Adhyaya 23

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोध्यायः अथ त्रयोविंशोध्यायः पूजाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये पूजाविधिं विप्रा यत् कृत्वा सर्वमाप्नुयात् प्रक्षालिताङ्घ्रिराचम्य वाग्यतः कृतरक्षकः

આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય પુરાણમાં ‘સ્નાનવિધિનું વર્ણન’ નામે બાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રેવીસમો અધ્યાય ‘પૂજાવિધીનું વર્ણન’ આરંભે છે. નારદ બોલ્યા—હે વિપ્રો! હું પૂજાની વિધી કહું છું; તેને કરવાથી સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. પહેલાં પગ ધોઈ, આચમન કરી, વાણી સંયમિત રાખી, રક્ષાકર્મ કરીને પછી પૂજામાં પ્રવૃત્ત થવું.

Verse 2

ध्यायं हरिं देवमिति घचिह्नितपुस्तकपाठः प्राङ्मुखः स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्माद्यपरमेव च यं वीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकं

‘હું દેવ હરિનું ધ્યાન કરું છું’—આ ચિહ્નિત પાઠનો જપ કરતાં સાધક પૂર્વમુખ થઈ સ્વસ્તિકાસન બાંધે અને વિધાન મુજબ પદ્માદિ મુદ્રાઓ કરે. ત્યારબાદ નાભિમધ્યસ્થ ‘યં’ બીજનું ધ્યાન કરે—જે ધૂમ્રવર્ણ છે અને પ્રચંડ વાયુતત્ત્વસ્વરૂપ છે.

Verse 3

विशेषयेदशेषन्तु ध्यायेत् कायात्तु कल्मषं क्षौं हृत्पङ्कजमध्यस्थं वीजं तेजोनिधिं स्मरन्

ત્યારબાદ સર્વનું સંપૂર્ણ રીતે વિશેષણ (પૃથક્કરણ) કરીને દેહનો કલ્મષ દૂર થાય છે એમ ધ્યાન કરવું. હૃદયપંકજના મધ્યમાં સ્થિત ‘ક્ષૌં’ બીજનું સ્મરણ કરવું—તે તેજનો નિધિ છે.

Verse 4

अधोर्ध्वतिर्यग्गाभिस्तु ज्वालाभिः कल्मषं दहेत् शशाङ्काकृतिवद्ध्यायेदम्बरस्थं सुधाम्बुभिः

નીચે, ઉપર અને આડદિશાઓમાં ફેલાતી જ્વાળાઓથી કલ્મષને દહન કરવું. ત્યારબાદ આકાશસ્થ ચંદ્રાકૃતિ રૂપનું ધ્યાન કરવું, જે સુધાસમાન જલધારાઓ વરસાવે છે.

Verse 5

हृत्पद्मव्यापिभिर्देहं स्वकमाप्लावयेत्सुधीः सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्पिभिः

એ સుధાધારા હૃદયપદ્મમાંથી વ્યાપીને દેહમાં ફેલાય છે; વિદ્વાન સાધકે તે દ્વારા પોતાના શરીરને પરિપ્લાવિત કરવું. તે સુષુમ્ના—યોનિમાર્ગરૂપ નાડી—દ્વારા જઈ સર્વ નાડીઓમાં વ્યાપે.

Verse 6

शोधयित्वा न्यसेत्तत्त्वं करशुद्धिरथास्त्रकं व्यापकं हस्तयोरादौ दक्षिणाङ्गुष्ठतोङ्गकं

હાથોને શુદ્ધ કરીને પછી તત્ત્વનો ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ કરશુદ્ધિ, પછી અસ્ત્રક-મંત્રનો ન્યાસ. ત્યારપછી વ્યાપક-ન્યાસ—બંને હાથમાં આરંભે, જમણા અંગૂઠાથી શરૂ કરીને આંગળીઓના અંગસ્થાનો પર મંત્ર સ્થાપિત કરવો.

Verse 7

मूलं देहे द्वादशाङ्गं न्यसेन्मन्त्रैर् द्विषट्ककैः हृदयं च शिरश् चैव शिखा वर्मास्त्रलोचने

મૂલમંત્રને દેહના દ્વાદશ અંગો પર દ્વિષટ્ક (બાર-અક્ષરી) મંત્રોથી ન્યાસ કરવો. પછી હૃદય, શિર, શિખા, વર્મ/કવચ, અસ્ત્ર અને લોચનનો પણ ન્યાસ કરવો.

Verse 8

उदरं च तथा पृष्ठं बाहुरुजानुपादकं मुद्रां दत्त्वा स्मरेत् विष्णुं जप्त्वाष्टशतमर्चयेत्

ઉદર તથા પીઠ, બાહુ, ઉર, જાનુ અને પાદ સંબંધિત મુદ્રા ધારણ કરીને વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું. જપ કરીને આઠસો (અર્ચના/ઉપચાર) વડે પૂજન કરવું.

Verse 9

वामे तु वर्धनीं न्यस्य पूजाद्रव्यं तु दक्षिणे प्रक्षाल्यास्त्रेण चार्घ्येण गन्धपुष्पान्विते न्यसेत्

ડાબી બાજુ વર્ધની (છાંટણી પાત્ર) મૂકી અને જમણી બાજુ પૂજાદ્રવ્ય રાખવું. અસ્ત્ર-મંત્ર અને અર્ઘ્યથી પ્રક્ષાલન કરીને, ગંધ-પુષ્પયુક્ત અર્ઘ્ય સ્થાપિત કરવું.

Verse 10

चैतन्यं सर्वगं ज्योतिरष्टजप्तेन वारिणा फडन्तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं परे

આઠ વાર જપેલા જળથી તથા ‘ફટ્’ યુક્ત જળથી સિંચન કરીને, હાથમાં સર્વવ્યાપી ચૈતન્ય-જ્યોતિરૂપ પરમ હરિનું ધ્યાન કરવું.

Verse 11

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं वह्निदिङ्मुखाः अधर्मादीनि गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके

અગ્નિ-દિશાના તથા અન્ય દિશામુખો પર ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યનું વિન્યાસ કરવો. યોગપીઠ પર પૂર્વથી આરંભ કરીને અધર્મ આદિને અંગરૂપે સ્થાપિત કરવું.

Verse 12

कूर्मं पीठे ह्य् अनन्तञ्च यमं सूर्यादिमण्डलं पाठः स्वकामान् दाहयेत् सुधीः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वकमाह्लादयेत् सुधीरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थलं तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं पठेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्ममिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विमलाद्याः केशरस्थानुग्रहा कर्णिका स्थिता

આસન પર કૂર્મ અને અનંત (શેષ) તથા સૂર્યાદિ મંડલોનું ધ્યાન કરવું. પાઠભેદ મુજબ આ જપ સુધીના ઇચ્છિત કામોને દહન કરે છે; અન્ય પાઠ મુજબ તે ઇચ્છાઓને તૃપ્ત/સિદ્ધ કરે છે. તે (જલ/વિધિ)થી સ્થાનને સિંછીને, હાથમાં હરિનું ધ્યાન કરીને મંત્રપાઠ કરવો. પછી પદ્મનું ધ્યાન—વિમલા આદિ કેશરસ્થાને અને કર્ણિકા મધ્યમાં સ્થિત છે.

Verse 13

पूर्वं स्वहृदये ध्यात्वा आवाह्यार्चैश् च मण्डले अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं मधुपर्कं पुनश् च तत्

પ્રથમ પોતાના હૃદયમાં દેવનું ધ્યાન કરીને, મંડળમાં આવાહન કરી અર્ચના કરવી. પછી અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આચમન અને મધુપર્ક અર્પણ કરવું—અને વિધાન મુજબ ફરી એ જ ક્રમ કરવો.

Verse 14

स्नानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणं गन्धपुष्पकं धूपदीपनैर् वेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया

સ્નાન, વસ્ત્ર અને ઉપવીત, ભૂષણ, ગંધ અને પુષ્પ, તેમજ ધૂપ અને દીપ—આ બધું પુણ્ડરીકાક્ષ-વિદ્યા અનુસાર અર્પણયોગ્ય ઉપચાર છે.

Verse 15

यजेदङ्गानि पूर्वादौ द्वारि पूर्वे परेण्डजं दक्षे चक्रं गदां सौम्ये कोणे शङ्खं धनुर्न्यसेत्

પૂર્વથી આરંભ કરીને અંગદેવતાઓની પૂજા કરવી. પૂર્વ દ્વારે ગરુડધ્વજ સ્થાપિત કરવો; દક્ષિણમાં ચક્ર, સૌમ્ય (ઉત્તર) તરફ ગદા; ખૂણે શંખ અને ધનુષ પણ વિન્યસવું.

Verse 16

देवस्य वामतो दक्षे चेषुधी खड्गमेव च वामे चर्म श्रियं दक्षे पुष्टिं वामेग्रतो न्यसेत्

દેવના ડાબા અને જમણા બાજુ ક્રમે તૂણીર અને ખડ્ગ સ્થાપિત કરવો. ડાબે ઢાલ, જમણે શ્રી (લક્ષ્મી), ડાબે પુષ્ટિ અને આગળ વિધિ મુજબ સર્વનું ન્યાસ કરવો.

Verse 17

वनमालाञ्च श्रीवत्सकौस्तुभौ दिक्पतीन्वहिः स्वमन्त्रैः पूजयेत् सर्वान् विष्णुरर्घोवसानतः

પોતપોતાના મંત્રોથી વનમાળા, શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભનું, તેમજ બહાર દિક્પતિઓનું પણ પૂજન કરવું—વિષ્ણુને અર્ઘ્ય અર્પણ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી સર્વનું અર્ચન કરવું.

Verse 18

व्यस्तेन च समस्तेन अङ्गैर् वीजेन वै यजेत् जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्त्वार्ध्यञ्च समर्प्य च

અંગમંત્રોને વ્યસ્ત અને સમસ્ત—બન્ને રૂપે તથા બીજમંત્રથી પણ યજન/પૂજન કરવું. જપ કરીને પ્રદક્ષિણા કરવી, સ્તુતિ કરવી અને પછી અર્ઘ્ય સમર્પિત કરવું.

Verse 19

हृदये विन्यसेद्ध्यात्वा अहं ब्रह्म हरिस्त्विति आगच्छावाहने योज्यं क्षमस्वेति विसर्जने

ધ્યાન કરીને હૃદયમાં આ ન્યાસ કરવો—“અહં બ્રહ્મ; ત્વં હરિ (વિષ્ણુ)।” આવાહનમાં “આગચ્છ” (આવો) અને વિસર્જનમાં “ક્ષમસ્વ” (ક્ષમા કરો) નો પ્રયોગ કરવો.

Verse 20

एवमष्टाक्षराद्यैश् च पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक् एकमूर्त्यर्चनं प्रोक्तं नवव्यूहार्चनं शृणु

આ રીતે અષ્ટાક્ષર આદિ મંત્રોથી પૂજા કરીને સાધક મુક્તિનો ભાગી બને છે. એકમૂર્તિ અર્ચન કહેલું છે; હવે નવવ્યૂહ અર્ચન સાંભળો.

Verse 21

अङ्गुष्ठकद्वये न्यस्य वासुदेवं बलादिकान् तर्जन्यादौ शरीरेथ शिरोललाटवक्त्रके

બંને અંગૂઠાં પર વાસુદેવનો ન્યાસ કરીને, પછી તર્જની વગેરે ક્રમથી બલ આદિ દેવતાઓનો શરીરમાં વિન્યાસ કરવો—શિર, લલાટ અને મુખ પર યથાક્રમે।

Verse 22

हृन्नाभिगुह्यजान्वङ्घ्रौ मध्ये पूर्वादिकं यजेत् एकपीठं नवव्यूहं नवपीठञ्च पूर्ववत्

હૃદય, નાભિ, ગુહ્યસ્થાન, ઘૂંટણ અને પગમાં સ્થિત દેવતાઓનું પૂજન કરવું; અને મધ્યસ્થાને પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને અન્ય દિશાક્રમે યજન કરવું. એકપીઠ, નવવ્યૂહ અને નવપીઠનું પણ પૂર્વવત્ પૂજન કરવું।

Verse 23

चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपुस्तकेषु विष्णुरर्घोवसानत इति विष्णावर्घौ च मानतः इति च पाठो वर्तते अयन्स्वसमीचीन इव प्रतिभाति विष्णुमर्घ्यासनादिभिरिति तु युक्तः पाठः मध्यगुल्फादितः पिस्फच इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नवाब्जे नवमूर्त्या च नवव्यूहञ्च पूर्ववत् इष्टं मध्ये ततः स्थाने वासुदेवञ्च पूजयेत्

ચિહ્નિત પાઠ (પાઠભેદ): અમારી પાસે ઉપલબ્ધ હસ્તપ્રતોમાં “viṣṇur argho ’vasānataḥ” તથા “viṣṇāv arghau ca mānataḥ” એવો પાઠ મળે છે. આ યોગ્ય લાગતો નથી; યોગ્ય પાઠ “viṣṇum arghyāsanādibhiḥ” છે—અર્થાત્ અર્ઘ્ય, આસન વગેરે ઉપચારોથી વિષ્ણુનું પૂજન કરવું. (બીજો પાઠભેદ: “madhya-gulphāditaḥ … pisphaca” ઙમાં.) ચિહ્નિત પાઠ: નવદળ કમળમાં નવ મૂર્તિ સાથે અને પૂર્વવત્ નવવ્યૂહનું પૂજન કરીને, ઇચ્છિત મધ્યમાં તે સ્થાને વાસુદેવનું પૂજન કરવું।