Adhyaya 33

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अष्टचत्वारिंशत्संस्कारकथनं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः पवित्रारोहणविधानं अग्निर् उवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये वर्षपूजाकलं हरेः आषाढादौ कार्तिकान्ते प्रतिपद्वनदा तिथिः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘અષ્ટચત્વારિંશત્ સંસ્કારકથન’ નામનો બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રેતીસમો અધ્યાય ‘પવિત્રારોહણવિધાન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હરિની વાર્ષિક પૂજાના યોગ્ય કાળમાં પવિત્રારોહણનું વિધાન કહું છું; આષાઢના આરંભથી કાર્તિકના અંત સુધી પ્રતિપદા તિથિ યોગ્ય છે.

Verse 2

श्रिया गौर्या गणेशस्य सरस्वत्या गुहस्य च मार्तण्डमातृदुर्गाणां नागर्षिहरिमन्मथैः

શ્રી (લક્ષ્મી) અને ગૌરી સાથે, ગણેશ, સરસ્વતી તથા ગુહ (સ્કંદ) સાથે; માર્તંડ (સૂર્ય), માતૃગણ અને દુર્ગા સાથે—નાગો, ઋષિઓ, હરિ (વિષ્ણુ) અને મન્મથ (કામ) સહીત.

Verse 3

शिवस्य ब्रह्मणस्तद्वद्द्वितीयादितिथेः क्रमात् यस्य देवस्य यो भक्तः पवित्रा तस्य सा तिथिः

શિવ અને બ્રહ્મા માટે પણ દ્વિતીયા તિથિથી આગળ ક્રમ પ્રમાણે અનુષ્ઠાન કરવું. જે વ્યક્તિ જે દેવનો ભક્ત છે, તેના માટે તે (સંબંધિત) તિથિ જ પવિત્રકારક છે.

Verse 4

आरोहणे तुल्यविधिः पृथक् मन्त्रादिकं यदि वर्धते तिथिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सौवर्णे राजतं ताम्रं नेत्रकार्पासिकादिकं

આરોહણમાં વિધિ સમાન છે; પરંતુ જો મંત્ર વગેરે અલગ રીતે જણાવ્યા હોય તો ચિહ્નિત પાંડુલિપિનો પાઠ—‘વર્ધતે તિથિઃ’ છે. સુવર્ણના સ્થાને રજત અને તામ્ર પણ (વાપરી શકાય), તેમજ નેત્ર-કાર્પાસિકા (કપાસની વાટ) વગેરે ઉપકરણો.

Verse 5

ब्राह्मण्या कर्तितं सूत्रं तदलाभे तु संस्कृतं त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य तेन कुर्यात् पवित्रकं

બ્રાહ્મણી (બ્રાહ્મણ સ્ત્રી) દ્વારા કાતેલું સૂત્ર લેવું; તે ન મળે તો વિધિપૂર્વક સંસ્કૃત (શુદ્ધ/અભિમંત્રિત) સૂત્ર લેવું. તેને ત્રણ ગુંથણ કરીને ફરી ત્રિગુણ (નવગુંથણ) બનાવી તેનાથી પવિત્રક (પવિત્ર વળય) કરવું.

Verse 6

अष्तोत्तरशतादूर्ध्वं तदर्धं चोत्तमादिकं क्रियालोपाविघातार्थं यत्त्वयाभिहितं प्रभो

હે પ્રભુ! તમે જે કહ્યું છે—ગણતરી ૧૦૮ કરતાં વધુ હોવી જોઈએ, અને ‘ઉત્તમ’ વગેરે શ્રેણીથી તેનું અર્ધ પણ લઈ શકાય—તે ક્રિયામાં લોપ અને વિઘ્ન નિવારવા માટે છે.

Verse 7

मया तत् क्रियते देव यथा यत्र पावित्रकं अविघ्नं तु भवेदत्र कुरु नाथ जयाव्यय

હે દેવ! અહીં પવિત્રક કર્મ જેમ અને જે રીતે યોગ્ય છે તેમ હું કરીશ, જેથી આ પવિત્ર્ય અહીં નિર્વિઘ્ન સિદ્ધ થાય. હે નાથ, હે જયાવ્યય! અહીં તેમ જ કરાવો.

Verse 8

प्रार्थ्य तन्मण्डलायादौ गायत्र्या बन्धयेन्नरः ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि

પ્રથમ તે મંડળને પ્રાર્થના કરીને આવાહન કરી, પછી ગાયત્રી દ્વારા તેને બાંધી/સ્થિર કરવું—“ॐ નારાયણાય વિદ્મહે, વાસુદેવાય ધીમહિ।”

Verse 9

तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् देवदेवानुरूपतः जानूरुनाभिनामान्तं प्रतिमासु पवित्रकं

દેવદેવને અનુરૂપ ભગવાન વિષ્ણુ અમને પ્રેરણા આપે. પ્રતિમાઓમાં પવિત્રકને ઘૂંટણ, જાંઘ, નાભિ અને ‘નામ’-અંત પ્રદેશ (અર્થાત્ કંઠ/ઉપરનો ભાગ) સુધી વિસ્તરાવવું જોઈએ.

Verse 10

पादान्ता वनमाला स्यादष्टोत्त्रसहस्रतः माला तु कल्पसाध्यं वा द्विगुणं षोडशाङ्गुलात्

એક હજાર આઠ સંખ્યાવાળી વનમાળા પગ સુધી લટકવી જોઈએ. જપમાળા કલ્પવિધિ અનુસાર બનાવવી; અથવા તેની લંબાઈ સોળ અંગુલના દ્વિગુણ પ્રમાણની હોવી જોઈએ.

Verse 11

कर्णिका केशरं पत्रं मन्त्राद्यं मण्डलान्तकं मण्डलाङ्गुलमात्रैकचक्राब्जाद्यौ पवित्रकं

કર્ણિકા, કેશર અને પત્રોનું વિન્યાસ કરવો; મંત્ર આરંભે સ્થાપવો અને અંતે મંડલ પૂર્ણ કરવું. પવિત્રક એક અંગુલ પ્રમાણના એકચક્ર કમળ (ચક્રાબ્જ) વગેરે આકારથી મંડલરૂપે બનાવવું.

Verse 12

स्थण्डिले ऽङ्गुलमानेन आत्मनः सप्तविंशतिः आचार्याणां च सूत्राणि पितृमात्रादिपुस्तके

સ્થંડિલ પર પોતાના અંગુલ-માપથી સત્તાવીસ પ્રમાણ થાય છે. તેમજ આચાર્યોનાં સૂત્રો પિતા-માતા આદિથી આરંભ થતા પુસ્તકમાં જોઈને અનુસરવા અથવા નોંધવા જોઈએ.

Verse 13

नाभ्यन्तं द्वादशग्रन्थिं तथा गन्धपवित्रके द्व्यङ्गुलात् कल्पनादौ द्विर्माला चाष्टोत्तरं शतं

જપસૂત્ર નાભિ સુધી બાર ગ્રંથિ (ગાંઠ)વાળું હોવું જોઈએ; સુગંધિત પવિત્રકમાં પણ તેમ જ. રચનાના આરંભે બે અંગુલ પ્રમાણ રાખવું, અને માળા દ્વિગુણ કરીને એકસો આઠ સંખ્યાની કરવી.

Verse 14

अथवार्कचतुर्विंशषड्त्रिंशन्मालिका द्विजः अनामामध्यमाङ्गुष्ठैर् मन्दाद्यैः मालिकार्थिभिः

હવે, હે દ્વિજ! અર્ક-પ્રકારની માલિકા ચોવીસ અને છત્રીસ માત્રા/પ્રમાણવાળી છે. મંદ વગેરે થી શરૂ થતા અંગુલ-માપ મુજબ, અનામિકા, મધ્યમા અને અંગુષ્ઠથી ગણતરી કરીને, માલિકા ઇચ્છનારોએ તેને સમજવી અને રચવી જોઈએ.

Verse 15

माला स्यादष्टोत्तरसहस्रशः इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गदाद्यमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्राङ्गदौ पवित्रके इति घ, चिह्नितपुतकपाठः मन्दादौ इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्द्राद्यैर् इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कनिष्टादौ द्वादश वा ग्रन्थयः स्युः पवित्रके रवेः कुम्भहुताशादेः सम्भवे विष्णुवन्मतम्

માળા ૧૦૦૮ જપ-ગણનાવાળી થઈ શકે છે. પવિત્રકમાં ગદા વગેરેના ચિહ્નો, તેમજ ચક્ર અને અંગદના ચિહ્નો પણ હોવા જોઈએ. કનિષ્ઠ ક્રમથી પવિત્રકમાં બાર ગ્રંથિઓ (ગાંઠો) રહે. રવિ, કુંભ, હુતાશ (અગ્નિ) વગેરે માટે પવિત્રક બને ત્યારે વિધિ વિષ્ણુ સમાન માનવામાં આવે છે.

Verse 16

पीठस्य पीठमानं स्यान्मेखलान्ते च कुण्डकं यथाशक्ति सूत्रग्रन्थिपरिचारेथ वैष्णवे

પીઠનું માપ પીઠવિધિ મુજબ હોવું જોઈએ અને મેખલાના અંતે નાનું કુંડક હોવું જોઈએ. વૈષ્ણવ વિધિમાં યથાશક્તિ સૂત્ર અને તેની ગ્રંથિઓ (ગાંઠો)ની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી.

Verse 17

सूत्राणि वा सप्तदश सूत्रेण त्रिविभक्तके रोचनागुरुकर्पूरहरिद्राकुङ्कुमादिभिः

અથવા સત્તર સૂત્રો (ધાગા) તૈયાર કરો. ત્રિભાગે વિભક્ત સૂત્રમાં ગોરોચના, અગુરૂ, કપૂર, હળદર, કુંકુમ (કેસર) વગેરે દ્રવ્યો વડે સંસ્કાર (લેપન/રંજન) કરો.

Verse 18

रञ्जयेच्चन्दनाद्यैर् वा स्नानसन्ध्यादिकृन्नरः एकादश्यां यागगृहे भगवन्तं हरिं जयेत्

અથવા ચંદન વગેરે વડે લેપન/રંજન કરીને, સ્નાન-સંધ્યા વગેરે કરનાર પુરુષ એકાદશીએ યાગગૃહમાં ભગવાન હરિની પૂજા કરે.

Verse 19

समस्तपरिवाराय बलिं पीठे समर्चयेत् क्ष्यौं क्षेत्रपालाय द्वारान्ते द्वारोपरि तथा श्रियं

સમસ્ત પરિવાર-શક્તિઓ સહિત દેવતા માટે પીઠ પર વિધિપૂર્વક બલિ અર્પણ કરવી. ‘ક્ષ્યૌં’ મંત્રથી દ્વાર પાસે ક્ષેત્રપાલની પૂજા કરવી અને દ્વાર ઉપર તેવી જ રીતે શ્રીનું પણ પૂજન કરવું.

Verse 20

धात्रे दक्षे विधात्रे च गङ्गाञ्च यमुनां तथा शङ्खपद्मनिधी पूज्य मध्ये वास्त्वपसारणं सारङ्गायेति भूतानां भूतशुद्धिं स्थितश् चरेत्

ધાત્ર, દક્ષ અને વિધાત્ર, તેમજ ગંગા‑યમુના અને શંખ‑પદ્મ નામના નિધિ‑દેવતાઓની પૂજા કરીને, ઘર/સ્થળના મધ્યમાં ઊભા રહી ‘વાસ્ત્વ‑અપસારણ’ નામનો વિધિ કરવો. ‘સારંગાયે’ મંત્ર જપતાં ભૂતશુદ્ધિ કરીને વિઘ્નકારી ઉપસ્થિતિ દૂર કરવી.

Verse 21

फट् ह्रूनिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः ह्रूं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् ह्रीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः पञ्चोद्घातैर् गन्धतन्मात्ररूपं भूमिमण्डलं चतुरस्रञ्च पीतञ्च कठिनं वज्रलाञ्छितम्

(પાઠભેદ:) ‘ફટ્ હ્રૂં’—એક ચિહ્નિત પ્રતિમાં; ‘ૐ હ્રાં હઃ હ્રૂં’—બીજીમાં; ‘ૐ હ્રાં હઃ ફટ્ હ્રીં’—એકમાં; ‘ૐ હ્રાં હઃ ફટ્’—અન્યમાં. (મુખ્ય મંત્ર:) ‘ૐ હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં—નમઃ, હું શબ્દ‑તન્માત્રાનો સંહાર/લય કરું છું.’ પાંચ ‘ઉદ્ઘાત’ ઉચ્ચારોથી ગંધ‑તન્માત્રારૂપ ભૂમિમંડળનું ધ્યાન કરવું—પીળું, ચતુરસ્ર, કઠિન, વજ્ર‑લાઞ્છિત।

Verse 22

इन्द्राधिदैवतं पादयुग्ममध्यगतं स्मरेत् शुद्धञ्च रसतन्मात्रं प्रविलिप्याथ संहरेत् रसमात्ररूपमात्रे क्रमेणानेन पूजकः

પૂજકે ઇન્દ્રને અધિદેવતા રૂપે બંને પગના યુગ્મના મધ્યમાં સ્થિત માની સ્મરણ કરવું. પછી શુદ્ધ રસ‑તન્માત્રાનું માનસિક ન્યાસ/લેપન કરીને તેને ફરી સંહાર (લય) કરવો. આ ક્રમથી રસ‑તન્માત્રા‑માત્રથી રૂપ‑તન્માત્રા‑માત્ર તરફ આગળ વધવું.

Verse 23

ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं रसतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् रूपतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः जानुनाभिमध्यगतं श्वेतं वै पद्मलाञ्छितं शुक्लवर्णं चार्धचन्द्रं ध्यायेद्वरुणदैवतं

‘ૐ હ્રીં હઃ ફટ્ હ્રૂં—નમઃ, હું રસ‑તન્માત્રાનો લય કરું છું.’ ‘ૐ હ્રૂં હઃ ફટ્—નમઃ, હું રૂપ‑તન્માત્રાનો લય કરું છું.’ ‘ૐ હ્રીં હઃ ફટ્ હ્રૂં—નમઃ, હું સ્પર્શ‑તન્માત્રાનો લય કરું છું.’ ‘ૐ હ્રીં હઃ ફટ્ હ્રૂં—નમઃ, હું શબ્દ‑તન્માત્રાનો લય કરું છું.’ ત્યારબાદ ઘૂંટણ અને નાભિ વચ્ચે સ્થિત, શ્વેત, પદ્મ‑લાઞ્છિત, તેજસ્વી શુભ્રવર્ણ અને અર્ધચંદ્રધારી વરુણ‑દેવનું ધ્યાન કરવું.

Verse 24

चतुर्भिश् च तदुद्घातैः शुद्धं तद्रसमात्रकं संहरेद्रूपतन्मात्रै रूपमात्रे च संहरेत्

તેના ચાર ‘ઉદ્ઘાત’ દ્વારા તે તત્ત્વ શુદ્ધ થઈ માત્ર રસ‑માત્ર રહે છે. પછી તેને રૂપ‑તન્માત્રામાં લય કરવો અને ત્યારબાદ રૂપ‑માત્રમાં પણ લય કરવો.

Verse 25

ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं रूपतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः इति त्रिभिस्तदुद्घातैस्त्रिकोणं वह्निमण्डलम् नाभिकण्ठमध्यगतं रक्तं स्वस्तिकलाञ्छितं

“ૐ હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં— હું રૂપ-તન્માત્રાનો સંહાર (લય) કરું છું; નમઃ।” “ૐ હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં— હું સ્પર્શ-તન્માત્રાનો સંહાર કરું છું; નમઃ।” “ૐ હ્રૂં હઃ ફટ્ હ્રૂં— હું શબ્દ-તન્માત્રાનો સંહાર કરું છું; નમઃ।” આ ત્રણ ઉદ્ઘાતોથી નાભિ અને કણ્ઠ વચ્ચે સ્થિત, રક્તવર્ણ, સ્વસ્તિકચિહ્નિત ત્રિકોણ અગ્નિ-મંડળનું ધ્યાન કરવું।

Verse 26

ध्यात्वानलाधिदैवन्तच्छुद्धं स्पर्शे लयं नयत् , चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रं हः फट् हूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मासनमध्यगतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः कण्ठनासामध्यगतं वृत्तं वै वायुमण्डलम्

અગ્નિના અધિદેવતાનું શુદ્ધ ધ્યાન કરીને તેને સ્પર્શ-તત્ત્વમાં લય કરવો। (પાઠાંતર: “ૐ હ્રં હઃ ફટ્ હૂં”; તેમજ “પદ્માસનના મધ્યમાં સ્થિત”।) “ૐ હ્રૌં હઃ ફટ્ હ્રૂં— હું સ્પર્શ-તન્માત્રાનો સંહાર કરું છું; નમઃ।” “ૐ હ્રૌં હઃ ફટ્ હ્રૂં— હું શબ્દ-તન્માત્રાનો સંહાર કરું છું; નમઃ।” કણ્ઠ અને નાસિકા વચ્ચે આવેલો વર્તુળાકાર પ્રદેશ જ વાયુ-મંડળ છે।

Verse 27

द्विरुद्घातैर् धूम्रवर्णं ध्यायेच्छुद्धेन्दुलाञ्छितम् स्पर्शमात्रं शब्दमात्रैः संहरेद्ध्यानयोगतः

દ્વિ-ઉદ્ઘાતથી ધૂમ્રવર્ણ, શુદ્ધ ચંદ્રચિહ્નિત લક્ષણનું ધ્યાન કરવું; અને ધ્યાનયોગથી સ્પર્શમાત્રને શબ્દમાત્રમાં સંહાર (લય) કરવો।

Verse 28

ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः एकोद्घातेन चाकाशं शुद्धस्फटिकसन्निभम् नासापुटशिखान्तस्थमाकाशमुपसंहरेत्

“ૐ હ્રૌં હઃ ફટ્ હ્રૂં— હું શબ્દ-તન્માત્રાનો સંહાર કરું છું; નમઃ।” પછી એક ઉદ્ઘાતથી શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી આકાશ-તત્ત્વને, જે નાસાપુટના શિખરાંતમાં સ્થિત છે, ઉપસંહાર (લય) કરવો।

Verse 29

शोषणाद्यैर् देहशुद्धिं कुर्यादेवम् क्रमात्ततः शुष्कं कलेवरं ध्यायेत् पादाद्यञ्च शिखान्तकम्

‘શોષણ’ વગેરે સાધનાઓથી આ રીતે ક્રમશઃ દેહશુદ્ધિ કરવી। ત્યારબાદ દેહને શુષ્ક (નિર્જલ) માની, પાદથી શિખાંત સુધી તેનું ધ્યાન કરવું।

Verse 30

यं वीजेन वं वीजेन ज्वालामालासमायुतम् देहं रमित्यनेनैव ब्रह्मरन्ध्राद्विनिर्गतम्

‘યં’ અને ‘વં’ બીજાક્ષરો દ્વારા દેહને જ્વાલામાળાથી યુક્ત રૂપે ધ્યાન કરવું; અને આ જ ‘રમ્’ મંત્રોચ્ચારથી પ્રાણ/આત્મા બ્રહ્મરંધ્ર (મસ્તક-રંધ્ર)માંથી બહાર નીકળે છે।

Verse 31

विन्दुन्ध्यात्वा चामृतस्य तेन भस्मकलेवरम् सम्प्लावयेल्लमित्यस्मात् देहं सम्पाद्य दिव्यकम्

અમૃતસ્વરૂપ બિંદુનું ધ્યાન કરીને, તે અમૃતથી ભસ્મસમાન થયેલ દેહને સંપૂર્ણ રીતે પ્લાવિત (શુદ્ધ અને વ્યાપ્ત) કરવો; ત્યારબાદ ‘લમ્’ અક્ષરથી દિવ્ય દેહ રચવો।

Verse 32

न्यासं कृत्वा करे देहे मानसं यागमाचरेत् विष्णुं साङ्गं हृदि पद्मे मानसैः कुसुमादिभिः

હાથ અને દેહમાં ન્યાસ કરીને માનસ યાગ કરવો; હૃદય-પદ્મમાં સाङ્ગ વિષ્ણુને માનસિક પુષ્પાદિ અર્પણોથી પૂજવો।

Verse 33

मूलमन्त्रेण देवेशम्प्रार्चयेद्भुक्तिमुक्तिदम् स्वागतं देवदेवेश सन्निधौ भव केशव

મૂલમંત્રથી દેવેશ—ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનાર—ની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી: “સ્વાગત છે, હે દેવદેવેશ; સન્નિધિમાં રહો, હે કેશવ।”

Verse 34

गृहाण मानसीं पूजां यथार्थं परिभाविताम् आधारशक्तिः कूर्माथ पूज्योनन्तो मही ततः

યથાર્થ રીતે પરિભાવિત આ માનસી પૂજા સ્વીકારો. (ધ્યાનક્રમમાં) પ્રથમ આધારશક્તિ, પછી કૂર્મ, ત્યારબાદ પૂજ્ય અનંત, અને પછી મહી (પૃથ્વી) આવે છે।

Verse 35

मध्येग्न्यादौ च धर्माद्या अधर्मादीन्द्रमुख्यगम् फट् क्रूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं हः फट् क्रूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्वालामालासमप्रभमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यथास्वमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्मादीनिन्द्रादौ विपरीतकानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सत्त्वादि मध्ये पद्मञ्च मायाविद्याख्यतत्त्वके

મધ્યમાં—અગ્નિથી આરંભ કરીને—ધર્મ આદિ ગુણોનું ન્યાસ કરવો; અને ઇન્દ્ર તથા મુખ્ય દેવતાઓના પ્રદેશમાં અધર્મ આદિને વિપરીત ક્રમે સ્થાપિત કરવું. કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં મંત્રપાઠ “ફટ્ ક્રૂં” તથા “ૐ ક્ષૌં હઃ ફટ્ ક્રૂં” એમ ચિહ્નિત છે; ક્યાંક “જ્વાલામાલાસમ પ્રભા” અને “યથાસ્વ સ્થાને” પણ ઉમેરાયેલ છે. સત્ત્વાદિ ગુણોના મધ્યે, માયા/વિદ્યા નામક તત્ત્વમાં પદ્મ સ્થાપવું.

Verse 36

कालतत्त्वञ्च सूर्यादिमण्डलं पक्षिराजकः मध्ये ततश् च वायव्यादीशान्ता गुरुपङ्क्तिकाः

કાલતત્ત્વ તથા સૂર્યાદિ ગ્રહમંડળનું ન્યાસ કરવું. મધ્યમાં પક્ષિરાજ ગરુડ સ્થિત છે; ત્યારબાદ વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ)થી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) સુધી ગુરુપંક્તિઓ છે.

Verse 37

गणः सरस्वती पूज्या नारदो नलकूवरः गुरुर्गुरुपादुका च परो गुरुश् च पादुका

ગણ પૂજ્ય છે; સરસ્વતી પણ પૂજ્યા છે; તેમજ નારદ અને નલકૂબર. ગુરુ, ગુરુની પાદુકા, પરમ ગુરુ અને (તેમની) પાદુકા—આ સર્વનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 38

पूर्वसिद्धाः परसिद्धाः केशरेषु च शक्तयः लक्ष्मीः सरस्वती प्रीतिः कीर्तिः शान्तिश् च कान्तिका

કેસર પર પણ શક્તિઓનું ન્યાસ કરવું—પૂર્વસિદ્ધા અને પરસિદ્ધા; એટલે લક્ષ્મી, સરસ્વતી, પ્રીતિ, કીર્તિ, શાંતિ અને કાંતિકા.

Verse 39

पुष्टिस्तुष्टिर्महेन्द्राद्या मध्ये वाचाहितो हरिः धृतिः श्रीरतिकान्त्याद्या मूलेन स्थापितो ऽच्युतः

પુષ્ટિ, તુષ્ટિ અને મહેન્દ્રાદિ સમૂહને મધ્યમાં સ્થાપિત કરવો; અને વાણી/મંત્રના બળથી ત્યાં જ હરિની પ્રતિષ્ઠા કરવી. ધૃતિ, શ્રી, રતિ, કાંતિ આદિને મૂળમાં સ્થાપિત કરવું; આ રીતે મૂળમંત્રથી અચ્યુત પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 40

ॐ अभिमुखो भवेति प्रार्थ्य सन्निहितो भव विन्यस्यार्घ्यादिकं दत्वा गन्धाद्यैर् मूलतो यजेत्

'ૐ અભિમુખો ભવ' અને 'સન્નિહિતો ભવ' એવી પ્રાર્થના કરીને ન્યાસ કરવો. પછી અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણ કરીને ગંધ વગેરે દ્વારા મૂળ મંત્રથી પૂજા કરવી.

Verse 41

ॐ भीषय भीषय हृत् शिरस्त्रासय वै पुनः मर्दय मर्दय शिखा अग्न्यादौ शस्त्रतोस्त्रकं

ૐ ભીષય ભીષય (ભયભીત કરો), હૃદય અને મસ્તકને કંપાવિત કરો. શિખાને મર્દય મર્દય (કચડી નાખો). અગ્નિ વગેરે ખૂણાઓમાં અસ્ત્ર મંત્રનો પ્રયોગ કરવો.

Verse 42

रक्ष रक्ष प्रध्वंसय प्रध्वंसय कवचाय नमस्ततः ॐ ह्रूं फट् अस्त्राय नमो मूलवीजेन चाङ्गकं

'રક્ષ રક્ષ' (રક્ષા કરો), 'પ્રધ્વંસય પ્રધ્વંસય' (વિનાશ કરો), કવચને નમસ્કાર. ત્યારબાદ 'ૐ હ્રૂં ફટ્ અસ્ત્રાય નમઃ' અને મૂળ બીજ મંત્રથી અંગન્યાસ કરવો.

Verse 43

पूर्वदक्षाप्यसौम्येषु मूर्त्यावरणमर्चयेत् वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશાઓમાં ભગવાનના મૂર્તિ-આવરણની પૂજા કરવી. વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ એ સ્વરૂપો છે.

Verse 44

अग्न्यादौ श्रीधृतिरतिकान्तयो मूर्तयो हरेः शङ्खचक्रगदापद्ममग्न्यादौ पूर्वकादिकं

અગ્નિ (અગ્નિ ખૂણો) વગેરેમાં હરિની મૂર્તિઓ શ્રી, ધૃતિ, રતિ અને કાંતિ છે. તેમજ શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મનું પૂજન અગ્નિ ખૂણાથી ક્રમશઃ કરવું.

Verse 45

शार्ङ्गञ्च मुषलं खड्गं वनमालाञ्च तद्वहिः इन्द्राद्याश् च तयानन्तो नैरृत्यां वरुणस्ततः

શારઙ્ગ ધનુષ, મુષળ, ખડ્ગ અને વનમાળા સ્થાપિત કરવી. તેના બહાર ઇન્દ્રાદિ દિક્પાલો રહે; એ જ ક્રમે નૈઋત્યમાં અનંત અને ત્યારપછી વરુણને સ્થાપવો.

Verse 46

ब्रह्मेन्द्रेशानयोर्मध्ये अस्त्रावरणकं वहिः ऐरावतस्ततश्छागो महिषो वानरो झषः

બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને ઈશાનના સ્થાનોની વચ્ચે અસ્ત્રાવરણ (રક્ષા-પરિધિ) કરવું; તેના બહાર ઐરાવત, પછી બકરો, મહિષ, વાનર અને ઝષ (માછલી) સ્થાપવા.

Verse 47

गणश् च तासु पूज्यो ऽथ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष प्रध्वंसय कवचायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मृगः शशो ऽथ वृषभः कूर्मो हंसस्ततो वहिः पृश्निगर्भः कुमुदाद्या द्वारपाला द्वयं द्वयं

તેમામાં ગણેશનું પૂજન કરવું—એવું ઙ-ચિહ્નિત પાઠમાં છે. “રક્ષ રક્ષ, પ્રધ્વંસય, કવચાય”—આ પણ ઙ-ચિહ્નિત પાઠ. “ૐ હ્રીં”—આ ખ-ચિહ્નિત પાઠ. દ્વારપાલ તરીકે જોડે જોડે: મૃગ, શશ, વૃષભ, કૂર્મ, હંસ; પછી વહિઃ; તેમજ પૃશ્નિગર્ભ, કુમુદ આદિ—બે બે કરીને સ્થાપવા.

Verse 48

पूर्वाद्युत्तरद्वारान्तं हरिं नत्वा बलिं वहिः विष्णुपार्षदेभ्यो नमो बलिपीठे बलिं ददेत्

પૂર્વથી ઉત્તર દ્વાર સુધી દ્વારે હરિને નમસ્કાર કરીને બલિ બહાર લઈ જવી. ‘વિષ્ણુના પાર্ষદોને નમઃ’ કહી બલિપીઠ પર બલિ અર્પણ કરવી.

Verse 49

विश्वाय विश्वक्सेनात्मने ईशानके यजेत् देवस्य दक्षिणे हस्ते रक्षासूत्रञ्च बन्धयेत्

‘વિશ્વ’ તથા ‘વિશ્વક્સેનાત્મા’ રૂપે ઈશાનકનું યજન (પૂજન) કરવું, અને દેવના જમણા હાથમાં રક્ષાસૂત્ર બાંધવું.

Verse 50

संवत्सरकृताचार्याः सम्पूर्णफलदायिने पवित्रारोहणायेदं कौतुकं धारय ॐ नमः

હે સંવત્સરભર નિયમ પાળનાર આચાર્ય! સંપૂર્ણ ફળ પ્રદાન માટે પવિત્રારોહણ વિધિમાં આ કૌતુક (તાબીઝ) ધારણ કરો. ઓં નમઃ।

Verse 51

उपवासादिनियमं कुर्याद्वै देवसन्निधौ उपवासादिनियतो देवं सन्तोषयाम्यहम्

દેવના સાન્નિધ્યમાં ઉપવાસાદિ નિયમ કરવો જોઈએ. ઉપવાસાદિ વ્રતથી નિયત થઈને હું દેવને સંતોષું છું.

Verse 52

कामक्रोधादयः सर्वे मा मे तिष्ठन्तु सर्वथा अद्यप्रभृति देवेश यावद्वैशेषिकं दिनम्

હે દેવેશ! આજથી નિર્ધારિત દિવસ સુધી કામ, ક્રોધ વગેરે સર્વ દોષો મારા અંદર કોઈ રીતે પણ ન રહે.

Verse 53

यजमानो ह्य् अशक्तश्चेत् कुर्यान्नक्तादिकं व्रती हुत्वा विसर्जयेत् स्तुत्वा श्रीकरन्नित्यपूजनम् ॐ ह्रीं श्रीं श्रीधराय त्रैलोक्यमोहनाय नमः

જો યજમાન અશક્ત હોય તો વ્રતધારીએ નક્તાદિ (રાત્રિભોજન વગેરે) નિયમો કરવાના. હોમ કરીને, સ્તુતિ કરીને, વિસર્જન કરીને, શ્રીપ્રદ નિત્યપૂજન કરવું. (મંત્ર:) ઓં હ્રીં શ્રીં શ્રીધરાય ત્રૈલોક્યમોહનાય નમઃ।