Adhyaya 42

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘પાતાલયોગકથન’ નામનો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ‘પ્રાસાદલક્ષણકથન’ નામનો બેતાલીસમો અધ્યાય આરંભે છે. હયગ્રીવે કહ્યું— સર્વસાધારણ રીતે લાગુ પડે તેવો પ્રાસાદવિધાન હું કહું છું, સાંભળો. બુદ્ધિમાન પુરુષ ચોરસ ક્ષેત્ર લઈ તેને સોળ ભાગોમાં વહેંચે.

Verse 2

मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्

તેના મધ્યમાં ચાર ભાગ મુજબ લોખંડથી સશક્ત (આધાર/સ્થાપન) કરવું અને પ્રાસાદના માપ સમાન રાખવા. ભિત્તિ (દીવાલ) માટે ચોક્કસ બાર ભાગો ગોઠવવા.

Verse 3

जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः

જંઘા (નીચલો ભાગ)ની ઊંચાઈ ચોથા ભાગના પ્રમાણથી કરવી. જંઘા પર બુદ્ધિમાન શિલ્પી તેના દ્વિગુણ ઊંચાઈની મંજરી (અલંકાર-ગુચ્છ) રચી દે.

Verse 4

तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं

ચોથા ભાગના પ્રમાણથી મંજરી-અંગની આસપાસ પ્રદક્ષિણ (દક્ષિણાવર્ત) વિન્યાસ યોગ્ય રીતે કરવો; અને તે માપનો નિર્ગમ બંને બાજુ સમાન રાખવો।

Verse 5

शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः

આગળની જગતીનો વિસ્તાર શિખરના માપ જેટલો કરવો; અથવા શોભા અને પ્રમાણ મુજબ તેને દ્વિગુણ પણ કરી શકાય।

Verse 6

विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं

મંડપના આગળના ભાગમાં, બે ગર્ભસૂત્ર મુજબ, લંબાઈને પહોળાઈ કરતાં એક પાદ વધુ કરવી અને મધ્યસ્તંભોથી શોભિત કરવી।

Verse 7

प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्

પ્રાસાદના ગર્ભગૃહના માપ અનુસાર મુખમંડપ બનાવવો; પછી એકાશી-પદ (૮૧) ગ્રીડથી યોજના ગોઠવી, ત્યારબાદ મંડપનું નિર્માણ આરંભવું।

Verse 8

शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्

પૂર્વ દ્વારના વિન્યાસમાં શુકો તથા દિશાઓના પાદાંતસ્થ દેવતાઓનું પૂજન કરવું; તેમજ પ્રાકાર વિન્યાસમાં અંદર તરફ સ્થિત બત્રીસ દેવતાઓનું પૂજન કરવું।

Verse 9

सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु

આ પ્રાસાદ (મંદિર)નાં સર્વસામાન્ય લક્ષણો છે. હવે માપ પ્રમાણે—પ્રતિમાના પ્રમાણ અનુસાર અથવા નિર્ધારિત માનક મુજબ—બીજા પ્રકારના પ્રાસાદને સાંભળો.

Verse 10

प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः

પ્રતિમાનું પ્રમાણ યોગ્ય રીતે નક્કી કરવું. શુભ પિંડિકા (આધાર-પીઠ) બનાવવી. ગર્ભગૃહનું માપ પિંડિકાના અડધા પ્રમાણથી રાખવું, અને ભિત્તિઓ ગર્ભગૃહના માપના અનુપાતે માપવી.

Verse 11

भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः

ભિત્તિની લંબાઈને માપ માનીને ઉત્સેધ (ઊંચાઈ) નક્કી કરવી. અને ભિત્તિની ઊંચાઈથી બમણું શિખર વિદ્વાન સ્થપતિએ રચવું.

Verse 12

शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं

શિખરના ચોથા ભાગના પ્રમાણથી ભ્રમણ-પથ (પ્રદક્ષિણા માર્ગ) નક્કી કરવો. અને શિખરના ચોથા ભાગ જેટલો આગળ નીકળતો મુખમંડપ રચવો.

Verse 13

चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्

‘ચતુર્ભાગેણ વા યુતમ્’—એવો પાઠ એક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં; ‘ચતુર્ભાગેણ સંયુતમ્’—એવો બીજા માં. ‘સમ્યક્ કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્’ તથા ‘દ્વાત્રિંશદંતરે’—આ પણ કેટલીક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં પાઠ છે. ગર્ભગૃહથી રથક-પ્રક્ષેપ અષ્ટમાંશ પ્રમાણથી થવો જોઈએ; ત્યાં પરિઘના ગુણ-ભાગ (યોગ્ય ભિન્નાંશ) મુજબ રથક-અવયવોની કલ્પના અને રચના કરવી.

Verse 14

तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा

અથવા તૃતીય માપથી રથકોનો નિર્ગમ (બાહ્ય પ્રક્ષેપ) ગોઠવવો; અને ડાબી બાજુ રથત્રય માટે ત્રયનો સમૂહ સદા સ્થાપિત કરવો.

Verse 15

शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्

શિખર નિર્ધારણ માટે ચાર સૂત્રો (માપની દોરીઓ) લટકાવવી; અને શુકનાસ ઉપર એક સૂત્ર તિર્યક્ (આડું) રીતે લટકાવવું.

Verse 16

शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्

શિખરના અર્ધભાગમાં સ્થિત સિંહ-આકૃતિ ત્યાં બનાવડાવવી; અને શુકનાસાને દૃઢ કરીને મધ્ય-સંધિમાં સ્થાપિત કરવી.

Verse 17

अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं

બીજા પાર्श્વમાં પણ એ જ રીતે સૂત્ર સ્થાપિત કરવું; તેના ઉપર કણ્ઠયુક્ત વેદી હોય, જે મનસાર-પ્રકારની ગોઠવણીથી યુક્ત હોય.

Verse 18

स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्

સ્કંધભંગ (ખભો/ગળું તૂટેલું) રૂપે ન કરવું, તેમજ વિકરાળ (વિકૃત) પણ ન કરવું; વેદીના માપ અનુસાર ઉપર કલશનું પરિકલ્પન કરવું.

Verse 19

विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः

દ્વારને તેના વિસ્તાર (પહોળાઈ) કરતાં દ્વિગુણ ઊંચું અને સુશોભિત બનાવવું જોઈએ. ઉદુમ્બર કાષ્ઠના દ્વારસ્તંભ ગોઠવી તેના ઉપર પરમ મંગલચિહ્નરૂપે શુભ શાખા સ્થાપિત કરવી.

Verse 20

द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं

દ્વારના ચતુર્થ ભાગમાં રૌદ્ર દ્વારપાલ ચંડ અને પ્રચંડની રચના/સ્થાપના કરવી; સાથે વિશ્વક્સેન અને વત્સ-દંડ પણ સ્થાપિત કરવાના. ઉપર શિખરભાગે, ઉદુમ્બર પટ્ટ પર, મંગલાધિષ્ઠાત્રી શ્રી (લક્ષ્મી)ની પ્રતિષ્ઠા કરવી.

Verse 21

दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्

અંતે, દિગ્ગજો દ્વારા સ્નાન કરાવવામાં આવે તેમ જણાય એવી, કમળયુક્ત સુગઠિત ઘટ (કલશ) સ્થાપિત કરવો. અને પ્રાકાર (પરિકોટ)ની ઊંચાઈ પ્રાસાદની ઊંચાઈના ચતુર્થાંશ જેટલી હોવી જોઈએ.

Verse 22

प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका

ગોપુર (દ્વાર-શિખર)ની ઊંચાઈ પ્રાસાદની ઊંચાઈ કરતાં એક પાદ (ચતુર્થાંશ) ઓછી હોવી જોઈએ. પાંચ હસ્ત પ્રમાણના દેવવિગ્રહ માટે પીઠિકા એક હસ્ત ઊંચી હોવી જોઈએ.

Verse 23

गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि

મંડપના પંચાગ્ર (પાંચ ભાગના અગ્રભાગ) સામે એક ગારુડ ચિહ્ન/પ્રતિમા બનાવવી. તેમજ ભૌમ વગેરે ધામ (સ્થાનો) પણ ગોઠવવા. ખરેખર, આઠ દિશાઓમાં અને ઉપર પણ પ્રતિમાઓ વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવી જોઈએ.

Verse 24

पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं

પૂર્વ દિશામાં વરાહ, દક્ષિણમાં નૃસિંહ, જલદિશા (પશ્ચિમ) માં શ્રીધર, ઉત્તરમાં હયગ્રીવ અને આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) નું સ્થાપન/ધ્યાન કરવું।

Verse 25

तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्

‘તત્તુરીયેણ’—એવો ચિહ્નિત હસ્તપ્રત-પાઠ છે. નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) માં ‘રામક’ પ્રકાર, વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) માં ‘વામન’ પ્રકાર તથા ‘વાસુદેવક’ પ્રકારનું વિન્યાસ કરવું. ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) માં વસુ, અર્ક વગેરે પ્રમાણોથી પ્રાસાદ-રચના આપવી. દ્વારના પ્રથમ અષ્ટમ ભાગને છોડીને કરાયેલો બેધ (છિદ્ર/ઉદઘાટન) દોષકારક નથી।