Adhyaya 34

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्रारोहणे श्रीधरनित्यपूजाकथनं नाम त्रयस्त्रिंशोध्यायः अथ चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः होमादिविधिः अग्निर् उवाच विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानञ्च भूषयेत् नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने

આ રીતે આદિ-મહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં પવિત્રારોહણ-પ્રકરણ હેઠળ ‘શ્રીધર નિત્યપૂજા કથન’ નામનો ત્રેત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ચોત્રીસમો અધ્યાય—‘હોમાદિ વિધિ’. અગ્નિ બોલ્યા—વિશેદન (શુદ્ધિ/પ્રોક્ષણ) મંત્રથી યાગસ્થાનને ભૂષિત તથા સંસ્કૃત કરવું. બ્રાહ્મણ્યદેવ, અવ્યયાત્મા શ્રીધરને નમસ્કાર।

Verse 2

ॐ क्रीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋग्यजुःसामरूपाय शब्ददेहाय विलिख्य मण्डलं सायं यागद्रव्यादि चाहरेत्

‘ૐ ક્રીં’—આ બીજાક્ષર છે. ચિહ્નિત પાઠ અનુસાર ઋગ્‑યજુઃ‑સામરૂપ, શબ્દદેહ દેવતા માટે મંડળ લખી, સાંજે યાગદ્રવ્યાદિ પણ લાવી રાખે.

Verse 3

प्रक्षालितकराङ्घ्रिः सन् विन्यस्यार्घ्यकरो नरः अर्घ्यादिभिस्तु शिरः प्रोक्ष्य द्वारदेशादिकं यथा

હાથ‑પગ ધોઈને મનુષ્ય અર્ઘ્યપાત્ર હાથમાં લે; અર્ઘ્ય વગેરે પવિત્ર જળથી છાંટીને પોતાનું મસ્તક શુદ્ધ કરે; અને ક્રમ પ્રમાણે દ્વારદેશ વગેરે નિર્ધારિત સ્થાનો પણ શુદ્ધ કરે.

Verse 4

आरभेद् द्वारयागञ्च तोरणेशान् प्रपूजयेत् अश्वत्थोदुम्बरवटप्रक्षाः पूर्वादिगा नगाः

આરંભે દ્વારયાગ કરવો અને તોરણના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓને વિધિપૂર્વક પૂજવા. અશ્વત્થ, ઉદુમ્બર, વડ અને પ્રક્ષા—આ પવિત્ર વૃક્ષો પૂર્વ દિશાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ દિશાઓમાં સ્થાપવા.

Verse 5

ऋगिन्द्रशोभनं प्रास्यां युजुर्यमसुभद्रकम् सामापश् च सुधन्वाख्यं सोमाथर्वसुहोत्रकम्

પૂર્વ દિશામાં ઋગ્વેદ ‘ઇન્દ્રશોભન’, યજુર્વેદ ‘યમસુભદ્રક’, સામવેદ ‘સુધન્વા’, અને સોમપરંપરાસહિત અથર્વવેદ ‘સુહોત્રક’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 6

तोरणान्तः पताकाश् च कुमुदाद्या घटद्वयम् द्वारि द्वारि स्वनाम्नार्च्याः पूर्वे पूर्णश् च पुष्करः

તોરણના બંને છેડાંએ પતાકાઓ સ્થાપવી. દરેક દ્વારે ‘કુમુદ’ વગેરે નામવાળા બે‑બે ઘટ મૂકીને, તેમના પોતાના નામથી અર્ચના કરવી. પૂર્વ તરફ ‘પૂર્ણ’ અને ‘પુષ્કર’ નામના ઘટ સ્થાપવા.

Verse 7

आनन्दनन्दनौ दक्षे वीरसेनः सुषेणकः सम्भवप्रभवौ सौम्ये द्वारपांश् चैव पूजयेत्

દ્વારના જમણા ભાગે આનંદ અને નંદનનું પૂજન કરવું; દક્ષિણ દિશામાં વીરસેન અને સુષેણકનું; તથા ડાબા ભાગે સંભવ અને પ્રભવનું—આ રીતે દ્વારપાલોનું પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 8

अस्त्रजप्तपुष्पक्षेपाद्विघ्नानुत्सार्य संविशेत् भूतशुद्धिं विधायाथ विन्यस्य कृतमुद्रवः

અસ્ત્ર-મંત્રથી જપેલા પુષ્પો ફેંકીને વિઘ્નો દૂર કરી પછી પ્રવેશ કરવો. ત્યારબાદ ભૂતશુદ્ધિ કરીને, ન્યાસ સ્થાપિત કરી અને વિધિપૂર્વક મુદ્રાઓ કરીને સાધક આગળ વધે।

Verse 9

फट्कारान्तां शिखां जप्त्वा सर्षपान् दिक्षु निक्षिपेत् वासुदेवेन गोमूत्रं सङ्कर्षणेन गोमयम्

‘ફટ્’થી અંત થતો શિખા-મંત્ર જપીને દિશાઓમાં સરસવના દાણા નાંખવા. વાસુદેવ-મંત્રથી ગોમૂત્ર છાંટવું અને સંકર્ષણ-મંત્રથી ગોમયનો લેપ/પ્રયોગ કરવો।

Verse 10

प्रद्युम्नेन पयस्तज्जात् दधि नारायणाद् घृतम् एकद्वित्र्यादिवाराणि घृताद्वै भागतोधिकम्

પ્રદ્યુમ્નથી દૂધ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમાંથી દહીં બને છે; અને નારાયણથી ઘી પ્રાપ્ત થાય છે। એક, બે, ત્રણ વગેરે વાર મથન/પાક કરવાથી સામાન્ય ઘી કરતાં ભાગરૂપે વધુ ઉપજ થાય છે।

Verse 11

घृतपात्रे तदेकत्र पञ्चगव्यमुदाहृतम् मण्डपप्रोक्षणायैकञ्चापरम्प्राशनाय च

ઘીના પાત્રમાં પંચગવ્યને એકત્ર તૈયાર કરવું. તેનો એક ભાગ મંડપ પ્રોક્ષણ (પવિત્રીકરણ) માટે અને બીજો ભાગ પ્રાશન/આચમન માટે નિમણૂક કરવો।

Verse 12

आनीय दशकुम्भेषु इन्द्राद्यान् लोकपान् यजेत् पूज्याज्ञां श्रावयेत्तांश् च स्थातव्यं चाज्ञया हरेः

દસ કુંભો લાવી તેમાં ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલોની પૂજા કરવી. પૂજા પછી તેમને માન્ય આજ્ઞા સંભળાવવી, અને હરિ (વિષ્ણુ)ની આજ્ઞા મુજબ તેઓ પોતાના સ્થાને સ્થિર રહે.

Verse 13

यागद्रव्यादि संरक्ष्य विकिरान् विकिरेत्ततः मूलाष्टशतसञ्जप्तान् कुशकूर्चान् हरेश् च तान्

યાગદ્રવ્ય વગેરેનું રક્ષણ કરીને પછી વિકિર (વિધિ-કણ) છાંટવા. ત્યારબાદ મૂળમંત્રનો આઠસો જપ કરીને સંસ્કૃત કુશકૂર્ચોને દૂર કરવા.

Verse 14

ऐशान्यां दिशि तत्रस्थं स्थाप्यं कुम्भञ्च वर्धनीं कुम्भे साङ्गं हरिं प्रार्च्य वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्

ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ત્યાં કુંભ અને વર્ધની પાત્ર સ્થાપિત કરવું. કુંભમાં હરિને સाङ્ગરૂપે વિધિપૂર્વક પૂજી, વર્ધનીમાં અસ્ત્ર-મંત્રનું અર્ચન કરવું.

Verse 15

प्रदक्षिणं यागगृहं वर्धन्याच्छिन्नधारया सिञ्चन्नयेत्ततः कुम्भं पूजयेच्च स्थिरासने

યાગગૃહની પ્રદક્ષિણા કરીને વર્ધનીમાંથી અવિચ્છિન્ન જળધારાથી સિંચન કરવું. પછી સ્થિર આસન પર બેસીને કુંભનું પૂજન કરવું.

Verse 16

सपञ्चरत्नवस्त्राढ्यकुम्भे गन्धादिभिर्हरिम् वर्धन्यां हेमगर्भायां यजेदस्त्रञ्च वामतः

પંચરત્ન અને વસ્ત્રથી સમૃદ્ધ કુંભમાં ગંધાદિ ઉપચારોથી હરિનું પૂજન કરવું. તેમજ હેમગર્ભા વર્ધની પાત્રમાં ડાબી બાજુ સ્થાપિત કરીને અસ્ત્ર-મંત્રનું પણ પૂજન કરવું.

Verse 17

तत्समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकमर्चयेत् स्रपनं कल्पयेद्विष्णोः सङ्क्रान्त्यादौ तथैव च

તે સ્થળની નજીક વાસ્તુ-લક્ષ્મી અને ભૂ-વિનાયકનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. તેમજ સંક્રાંતિ વગેરે શુભ અવસરોમાં વિષ્ણુનું સ્રપન (અભિષેક) પણ તેવી જ રીતે કરાવવું.

Verse 18

पूर्णकुम्भान् नव स्थाप्य नवकोणेषु निर्ब्रणान्

નવ પૂર્ણ કલશો સ્થાપી તેમને નવ કોણોમાં ગોઠવવા; તે બધા નિર્દોષ, અખંડ અને અક્ષત હોવા જોઈએ.

Verse 19

पूर्वादिकलसेग्न्यादौ पञ्चामृतजलादिकम् दधि क्षीरं मधूष्णीदं पाद्यं स्याच्चतुरङ्गकम्

પૂર્વ દિશામાં કલશ-વિન્યાસ અને અગ્નિ પ્રજ્વલન વગેરે ક્રિયા આરંભે પઞ્ચામૃત, જલ વગેરે અર્પણ કરવું. દહીં, દૂધ, મધ અને ઉષ્ણ જલ—આ ચાર પ્રકારનું પાદ્ય (પગ ધોવા માટેનું જલ) છે.

Verse 20

पद्मश्यामाकदूर्वाश् च विष्णुपत्नी च पाद्यकम् तथाष्टाङ्गार्घ्यमाख्यातं यवगन्धफलाक्षतम्

પાદ્યમાં પદ્મ, શ્યામાક ધાન્ય, દુર્વા ઘાસ તથા વિષ્ણુપત્ની (તુલસી) ઉમેરવી. અને અષ્ટાંગ અર્ઘ્ય યવ, ગંધદ્રવ્ય, ફળ તથા અક્ષતથી યુક્ત કહેવાયું છે.

Verse 21

कुशाः सिद्धार्थपुष्पानि तिला द्रव्याणि चार्हणम् लवङ्गकक्कोलयुते दद्यादाचमनीयकम्

કુશ, સિદ્ધાર્થ-પુષ્પ, તલ તથા અન્ય અર્હણીય દ્રવ્યો અર્પણ કરવાં. અને લવિંગ તથા કક્કોલથી સુગંધિત આચમનીય (આચમન-જલ) આપવું.

Verse 22

स्नापयेन्मूलमन्त्रेण देवं पञ्चामृतैर् अपि शुद्धोदं मध्यकुम्भेन देवमूर्ध्नि विनिःक्षिपेत्

મૂલમંત્રથી દેવને સ્નાન કરાવવું અને પંચામૃતથી પણ અભિષેક કરવો. પછી મધ્યકલશના શુદ્ધ જળને દેવના મસ્તક પર ઢાળવું.

Verse 23

कलशान्निःसृतं तोयं कूर्चाग्रं संस्पृशेन्नरः शुद्धोदकेन पाद्यञ्च अर्घ्यमाचमनन्ददेत्

કલશમાંથી નીકળેલા જળને કૂર્ચ (કુશગુચ્છ)ના અગ્રભાગથી સ્પર્શ કરવો. પછી શુદ્ધ જળથી પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમનીય અર્પણ કરવું.

Verse 24

परिमृज्य पटेनाङ्गं सवस्त्रं मण्डलं नयेत् तत्राभ्यर्च्याचरेद्धोमं कुण्डादौ प्राणसंयमी

વસ્ત્રથી શરીર પુંછીને, વસ્ત્રધારી રહી મંડલસ્થળે જવું. ત્યાં પૂજન કરીને, પ્રાણસંયમી સાધકે કુંડ વગેરેમાં હોમ કરવો.

Verse 25

प्रक्षाल्य हस्तौ रेखाश् च तिस्रः पूर्वाग्रगामिनीः चार्हणा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दूर्वाग्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दक्षिणादुत्तराश् च तिस्रश् चैवओत्तराग्रगाः

બંને હાથ ધોઈ, અગ્રભાગ પૂર્વ તરફ જાય એવી ત્રણ રેખાઓ દોરવી. (કેટલાક પાઠોમાં ‘ચાર્હણા’ છે, અને કેટલાકમાં ‘દૂર્વાના અગ્રથી’ એવો પાઠભેદ છે.) તેમ જ દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ, અગ્રભાગ ઉત્તરાભિમુખ હોય એવી ત્રણ રેખાઓ પણ દોરવી.

Verse 26

अर्घ्योदकेन सम्प्रोक्ष्य योनिमुद्राम्प्रदर्शयेत् ध्यात्वाग्निरूपञ्चाग्निन्तु योन्यां कुण्डे क्षिपेन्नरः

અર્ઘ્યજળથી સમ્યક્ પ્રોક્ષણ કરીને યોનિમુદ્રા દર્શાવવી. પછી અગ્નિરૂપનું ધ્યાન કરી, યોનિમાં અગ્નિ સ્થાપી કુંડમાં પ્રક્ષેપ કરવો.

Verse 27

पात्राण्यासादयेत् पश्चाद्दर्भश्रुक्श्रुवकादिभिः बाहुमात्राः परिधय इध्मव्रश् चनमेव च

ત્યારબાદ દર્ભ, શ્રુક, શ્રુવા વગેરે યજ્ઞોપકરણો સહિત પાત્રોને યથાસ્થાને ગોઠવવા; તેમજ બાહુમાત્ર પરિધી કાઠ, ઇધ્મ (ઇંધણકાઠ) અને વ્રશ્ચન (ઝાડઝાંખર/કાઠના ટુકડા) પણ મૂકવા.

Verse 28

प्रणीता प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थाली घृतादिकम् प्रस्थद्वयं तण्डुलानां युग्मं युग्ममधोमुखम्

પ્રણીતા પાત્ર, પ્રોક્ષણી પાત્ર, આજ્યસ્થાલી તથા ઘૃતાદિ દ્રવ્યોને યથાવિધિ ગોઠવવા. તંડુલ (ચોખા)નું પ્રમાણ બે પ્રસ્થ; અને પાત્રો જોડે જોડે, દરેક જોડું મોઢું નીચે કરીને રાખવું.

Verse 29

प्रणीताप्रोक्षणीपात्रे न्यसेत् प्रागग्रगं कुशम् अद्भिः पूर्यप्रणीतान्तु ध्यात्वा देवं प्रपूज्य च

પ્રણીતા અને પ્રોક્ષણી પાત્રોમાં પૂર્વ તરફ અગ્ર ધરાવતો કુશ મૂકવો. ત્યારબાદ પ્રણીતાને જળથી ભરી, દેવનું ધ્યાન કરીને વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 30

प्रणीतां स्थापयेदग्रे द्रव्याणाञ्चैव मध्यतः प्रोक्षणीमद्भिः सम्पूर्य प्रार्च्य दक्षे तु विन्यसेत्

પ્રણીતા પાત્રને આગળ સ્થાપિત કરવું અને દ્રવ્યોને મધ્યમાં રાખવા. પછી પ્રોક્ષણીને જળથી ભરવી, તેનું પૂજન કરીને તેને જમણી (દક્ષિણ) બાજુ મૂકવી.

Verse 31

चरुञ्च श्रपयेदग्नौ ब्रह्माणं दक्षिणे न्यसेत् कुशानास्तीर्य पूर्वादौ परिधीन् स्थापयेत्ततः

અગ્નિમાં ચરુ (યજ્ઞ-પાક) રાંધવો; બ્રહ્મા ઋત્વિજને દક્ષિણ તરફ બેસાડવો. પૂર્વથી આરંભ કરીને કુશ પાથરી, પછી પરિધી કાઠોને યથાસ્થાને સ્થાપિત કરવા.

Verse 32

वैष्णवीकरणं कुर्याद् गर्भाधानादिना नरः गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्जनिः

મનુષ્યે ગર્ભાધાનાદિ સંસ્કારો દ્વારા વૈષ્ણવીકરણ કરવું જોઈએ—ગર્ભાધાન, પુંસવન અને સીમંતોન્નયન।

Verse 33

नामादिसमावर्तनान्तं जुहुयादष्ट चाहुतीः पूर्णाहुतीः प्रतिकर्म श्रुचा स्रुवसुयुक्तया

‘નામ’ આદિ મંત્રોથી સમાવર્તનાંત સુધી આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી; અને દરેક કર્મમાં શ્રુચિ સાથે સ્રુવ જોડીને પૂર્ણાહુતિ પણ આપવી।

Verse 34

कुण्डमध्ये ऋतुमतीं लक्ष्मीं सञ्चिन्त्य होमयेत् कुण्डलक्ष्मीः समाख्याता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मका

કુંડના મધ્યમાં ઋતુમતી લક્ષ્મીનું ધ્યાન કરીને હોમ કરવો; તે ‘કુંડ-લક્ષ્મી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ, ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિ છે।

Verse 35

सा योनिः सर्वभूतानां विद्यामन्त्रगणस्य च विमुक्तेः कारणं वह्निः परमात्मा च मुक्तिदः

વહ્નિ સર્વ ભૂતોની યોનિ/મૂલ છે અને વિદ્યાઓ તથા મંત્રસમૂહોનું પણ; અગ્નિ વિમુક્તિનું કારણ, પરમાત્મા અને મોક્ષદાતા છે।

Verse 36

प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहू कोणे व्यवस्थितौ ईशानाग्नेयकोणे तु जङ्घे वायव्यनैरृते

પૂર્વ દિશામાં શિર કહેવાયું છે; બંને બાહુઓ કોણોમાં સ્થિત છે; ઈશાન અને આગ્નેય કોણમાં જંઘા, તેમજ વાયવ્ય અને નૈઋત્ય કોણમાં પણ (પાદ/જંઘાનો વિન્યાસ) છે।

Verse 37

उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिर्योनिर्विधीयते गुणत्रयं मेखलाः स्युर्ध्यात्वैवं समिधो दश

ઉદરને કુંડ કહેવાયું છે અને ગર્ભાશયને યોની-આસનરૂપે ભાવવું. ત્રણ ગુણોને મેખલારૂપે ધ્યાન કરીને, એમ ધ્યાન કર્યા પછી દસ સમિધાઓ અર્પણ કરવી.

Verse 38

पञ्चाधिकांस्तु जुहुयात् प्रणवान्मुष्टिमुद्रया पुनराघारौ जुहुयाद्वाय्वग्न्यन्तं ततः श्रपेत्

નક્કી કરેલી સંખ્યાથી પાંચ વધુ આહુતિઓ આપવી, મુષ્ટિ-મુદ્રા ધારણ કરીને પ્રણવ (ૐ) ઉચ્ચારવો. પછી વાયુ અને અગ્નિ-અંત મંત્રોથી ફરી બે આઘાર આહુતિઓ આપવી; ત્યારબાદ શ્રપણ (પાક) કરવો.

Verse 39

ईशान्तं मूलमन्त्रेण आज्यभागौ तु होमयेत् उत्तरे द्वादशान्तेन दक्षिणे तेन मध्यतः

ઈશાનાંત મૂળમંત્રથી બે આજ્યભાગોની હોમ-આહુતિ આપવી. ઉત્તર તરફ ‘દ્વાદશાંત’ સૂત્રથી, દક્ષિણ તરફ પણ એ જ સૂત્રથી, અને મધ્યમાં પણ તેવી જ રીતે અર્પણ કરવું.

Verse 40

व्याहृत्या पद्ममध्यस्थं ध्यायेद्वह्निन्तु संस्कृतम् वैष्णवं सप्तजिह्वं च सूर्यकोटिसमप्रभम्

વ્યાહૃતિઓ ઉચ્ચારીને, કમળના મધ્યમાં સ્થિત સંસ્કૃત અગ્નિનું ધ્યાન કરવું—તે વૈષ્ણવ સ્વરૂપ, સપ્તજિહ્વ અને કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે.

Verse 41

चन्द्रवक्त्रञ्च सूर्याक्षं जुहुयाच्छतमष्ट च तदर्धञ्चाष्ट मूलेन अङ्गानाञ्च दशांशतः

‘ચન્દ્રવક્ત્ર’ અને ‘સૂર્યાક્ષ’ દેવતાઓ માટે એકસો આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી; પછી તેનો અર્ધો એટલે ચોપન આહુતિઓ અર્પણ કરવી. ફરી મૂળમંત્રથી અંગ-મંત્રોની આહુતિ મુખ્ય સંખ્યાના દશાંશ પ્રમાણે કરવી.