Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ભગવાન અગ્નિ સર્ગ (સૃષ્ટિ) વિષયક ક્રમબદ્ધ વર્ગીકરણ રજૂ કરે છે. પ્રથમ પ્રાકૃત સર્ગ—બ્રહ્માની આદિ સર્જનશક્તિરૂપે મહત્ તત્ત્વ, પછી તન્માત્રાઓથી સ્થૂલ ભૂતોની ઉત્પત્તિ, અને ત્યારબાદ વૈકારિક/ઐન્દ્રિયક અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયો તથા તેમની ક્રિયાઓનો વિકાસ. આગળ સ્થાવર, તિર્યક્સ્રોતસ (પશુ-યોનિઓ), ઊર્ધ્વસ્રોતસ દેવો, અને વાક્સ્રોતસ મનુષ્યો—આ સ્તરોનું વર્ણન કરીને અંતે ‘અનુગ્રહ-સર્ગ’ દ્વારા સત્ત્વ-તમસના નૈતિક-આધ્યાત્મિક પરિણામો દર્શાવે છે. પછી વંશ-ઉદાહરણ—દક્ષની પુત્રીઓ અને ઋષિ પરંપરાઓથી દેવ-ઋષિઓની ઉત્પત્તિ, રુદ્રનો જન્મ અને નામો, તથા સતીનો પાર્વતીરૂપે પુનર્જન્મ. ઉપસંહારમાં નારદાદિ ઋષિઓએ શીખવેલી સ્નાનપૂર્વક સ્વાયંભુવ પરંપરાની પૂજા—વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓની આરાધનાથી ભુક્તિ અને મુક્તિનું સાધન કહેવાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः अथ विंशतितमो ऽध्यायः सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
આ રીતે આદિ-મહાપુરાણના આગ્નેય (અગ્નિ) પુરાણમાં ‘પ્રતિસર્ગ-વર્ણન’ નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે વીસમો અધ્યાય—‘સર્ગ-વિષયક વર્ણન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા: પ્રથમ સર્ગ મહત્ (મહત્તત્ત્વ) નો છે; તે બ્રહ્માની સર્જન-પ્રસૂતિ તરીકે જાણવો. તન્માત્રાઓમાંથી ઉત્પન્ન દ્વિતીય સર્ગને ભૂતસર્ગ (સ્થૂલ ભૂતોની સૃષ્ટિ) કહેવામાં આવે છે।
Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
ત્રીજો સર્ગ ‘વૈકારિક’ કહેવાય છે અને તે જ ‘ઐન્દ્રિયક’ (ઇન્દ્રિય-સંબંધિત) સર્ગ તરીકે પણ સ્મૃત છે. આ રીતે આ પ્રાકૃત (ભૌતિક) સર્ગ બુદ્ધિને પૂર્વકારણ માનીને ઉત્પન્ન થયો છે।
Verse 3
मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः
ચોથો સર્ગ ‘મુખ્યા’ કહેવાય છે; તેમાં સ્થાવર (વનસ્પતિ વગેરે અચલ) જીવોને મુખ્ય માનવામાં આવ્યા છે. જે સર્ગને ‘તિર્યક્સ્રોતસ’ (આડું વહેતું પ્રવાહ ધરાવતો) કહે છે, તે જ ‘સ્થૈર્યગ્યોનિ’ એટલે પશુ-યોનિ/પ્રજાતિ તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
આ રીતે ઊર્ધ્વસ્રોતસ્ જીવોની છઠ્ઠી સૃષ્ટિ ‘દેવસર્ગ’ તરીકે સ્મરાય છે. ત્યારબાદ વાણી-સમ્પન્ન (વાક્સ્રોતસ્) જીવોની સાતમી સૃષ્ટિ થાય છે; તે માનવસૃષ્ટિ છે.
Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः
આઠમી ‘અનુગ્રહ-સૃષ્ટિ’ છે; તે સાત્ત્વિક અને તામસ એમ બે પ્રકારની કહેવાય છે. આ પાંચ ‘વૈકૃત’ (પરિણામી/વિકૃત) સૃષ્ટિઓ છે અને ત્રણ ‘પ્રાકૃત’ (મૂલ) સૃષ્ટિઓ સ્મૃત છે.
Verse 6
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः
પ્રાકૃત સૃષ્ટિ, વૈકૃત સૃષ્ટિ અને નવમી ‘કૌમાર’ સૃષ્ટિ—આ બ્રહ્માથી પ્રવર્તેલી નવ સૃષ્ટિઓ જગતના મૂળ કારણ-આધાર છે.
Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः
ખ્યાતિ વગેરે દક્ષકન્યાઓને ભૃગુ વગેરે ઋષિઓએ પરણ્યા. સર્ગ (સૃષ્ટિ) લોકો દ્વારા ત્રિવિધ કહેવાય છે—નિત્ય, નૈમિત્તિક અને પ્રાકૃત.
Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः
સૃષ્ટિ પ્રાકૃત પણ છે અને દૈનંદિની (પ્રતિદિન સતત) પણ કહેવાય છે. અંતર-પ્રલય પછી એ જ ક્રમ ફરી જન્મે છે; અને જે રોજેરોજ થાય તે નિત્ય-સર્ગ તરીકે માન્ય છે.
Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये
ભૃગુની પત્ની ખ્યાતિમાંથી ધાતા અને વિધાતા નામના બે દેવો જન્મ્યા; તેમજ તેણે વિષ્ણુની પત્ની શ્રીને પણ જન્મ આપ્યો, જેને સમૃદ્ધિ માટે શક્ર (ઇન્દ્ર)એ સ્તુતિ કરી।
Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः
ધાતા અને વિધાતાએ ક્રમશઃ બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા—પ્રાણ અને મૃકંડુક. મૃકંડુમાંથી માર્કંડેય જન્મ્યા; ત્યારબાદ વેદશિરા જન્મ્યા।
Verse 11
पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा
સમ્ભૂતિમાંથી મરીચિનો પુત્ર પૌર્ણમાસ થયો; અને સ્મૃતિમાંથી અંગિરસના સંતાન તરીકે સીનીવાલી તથા કુહૂ પણ જન્મ્યા।
Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्
રાકા અને અનુમતિ, તેમજ અત્રિની પત્ની અનુસૂયાએ સોમ, પુત્ર દુર્વાસા અને યોગી દત્તાત્રેયને જન્મ આપ્યો।
Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः
પુલસ્ત્યની પત્ની પ્રીતિમાંથી દત્તોલિ પુત્ર થયો; અને પુલહ દ્વારા ક્ષમામાંથી સહિષ્ણુ તથા કર્મપાદિકા જન્મ્યા।
Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः
ક્રતુની પત્ની સન્નતિમાંથી મહાતેજસ્વી બાલિખિલ્ય ઋષિઓ ઉત્પન્ન થયા. તેઓ અંગૂઠાના સાંધા જેટલા નાનાં હતા અને તેમની સંખ્યા સાઠ હજાર હતી.
Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः
ઊર્જા અને વશિષ્ઠમાંથી રાજર્ષિ ગાત્રોર્ધ્વબાહુક ઉત્પન્ન થયો. તેમજ સવન, આલઘુ, શુક્ર અને સુતપા—આ રીતે સાત ઋષિઓ ગણાય છે.
Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् आर्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्
પાવક ‘પવમાન’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને શુચિ ‘સ્વાહાગ્નિજ’ કહેવાયો. કેટલીક ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં ‘આર્યા’, ‘રજોગોત્રોર્ધ્વાહુક/ઊર્ધ્વવાહક’, ‘રાજા શાત્રોર્ધ્વબાલક’, ‘સબલ’, ‘અનઘ’, ‘શુક્ર’ વગેરે પાઠભેદો મળે છે. અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ વર્ગોને ‘અનગ્નિ’ કહેવાયા છે; છતાં યજ્ઞકર્મમાં તેઓ અગ્નિસંબંધિત, અગ્નિસહ ઉત્પન્ન માનવામાં આવે છે.
Verse 17
पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्
પિતૃઓ અને સ્વધામાંથી વૈધારિણીની પુત્રી મેના ઉત્પન્ન થઈ. અને હિંસા અધર્મની પત્ની હતી; તે બંનેમાંથી અનૃત (અસત્ય) જન્મ્યું.
Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः
કન્યા અને નિકૃતિ—આ બે નરક છે; એમાંથી ભયાન્નરક પણ ઉત્પન્ન થાય છે. માયા અને વેદના પણ નરક છે; અને આ બંનેને યુગલ (મિથુન) રૂપે જણાવ્યા છે.
Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्
તે બંનેમાંથી નિશ્ચયે માયા અને ભૂતોને અપહરણ કરનાર મૃત્યુ જન્મ્યા; અને રૌરવમાંથી વેદના તથા દુઃખ પણ સંતાનરૂપે ઉત્પન્ન થયા।
Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः
મૃત્યુમાંથી વ્યાધિ, જરા, શોક, તૃષ્ણા અને ક્રોધ જન્મ્યા; અને બ્રહ્મામાંથી એક રડતો જન્મ્યો—તે રોદનના કારણે તેનું નામ રુદ્ર પડ્યું।
Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः
પછી પિતામહ (બ્રહ્મા) એ તેને ‘ભવ’, ‘શર્વ’, ‘ઈશાન’ તથા ‘પશુપતિ’ કહી સંબોધ્યો; હે દ્વિજ, ‘ભીમ’, ‘ઉગ્ર’ અને ‘મહાદેવ’ એમ પણ કહ્યું।
Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः
દક્ષના ક્રોધથી તેની પુત્રી—શિવની પત્ની સતી—એ દેહ ત્યાગ્યો; હિમવતની પુત્રી બની તે ફરી શંભુ (શિવ) ની પત્ની થઈ।
Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः
નારદ વગેરે ઋષિઓએ ઉપદેશેલી, સ્નાનાદિ પૂર્વક અને સ્વાયંભુવ પરંપરાથી આરંભ થતી પૂજાઓ કરવાથી વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ દ્વારા ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of creation is given—prākṛta (Mahat, tanmātra-to-bhūta, and vaikārika/aindriyaka) and vaikṛta layers (including plant, animal, deva, human, and anugraha categories), concluding with the ninth Kaumāra creation as part of Brahmā’s ninefold sarga.
By linking cosmological order to ritual order: understanding sarga clarifies one’s place in dharma, while the closing instruction on snāna-pūrvaka pūjā (as taught by Nārada and others) frames worship as the practical bridge that yields bhukti (well-being) and mukti (liberation).
Nine sargas proceeding from Brahmā are indicated, with prākṛta and vaikṛta groupings plus the Kaumāra; the count functions as a mnemonic map from subtle principles to embodied beings and finally to grace-oriented fruition.