुम्भांस्ताम्रमयान् स्थापयेदिष्टकाघटान्

કરપ્રમાણ (હાથના વિસ્તાર આધારિત માપ) શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; શિલા માટે પણ તેમ જ. જો નિર્માણ શિલામય હોય, તો શિલાસ્થાપનમાં નવ તામ્રમય કુંભો તથા ઇષ્ટકાઘટો પણ સ્થાપવા જોઈએ।

Verse 5

अद्भिः पञ्चकषायेण सर्वौषधिजलेन च गन्धतोयेन च तथा कुम्भैस्तोयसुपूरितैः

જળથી—પંચકષાયથી, સર્વ ઔષધિઓથી સંયુક્ત જળથી તથા સુગંધિત જળથી પણ; અને જળથી સંપૂર્ણ ભરેલા કલશો દ્વારા (અભિષેક) કરવો.

Verse 6

हिरण्यव्रीहिसंयुक्तैर् गन्धचन्दनचर्चितैः आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

પછી સોનું અને તાંદળના દાણાં મિશ્રિત, તથા સુગંધ અને ચંદનલેપથી સંસ્કૃત જળથી, “આપો હિ ષ્ઠા…”થી આરંભ થતા ત્રણ મંત્રો અને “શં નો દેવી…” મંત્રનું પણ જપ કરતાં વિધિ કરવી.

Verse 7

तरत् समन्दीरिति च पावमानीभिरेव च उदुत्तमं वरुणमिति कथानश् च तथैव च

વળી “તરત્ સમન્દીરિ…” સૂક્તનું પણ પાવમાની સૂક્તો સાથે; તેમજ “ઉદુત્તમં વરુણમ્…” અને “કથા નઃ…” સૂક્તોનું પણ એ જ રીતે પાઠ કરવો.

Verse 8

सुविस्तारं विभागेन नैपुण्यनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिला स्यान्न शिलामये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भवतत्समन्दीरितीति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वरुणस्येति मन्त्रेण हंसः शुचिषदित्यपि श्रीसूक्तेन तथा शिलाः संस्थाप्य संघटाः

વિસ્તૃત વિભાગ અને કુશળ પદ્ધતિ અનુસાર (ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ મુજબ), શિલાઓ સ્થાપી તેમને દૃઢ રીતે જોડવી; “વરુણસ્ય…” મંત્રથી, તેમજ “હંસઃ…”, “શુચિષદ્…” મંત્રો અને શ્રીસૂક્તથી પણ (આ સ્થાપન) કરવું.

Verse 9

शय्यायां मण्डपे प्राच्यां मण्डले हरिमर्चयेत् जुहुयाज्जनयित्वाग्निं समिधो द्वादशीस्ततः

મંડપમાં પૂર્વ દિશામાં, મંડલ તથા શય્યા (આસન/વેદી) પર હરિ (વિષ્ણુ)ની અર્ચના કરવી. પછી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને હોમ કરવો; ત્યારબાદ બાર સમિધાઓ અર્પણ કરવી.

Verse 10

आघारावाज्यभागौ तु प्रणवेनैव कारयेत् अष्टाहुतीस् तथाष्टान्तैर् आज्यं व्याहृतिभिः क्रमात्

બે આઘાર આહુતિઓ અને બે આજ્ય-ભાગ માત્ર પ્રણવ ‘ઓં’થી જ કરાવા. ત્યારબાદ ક્રમશઃ વ્યાહૃતિઓ સાથે ઘીના આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી, અને અંતે અંતિમ વ્યાહૃતિ-યુક્ત સમાપન આહુતિઓ પણ આપવી.

Verse 11

लोकेशानामग्नये वै सोमायावग्रहेषु च पुरुषोत्तमायेति च व्याहृतीर्जुहुयात्ततः

ત્યારબાદ વ્યાહૃતિઓ ઉચ્ચારી અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરવી—‘અગ્નયે વૈ’, ‘સોમાય’, ‘અવગ્રહેષુ’, અને ‘પુરુષોત્તમાય’—એ રીતે.

Verse 12

प्रायश्चित्तं ततः पूर्णां मूर्तिमांसघृतांस्तिलान् वेदाद्यैर् द्वादशान्तेन कुम्भेषु च पृथक् पृथक्

ત્યારબાદ પ્રાયશ્ચિત્ત માટે અલગ અલગ કુંભો પૂર્ણ ભરી સ્થાપિત કરવાં—મૂર્તિ/પ્રતિનિધિ-રૂપ, માંસ, ઘી અને તલ. વેદાદિ વૈદિક પાઠથી આરંભ કરી દ્વાદશાંત (બાર-અક્ષરી સમાપન) સુધી મંત્રોચ્ચાર સાથે વિધિ કરવી; દરેક દ્રવ્ય પોતપોતાના પાત્રમાં અલગ રહે.

Verse 13

प्राङ्मुखस्तु गुरुः कुर्यादष्टदिक्षु विलिप्य च मध्ये चैकां शिलां कुम्भं न्यसेदेतान् सुरान् क्रमात्

ગુરુ પૂર્વમુખ રહી કર્મ-વિન્યાસ કરે. આઠ દિશાઓમાં લેપન/ચિહ્નન કરીને, મધ્યમાં એક શિલા અને કુંભ સ્થાપે; પછી આ દેવતાઓને ક્રમશઃ પ્રતિષ્ઠિત કરે.

Verse 14

पद्मं चैव महापद्मं मकरं कच्छपं तथा कुमुदञ्च तथा नन्दं पद्मं शङ्खञ्च पद्मिनीं

તેમજ પદ્મ, મહાપદ્મ, મકર અને કચ્છપ; તેમજ કુમુદ અને નન્દ; ફરી પદ્મ, શંખ અને પદ્મિની—આ બધાનું પણ વિન્યાસ/આલેખન કરવું.

Verse 15

कुम्भान्न चालयेत्तेषु इष्टकानान्तु देवताः ईशानान्ताश् च पूर्वादाविष्टकां प्रथमं न्यसेत्

કુંભોને હલાવા ન જોઈએ. તે વિન્યાસોમાં દેવતાઓને ઇષ્ટકાઓ (વેદી-ઇંટો) પર પ્રતિષ્ઠિત કરવાં—ઈશાન આદિને તેમની તેમની દિશામાં; અને પૂર્વથી આરંભ કરીને પ્રથમ ઇષ્ટકા મૂકવી.

Verse 16

शक्तयो विमलाद्यास्तु इष्टकानान्तु देवताः न्यसनीया यथा योगं मध्ये न्यस्या त्वनुग्रहा

વિમલા આદિ શક્તિઓ તથા ઇષ્ટકાઓના દેવતાઓને યોગ્ય ક્રમ અને વિન્યાસ મુજબ ન્યાસથી પ્રતિષ્ઠિત કરવાં; અને મધ્યમાં અનુગ્રહા (કૃપા-શક્તિ)નું ન્યાસ કરવું.

Verse 17

अव्यङ्गे चाक्षत पूर्णं मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

અવ્યંગ (નિર્દોષ) અંગ પર અક્ષત (અખંડ ચોખા)થી પૂર્ણ કરીને સ્થાપિત કરવું. હે અંગિરસ મુનિના પુત્ર—હે ઇષ્ટકા—ઇચ્છિત ફળ આપ; હું તારી પ્રતિષ્ઠા કરાવીશ.

Verse 18

मन्त्रेणानेन विन्यस्य इष्टका देशक्रमोत्तमः सम्युता इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाहुतीप्लथा पूर्णैर् आज्यमिति ग, घ, ङ, इति पुस्तकत्रयपाठः सोमाय च ग्रहाय चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वादशार्णेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानं ततः कुर्यान्मध्यस्थाने समाहितः

આ મંત્રથી ઇષ્ટકાઓનું વિન્યાસ કરીને, સ્થાનક્રમ અનુસાર ઉત્તમ રીતે યથાસ્થાને સમ્યક્ સંયોજિત કરવી; ત્યારબાદ એકાગ્ર થઈ મધ્યસ્થાને ‘ગર્ભાધાન’ નામનું કર્મ કરવું. (પાઠાંતરમાં પૂર્ણ અષ્ટાહુતિ-સમૂહથી આજ્યાહુતિ, ‘સોમાય ચ ગ્રહાય ચ’ આવાહન, તથા દ્વાદશાક્ષર મંત્રપ્રયોગનો પણ ઉલ્લેખ છે.)

Verse 19

कुम्भोपरिष्ठादेवेशं पद्मिनीं न्यस्य देवतां मृत्तिकाश् चैव पुष्पाणि धातवो रत्नमेव च

કુંભના ઉપર દેવેશ અને પદ્મિની (લક્ષ્મી) દેવીનું ન્યાસ કરવું. ત્યાં જ મૃત્તિકા, પુષ્પો, ધાતુઓ અને એક રત્ન પણ સ્થાપિત કરવું.

Verse 20

लौहानि दिक्पतेरस्त्रं यजेद्वै गर्भभाजने द्वादशाङ्गुलविस्तारे चतुरङ्गुलकोच्छ्रये

દિક્પતિ (દિશાઓના સ્વામી) ના લોખંડના અસ્ત્રનું વિધિપૂર્વક સંસ્કાર કરીને તેને ગર્ભ-ભાજન (ગર્ભપાત્ર) માં સ્થાપી પૂજન કરવું. તે પાત્ર બાર અંગુલ વિસ્તૃત અને ચાર અંગુલ ઊંચું હોવું જોઈએ.

Verse 21

पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीं यजेत् एकान्ते सर्वभूतेशे पर्वतासनमण्डिते

પદ્માકાર તામ્રપાત્રમાં પૃથ્વી-તત્ત્વનું પૂજન કરવું. આ એકાંત સ્થાને, સર્વભૂतेશ (સર્વ જીવોના સ્વામી) ના સમક્ષ, પર્વત-આસનથી શોભિત કરીને કરવું.

Verse 22

समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह

હે દેવી! સમુદ્ર-પરિવારથી પરિઘેરાયેલી તું ગર્ભને આશ્રય લઈ તેનું રક્ષણ કર. હે નંદા! વસુઓ સાથે અને સંતતિ સહિત વાસિષ્ઠ વંશને આનંદિત કરી આશીર્વાદ આપ.

Verse 23

जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व मां

હે જયા! ભૃગુવંશની દાયાદા, પ્રજાઓને વિજય આપનારી; હે પૂર્ણા! અંગિરસવંશની દાયાદા—મને પૂર્ણકામ, એટલે સર્વ ઇચ્છા સિદ્ધ થાય એવો કર.

Verse 24

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते

હે ભદ્રે! કાશ્યપવંશની દાયાદા, મારી મતિને ભદ્ર—કલ્યાણમય કર. હે સર્વ બીજમંત્રોથી યુક્ત અને સર્વ રત્નો તથા ઔષધિઓથી આવૃત દેવી!

Verse 25

जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि

હે વિજયિની, હે સુરુચિરે, હે નંદા, હે વાસિષ્ઠી—અહીં પ્રસન્ન થઈ રમ્ય રીતે વિરાજો. હે પ્રજાપતિસુતે દેવી, હે ચતુરસ્રે, હે મહીયસી, કૃપા કરો.

Verse 26

सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां पूजिते परमाश् चर्ये गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते

હે સుభગે, હે સુપ્રભે, હે ભદ્રે (ગૃહદેવી), હે કાશ્યપી—આ ગૃહમાં રમ્યતાથી નિવાસ કરો. પૂજિત, પરમ આશ્ચર્યમય, સુગંધ અને માળાઓથી અલંકૃત (આ ગૃહમાં) પ્રસન્ન રહો.

Verse 27

भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यतां देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

હે દેવી ભાર્ગવી, ભવ-ભૂતિ (સમૃદ્ધિ) આપનારી, આ ગૃહમાં રમ્યતાથી નિવાસ કરો. દેશસ્વામી, પુરસ્વામી અને ગૃહસ્વામીના અધિકાર-પરિસરમાં (અહીં) પ્રસન્ન રહો.

Verse 28

मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव एवमुक्त्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्

“મનુષ્યાદિની તૃપ્તિ માટે અને પશુવૃદ્ધિ કરનારી થા”—એવું કહી પછી ખોદેલા ખાડાને ગોમૂત્રથી સિંચન કરવું.

Verse 29

कृत्वा निधापयेद्गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनं

વિધિ પૂર્ણ કરીને ગર્ભ-નિધાન (સંકલ્પ) સ્થાપિત કરવો; ગર્ભાધાન સંસ્કાર રાત્રે કરવો. ગાય, વસ્ત્ર વગેરે દાન આપવું અને ગુરુ તથા અન્યને ભોજન કરાવવું.

Verse 30

रसमेव चेति ग घ ङ चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रिययेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भं न्यस्येष्टका न्यस्य ततो गर्भं प्रपूरयेत् पीठबन्धमतः कुर्यान्मितप्रासादमानतः

ગર્ભ (આધાર-ગુહા) સ્થાપી ઇષ્ટકાઓ ગોઠવ્યા પછી તે ગર્ભને સંપૂર્ણ રીતે ભરવો જોઈએ. ત્યારબાદ માપેલા પ્રાસાદ-માન અનુસાર પીઠબંધ (આધારબંધ) કરવો જોઈએ.

Verse 31

पीठोत्तमञ्चोच्छ्रयेण प्रासादस्यार्धविस्तरात् पदहीनं मध्यमं स्यात् कनिष्ठं चोत्तमार्धतः

પીઠ અને ઉત્તમંચની ઊંચાઈના માનથી પ્રાસાદની પહોળાઈ પ્રમાણરૂપે અડધી નક્કી થાય છે. તેમાં એક પદ ઓછું કરાય તો તે ‘મધ્યમ’; અને ‘કનિષ્ઠ’ પ્રકાર ‘ઉત્તમ’ના અડધા તરીકે ગણાય છે.

Verse 32

पीठबन्धोपरिष्ठात्तु वास्तुयागं पुनर्यजेत् पादप्रतिष्ठाकारी तु निष्पापो दिवि मोदते

પીઠબંધ પૂર્ણ થયા પછી ફરીથી વાસ્તુ-યાગ કરવો જોઈએ. પાદ-પ્રતિષ્ઠા કરનાર પાપમુક્ત બની સ્વર્ગમાં આનંદ પામે છે.

Verse 33

देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत् तस्य कायगतं पापं तदह्ना हि प्रणश्यति

જે મનમાં માત્ર—“હું દેવાલય બાંધું” એવો સંકલ્પ કરે છે, તેના દેહમાં સંચિત પાપ તે જ દિવસે નાશ પામે છે.

Verse 34

कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्याद्देवतालयं

કૃતયુગમાં તો તેનું ફળ વધુ જ વિશેષ—જે વિધિ અનુસાર તે પ્રાસાદમાં અષ્ટેષ્ટકા (આઠ ઇષ્ટકા) યુક્ત દેવતાલય બનાવે છે.

Verse 35

न तस्य फलसम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित् अनेनैवानुमेयं हि फलं प्रासादविस्तरात्

તેના ફળોની સમૃદ્ધિનું સંપૂર્ણ વર્ણન કોઈ કરી શકતું નથી. આ પ્રાસાદના વિસ્તારો પરથી જ તે પુણ્યફળ અનુમાનવું જોઈએ.

Verse 36

ग्राममध्ये च पूर्वे च प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत् विदिशासु च सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखो भवेत् दक्षिणे चोत्तरे चैव पश्चिमे प्राङ्मुखो भवेत्

ગામના મધ્યમાં તથા પૂર્વ ભાગે પશ્ચિમાભિમુખ દ્વાર રચવું જોઈએ. સર્વ વિદિશાઓમાં પણ પ્રવેશ પશ્ચિમાભિમુખ રહે. પરંતુ દક્ષિણ, ઉત્તર અને પશ્ચિમ બાજુએ તે પૂર્વાભિમુખ રહે.