Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
આ અધ્યાયમાં મંત્રસાધના માટે પવિત્ર ક્ષેત્રરૂપે સર્વતોભદ્ર મંડળનું નિર્માણ અને પ્રતિષ્ઠાનો કડક વિધાન વર્ણવાયો છે. શુદ્ધ ભૂમિ અને પૂર્વપૂજા પછી ચોરસ જાળને કમળ-આવરણો—પીઠ, વીથિકા, દ્વાર—રૂપે ગોઠવી દિશાદેવતાઓ અને વૈદિક વિભાગો નિર્ધારિત થાય છે; તત્ત્વો, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણના બહુસ્તરીય વિન્યાસ પણ જણાવ્યા છે. આગળ રંગના નિયમો, રંગદ્રવ્યો, શુદ્ધિકરણ-રેખાંકન ક્રમ, અંગુલ-હસ્ત-કર માપ, તેમજ બીજ/મંત્ર/વિદ્યા-જપના ધોરણો અને પુરશ્ચરણની શિસ્ત આપવામાં આવી છે. પછી મંડળરચનાને યોગદેહરૂપે—નાડીઓ, હૃદયકમળ, બીજશક્તિના કિરણો—સમજાવી સ્થૂલ શબ્દમૂર્તિ, સૂક્ષ્મ તેજસ્વી હૃદયરૂપ અને ચિંતાતીત પરમ પદ સુધી ક્રમિક ધ્યાન બતાવ્યું છે. અંતે 9, 25, 26 વગેરે વિસ્તૃત વ્યૂહ-વિન્યાસ, દ્વાર-અલંકાર નિયમો અને શુભ મર્ત્યેષ્ટ્ય મંડળનું વર્ણન કરીને પવિત્ર રચના ઉપાસના અને અનુભૂતિ બંનેને કેવી રીતે ગોઠવે છે તે દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आचार्याभिषेको नाम अष्टाविंशो ऽध्यायः अथ ऊनत्रिंशो ऽध्यायः सर्वतोभद्रमण्डलकथनं नारद उवाच साधकः साधयेन्मन्त्रं देवतायतनादिके शुद्धभूमौ गृहे प्रार्च्य मण्डले हरिमीश्वरं आग्नेयेब्जे च प्रकृतिं याम्येब्जे पुरुषं यजेत्
આ રીતે આદિમહાપુરાણ ‘અગ્નિપુરાણ’માં ‘આચાર્યાભિષેક’ નામનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘સર્વતોભદ્ર મંડળકથન’ નામનો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય આરંભે છે. નારદે કહ્યું—સાધકે શુદ્ધ ભૂમિ પર, ગૃહમાં અથવા દેવાલય આદિ સ્થાનોમાં મંત્રસાધના કરવી; પ્રથમ પૂજન કરીને મંડળમાં હરિને ઈશ્વરરૂપે અર્ચન કરવું. આગ્નેય પદ્મમાં પ્રકૃતિને અને યામ્ય પદ્મમાં પુરુષને યજવું।
Verse 2
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत् रसवाणाक्षिकोष्ठेषु सर्वतोभद्रमालिखेत् पुरुषाद्दक्षिणे च वह्निं नैरृते वारुणेनिलं आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्यजुश् चैशपद्मके
ચોરસ ક્ષેત્રમાં મંડલ વગેરે આલેખન કરવું. રસ, વાણ, અક્ષિ—આ સંખ્યાથી ચિહ્નિત કોષ્ઠોમાં ‘સર્વતોભદ્ર’ આકૃતિ દોરવી. વાસ્તુ-પુરુષના દક્ષિણમાં અગ્નિ સ્થાપવો; નૈઋત્યમાં વરુણ અને વાયુ સ્થાપવા. ઐન્દવ પદ્મમાં આદિત્ય (સૂર્ય) અને ઈશ પદ્મમાં ઋગ્ તથા યજુઃ (વૈદિક વિભાગ) વિન્યસ્ત કરવા।
Verse 3
षट्त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं पङ्क्त्यावहिर्भवेत् द्वाभ्यान्तु वीथिका तस्माद् द्वाभ्यां द्वाराणि दिक्षु च इन्द्रादींश् च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा सामाथर्वाणमाकाशं वायुं तेजस् तथा जलं
છત્રીસ કોષ્ઠોથી પીઠરૂપ પદ્મનું વિન્યાસ કરવું અને બહાર પંક્તિરૂપ સીમા રાખવી. ત્યારબાદ બે કોષ્ઠોથી વીથીકા (પરિક્રમા માર્ગ) બને અને દિશાઓમાં બે-બે કોષ્ઠ દ્વારો માટે નિર્ધારિત થાય. બીજા પદ્મના સોળ વિભાગમાં ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓ સ્થાપવા; તેમજ સામ અને અથર્વ વેદ તથા તત્ત્વો—આકાશ, વાયુ, તેજ (અગ્નિ) અને જલ—વિન્યસ્ત કરવા।
Verse 4
वर्तुलं भ्रामयित्वा तु पद्मक्षेत्रं पुरोदितम् पद्मार्धे भामयित्वा तु भागं द्वादशमं वहिः पृठिवीञ्च मनश् चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्चयेत् रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश् चैव षोडशं
વર્તુળ આકાર દોરીને પૂર્વોક્ત પદ્મક્ષેત્રનું વિન્યાસ કરવું. પછી અર્ધપદ્મમાં બહાર તરફ દ્વાદશ ભાગ ચિહ્નિત કરવો. પૃથ્વી અને મન; તેમજ શ્રોત્ર, ત્વક્, ચક્ષુ; અને રસના તથા ઘ્રાણ—આ બધાંને ભૂઃ અને ભુવઃ સાથે ષોડશ (સોળમા) ભાગમાં અર્ચન કરવું।
Verse 5
विभज्य भ्रामयेच्छेषं चतुःक्षेत्रन्तु वर्तुलं प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं केशराणां द्वितीयकम् महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च अत्यग्निष्टोमकं चोक्थं षोडशीं वाजपेयकं
વિભાજન કરીને બાકી ભાગને ભ્રમાવી ચાર ક્ષેત્રવાળું વર્તુળ રચવું. પ્રથમ કર્ણિકા-ક્ષેત્ર (મધ્યભાગ) અને દ્વિતીય કેશર-ક્ષેત્ર (પાંખડી-ભાગ) છે. તેમાં મહઃ, જનઃ, તપઃ, સત્ય; તેમજ અગ્નિષ્ટોમ; અને અત્યગ્નિષ્ટોમ, ઉક્થ્ય, ષોડશી તથા વાજપેય—આ નામો/યજ્ઞચિહ્નો વિન્યસ્ત કરવા।
Verse 6
तृतीयं दलसन्धीनां दलाग्राणां चतुर्थकम् प्रसार्य कोणसूत्राणि कोणदिङ्मध्यमन्ततः अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्चयेत् मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकं
દલસંધિઓ પર ત્રીજો બિંદુ અને દલોના અગ્રભાગે ચોથો બિંદુ ચિહ્નિત કરવો. ખૂણાઓમાંથી તિર્યક સૂત્રરેખાઓ વિસ્તારી, ખૂણાદિશાઓથી મધ્યમાંથી અંત સુધી લઈ જવી. પછી વિધિપૂર્વક અતિરાત્ર યાગનું તથા તેમ જ આપ્તોર્યામ યાગનું પૂજન કરવું. મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ તન્માત્રાઓનું પણ અર્ચન કરવું.
Verse 7
निधाय केशराग्रे तु दलसन्धींस्तु लाञ्छयेत् पातयित्वाथ सूत्राणि तत्र पत्राष्टकं लिखेत् रसं गन्धञ्च पद्मेषु चतुर्विंशतिषु क्रमात् प्रत्यग्निष्टोमकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्योतिष्टोमकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकं
કેશરાના અગ્રભાગે (ચિહ્ન) રાખીને દલસંધિઓ ચિહ્નિત કરવી. પછી સૂત્રો નીચે ઉતારી ત્યાં અષ્ટદલ પદ્મ-આકૃતિ લખવી. ક્રમથી ચોવીસ પદ્મોમાં ‘રસ’ અને ‘ગંધ’ શબ્દો લખવા. (કેટલાક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં ‘પ્રત્યગ્નિષ્ટોમકમ’ અને કેટલાકમાં ‘જ્યોતિષ્ટોમકમ’ પાઠ મળે છે.) ત્યારબાદ ‘જીવ’, ‘મનોધિપ’, ‘પંચાહ’, ‘પ્રકૃતિ’ અને ‘શબદમાત્રક’ નો ન્યાસ કરવો.
Verse 8
दलसन्ध्यन्तरालन्तु मानं मध्ये निधाय तु दलाग्रं भ्रामयेत्तेन तदग्रं तदनन्तरं वासुदेवादिमूर्तीञ्च तथा चैव दशत्मकं मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्य चक्षुश् च रसनं तथा
દલસંધિઓ વચ્ચેના અંતરાળના મધ્યમાં ‘માન’ બિંદુ સ્થાપી, તે દ્વારા દલાગ્ર સુધી ભ્રમાવવું/ફેરવવું. તે અગ્રથી તરત જ વાસુદેવાદિ મૂર્તિઓનું પૂજન કરવું. તેમજ ‘દશાત્મક’ સમૂહનું પણ વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું—મન, શ્રોત્ર (શ્રવણ), ત્વચા (સ્પર્શ), ચક્ષુ અને રસના (સ્વાદ)।
Verse 9
तदन्तरालं तत्पार्श्वे कृत्वा वाह्यक्रमेण च केशरे तु लिखेद्द्वौ द्वौ दलमध्ये ततः पुनः घ्राणं वाक्पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान् चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः
તેના પાર्श્વમાં અંતરાળો ગોઠવી અને બાહ્ય ક્રમથી આગળ વધીને, કેશર પર બે-બે (નામ/ચિહ્ન) લખવા; પછી ફરી દલમધ્યમાં. આ—ઘ્રાણ, વાક્, પાણિ અને પાદ—ને બત્રીસ પદ્મ-ખંડોમાં સ્થાપિત કરવા. ચોથા આવરણમાં એનું અંગો સહિત અને પરિવાર સહિત પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 10
पद्मलक्ष्मैतत् सामान्यं द्विषट्कदलमुच्यते कर्णिकार्धेन मानेन प्राक्संस्थं भ्रामयेत् क्रमात् पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान् पुरुषोत्तमादिषड्विंशान् वाह्यावरणके यजेत्
આ પદ્મલક્ષણનું સામાન્ય વિધાન છે—તેને દ્વિષટ્કદલ, એટલે બાર દળવાળું કહેવાય છે. કર્ણિકાના અર્ધમાનથી, પૂર્વસ્થાનથી આરંભ કરીને, ક્રમથી (સ્થાપન/ચિહ્ન) ભ્રમાવવું. પાયુ અને ઉપસ્થ સ્થાને સમ્યક પૂજન કરીને, બાહ્ય આવરણમાં માસોના બાર અધિપતિઓ તથા પુરુષોત્તમાદિ છવ્વીસ (દેવતાઓ)નું યજન કરવું.
Verse 11
तत्पार्श्वे भ्रमयोगेन कुण्डल्यः षड् भवन्ति हि एवं द्वादश मत्स्याः स्युर्द्विषट्कदलकञ्च तैः चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात् अष्टौ प्रकृतयः षड्वा पञ्चाथ चतुरो ऽपरे
તેના પાર्श્વમાં ભ્રમ-વિન્યાસની રીતથી છ કુંડલીઓ રચાય છે. એ જ રીતે બાર મત્સ્ય-આકૃતિઓ તથા બાર દળોનો સમૂહ ઉત્પન્ન થાય છે. તે ચક્ર-કમળમાં માસોના અધિપતિઓની ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ. આ વિન્યાસને કેટલાક આઠ પ્રકૃતિ, કેટલાક છ, અન્ય પાંચ અને કેટલાક ચાર તરીકે વર્ણવે છે.
Verse 12
पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं मत्स्यं कृत्वैवमब्जकम् व्योमरेखावहिः पीठन्तत्र कोष्टानि मार्जयेत् रजः पातं ततः कुर्याल्लिखिते मण्डले शृणु कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेखाः सर्वाः सिताः समाः
પંચ-પત્રવાળી વિધિની સિદ્ધિ માટે પ્રથમ મત્સ્ય-રૂપ દોરીને એ જ રીતે કમળ-આલેખ રચવો. ‘વ્યોમ-રેખા’થી ચિહ્નિત પીઠ પર આવેલા કોષ્ઠોને પછી સાફ કરીને પુંછવા. ત્યારબાદ દોરેલા મંડલ પર રજ (ચૂર્ણ) છાંટવું—સાંભળો—કર્ણિકા પીળા રંગની હોવી જોઈએ અને બધી રેખાઓ સમાન રીતે સફેદ હોવી જોઈએ.
Verse 13
त्रीणि कोणेषु पादार्थं द्विद्विकान्यपराणि तु चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत द्विहस्ते ऽङ्गुष्टमात्राः स्युर्हस्ते चार्धसमाः सिताः पद्मं शुक्लेन सन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा
ત્રણ ખૂણાઓમાં પગ માટેના ચિહ્નો દોરવા; અન્ય ચિહ્નો જોડા-જોડા બનાવવા. ચાર દિશાઓમાં લેપન/રંગથી ગાત્રક—અંગસમાન ઉપભાગો—પણ બને છે. બે હાથના રૂપમાં તે અંગૂઠા જેટલા હોય; એક હાથમાં તેનો અડધો, અને સફેદ. કમળ સફેદ રંગે કરવું; તેની સંધિ-રેખાઓ કાળી અથવા ઘેરી નીલી રંગે દોરવી.
Verse 14
ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीठ्यर्थन्तु विलोपयेत् द्वाराण्याशासु कुर्वीत चत्वारि चतसृष्वपि केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत् भूषयेद्योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः
પછી દિશાઓમાં વીથી (માર્ગ) માટે બે પંક્તિઓ મિટાવી દેવી. ચારેય દિશામાં ચાર દ્વાર બનાવવા. કેશર (તંતુ) લાલ અને પીળા હોવા જોઈએ; ખૂણાઓ લાલ રંગથી ભરવા. યોગપીઠને ઇચ્છાનુસાર સર્વ રંગોના વર્ણદ્રવ્યોથી શોભાવવું.
Verse 15
द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ कुर्याद्विचक्षणः पङ्क्तिद्वयं द्वयं दिक्षु वीथ्यर्थं विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः परिकीर्तिताः लतावितानपत्राद्यैर् वीथिकामुपशोभयेत् पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः
દ્વારાઓની બંને બાજુએ વિદ્વાન શિલ્પી આઠ શોભા-ઘટકો સ્થાપે. દરેક દિશામાં બે-બે પંક્તિઓનો વિનિયોગ વીથી (માર્ગ) રચવા અને શોભા વધારવા માટે કરવો—આ ચિહ્નિત પુસ્તકપાઠ છે. પાર्श્વ ઉપશોભાઓ પણ એટલી જ સંખ્યામાં કહેવાઈ છે. લતા-કાર્ય, વિતાન જેવી સજાવટ, પત્ર-અલંકાર વગેરે વડે વીથીકાને શોભાવવી. પીઠ-દ્વારે શ્વેત, શુભ લાલ અને પીળા રંગથી અલંકાર કરવો.
Verse 16
समीप उपशोभानां कोणास्तु परिकीर्तिताः चतुर्दिक्षु ततो द्वे द्वे चिन्तयेन्मध्यकोष्ठकैः उपशोभाञ्च नीलेन कोणशङ्ख्यांश् च वै सितान् भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणं
ઉપશોભા-કોષ્ઠોની નજીકના ખૂણા ‘કોણ-વિભાગ’ તરીકે પરિગણિત છે. ચારેય દિશામાં મધ્યકોષ્ઠો સાથે બે-બે વિભાગોની કલ્પના કરવી. ઉપશોભા-કોષ્ઠો નિલા રંગથી ભરવા અને ખૂણાની સંખ્યાવાળા વિભાગો શ્વેત રંગથી. ‘ભદ્રક’નું પૂરાણ જેમ કહ્યું છે તેમ જ અન્ય રચનાઓમાં પણ કરવું.
Verse 17
चत्वारि वाह्यतो मृज्यादेकैकं पार्श्वयोरपि शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि लुम्पद्दलस्य तु त्रिकोणं सितरक्तेन कृष्णेन च विभूषयेत् द्विकोणं रक्तपीताभ्यां नाभिं कृष्णेन चक्रके
બાહ્ય તરફ ચાર રેખાઓ દોરવી અને બંને બાજુએ એક-એક રેખા પણ કરવી. શોભા માટે બંને બાજુએ ત્રણ-ત્રણ (ચિહ્ન/રેખા) મૂકવા. કમળદળની રચનામાં ત્રિકોણને શ્વેત-લાલ તથા કાળા રંગથી શોભાવવું; દ્વિ-ત્રિકોણને લાલ-પીળા રંગોથી, અને ચક્રની નાભિને કાળા રંગથી રંગવી.
Verse 18
तद्वद्विपर्यये कुर्यादुपशोभां ततः परम् कोणस्यान्तर्वहिस्त्रीणि चिन्तयेद्द्विर्विभेदतः अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तु रक्ततः सितश्यामारुणाः कृष्णाः पीता रेखास्तु वाह्यतः
એ જ રીતે વિપરીત ગોઠવણીમાં પણ પછી ઉપશોભા કરવી. ખૂણાની અંદર અને બહાર ત્રણ-ત્રણ રેખાઓને બે પ્રકારના ભેદથી કલ્પવી. ‘અરક’ ભાગો પીળા-લાલ રંગોથી ભરવા; શ્યામ ભાગો પણ તેમ જ; પરંતુ નેમિ (કિનારો) લાલ રાખવો. શ્વેત, શ્યામ, અરુણ અને કૃષ્ણ રંગો વાપરવા, અને બહારની અંતિમ રેખાઓ પીળી રાખવી.
Verse 19
एवं षोडशकोष्ठं स्यादेवमन्यत्तु मण्डलम् द्विषट्कभागे षट्त्रिंशत्पदं पद्मन्तु वीथिका शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम् हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः
આ રીતે સોળ-કોષ્ઠવાળું મંડલ બને છે; તેમ જ અન્ય મંડલો પણ છે. જ્યારે બે વખત છ ભાગોમાં વિભાજન થાય, ત્યારે છત્રીસ-પદ (છત્રીસ ચોરસ) ગોઠવણી થાય; અને કમળની આકૃતિને ‘વીથિકા’ કહે છે. ચોખાના લોટ વગેરેમાંથી શ્વેત, કুসુમ્ભ વગેરેમાંથી લાલ, હળદરથી પીળો, અને દગ્ધ ધાન્યમાંથી કાળો રંગ બનાવવો.
Verse 20
एका पङ्क्तिः प्राभ्यां तु द्वारशोभादि पूर्ववत् द्वादशाङ्गुलिभिः पद्ममेकहस्ते तु मण्डले शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः चतुर्लक्षैस्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्
આગળ એક પંક્તિ (અલંકાર) કરવી; અને દ્વાર-શોભા વગેરે પૂર્વવત્ ગોઠવવા. મંડલમાં બાર અંગુલ માપનું કમળ દોરવું અને એક હસ્તના ક્ષેત્રમાં તેને સ્થાપવું. શમીના પાન વગેરે વડે શ્યામ (ગાઢ) રંગ કરવો. બીજાક્ષરોનો જપ એક લાખ; મંત્રોની સિદ્ધિ ચાર લાખ જપથી; અને વિદ્યાનું સાધન એક લાખ જપથી થાય છે.
Verse 21
द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्वृद्ध्या द्वारेण वाचरेत् अपीठञ्चतुरस्रं स्याद्विकरञ्चक्रपङ्कजम् अयुतं बुद्धिविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्रकम् पूर्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रशुद्धिस् तथात्मनः
દ્વિહસ્ત ક્રિયામાં માપ એક હસ્તમાત્ર રહે. વૃદ્ધિ માટે ‘દ્વાર-ન્યાય’ પ્રમાણે મંત્રનો જપ કરવો. પીઠ ચતુરસ્ર હોવો જોઈએ અને ચક્ર-પદ્મમાં વિધાન મુજબ અર/પાંખડીઓની સંખ્યા રહે. બુદ્ધિ અને વિદ્યાસિદ્ધિ માટે દસ હજાર જપ, અને સ્તોત્રો માટે એક હજાર જપ નિર્ધારિત છે. પરંતુ સૌપ્રથમ એક લાખ જપથી મંત્રશુદ્ધિ તથા આત્મશુદ્ધિ થાય છે.
Verse 22
पद्मार्धं नवभिः प्रोक्तं नाभिस्तु तिसृभिः स्मृता अष्टाभिर्द्वारकान् कुर्यान्नेमिन्तु चतुरङ्गुलैः तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत् पूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः
પદ્મના અર્ધભાગનું પ્રમાણ નવ અંગુલ કહેવાયું છે; નાભિ (મધ્ય) ત્રણ અંગુલ સ્મૃત છે. આઠ (અંગુલ) પ્રમાણથી દ્વારકાઓ (ખુલાસા/પાંખડીઓ) કરવી અને નેમિ (પરિધિ) ચાર અંગુલ રાખવી. પછી બીજા લક્ષણ (નિર્દિષ્ટ ચિહ્ન/માપદંડ) દ્વારા મંત્ર ‘ક્ષेत्री-કૃત’—અભિષિક્ત ક્ષેત્રરૂપે સ્થાપિત—થાય છે. બીજાક્ષરો માટે અસંમ હોમ પૂર્વે જ વર્ણવાયો છે.
Verse 23
त्रिधा विभज्य च क्षेत्रमन्तर्द्वाभ्यामथाङ्कयेत् पञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं तेष्वस्फाल्य लिखेदरान् पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्तिता परश् चर्ये तु मन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्
ક્ષેત્રને ત્રણ ભાગમાં વહેંચીને, પછી અંદરની બે રેખાઓથી તેને અંકિત કરવું. પાંચ અંત્ય સ્વરોની સિદ્ધિ માટે, ભૂમિને આઘાત કર્યા વિના, તે વિભાગોમાં અર/રેખાઓ લખવી. મંત્રાદિની પૂર્વસેવા દશાંશ (દસમો ભાગ) તરીકે કહી છે. અને મંત્રના પુરશ્ચરણમાં માસિક વ્રત આચરવું.
Verse 24
इन्दीवरदलाकारानथवा मातुलाङ्गवत् पद्मपत्रायतान्वापि लिखेदिच्छानुरूपतः भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम् एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः
ઇન્દીવર (નીલ કમળ)ના દળ જેવા, અથવા માતુલાંગ (બિજોરા) જેવા, કે પછી કમળપત્રની જેમ લાંબા આકારમાં—ઇચ્છાનુસાર આલેખન કરવું. ભૂમિ પર વામપાદ (ડાબો પગ) વિધાનથી મૂકવો અને પ્રતિગ્રહ (ભેટ/દાન) સ્વીકારવું નહીં. આ રીતે દ્વિગુણ કે ત્રિગુણ કરવાથી મધ્યમ અને ઉત્તમ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 25
भ्रामयित्वा वहिर् नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः भ्रामयेदरमूलन्तु सन्धिमध्ये व्यवस्थितः मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम् स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं वाह्यमिष्यते
નેમિની બહાર અને અવર-સંધિ વચ્ચેના અંતરમાં સ્થિત રહી, તેને બહાર તરફ ફરાવવું; પછી સંધિના મધ્યમાં સ્થિત થઈ અરમૂલ (અરની મૂળ) સ્થાને ફરાવવું. જેના દ્વારા મંત્રજન્ય ફળ પ્રાપ્ત થાય તેવું મંત્રધ્યાન હું કહું છું. બાહ્ય વિગ્રહને શબ્દમય સ્થૂલ રૂપ માનવામાં આવે છે.
Verse 26
परिमार्जिता इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चान्तरस्त्वसिद्ध्यर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चोत्तरस्तु सिद्ध्यर्थमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अरमध्ये स्थितो मधमरणिं भ्रामयेत् समम् एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यक् मातुलाङ्गनिभाः समाः सुक्ष्मां ज्योतिर्मयं रूपं हार्दं चिन्तामयं भवेत् चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं प्रकीर्तितम्
‘પરિમાર્જિતા’—એવો પાઠ એક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં; ‘દ્વિધા’—બીજામાં; ‘પાંચ અંતર અસિદ્ધિ માટે’—એકમાં; અને ‘પાંચથી પર (પાંચ) સિદ્ધિ માટે’—બીજામાં. અરણિના મધ્યમાં સ્થિત રહી મધ્ય-અરણિને સમરૂપે ફેરવવી. તેથી મધ્યવર્તી સિદ્ધિઓ યોગ્ય રીતે ઉત્પન્ન થાય છે, માતુલાંગ (બિજોરા) ફળ જેવી સમરૂપ. હૃદયમાં સૂક્ષ્મ, જ્યોતિર્મય, ચિંતામય રૂપ પ્રગટે; પરંતુ જે ચિંતારહિત છે તે પરમ કહેવાય છે।
Verse 27
विभज्य सप्तधा क्षेत्रं चतुर्दशकरं समम् द्विधा कृते शतं ह्य् अत्र षण्नवत्यधिकानि तु वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः चिन्तया रहितं रूपं वासुदेवस्य कीर्तितम्
ક્ષેત્રને (પવિત્ર યંત્રક્ષેત્ર) સાત ભાગે વિભાજિત કરીને, તેને ચૌદ કરની સમ માપમાં બનાવી, પછી દ્વિધા કરવાથી અહીં સો—અને વધારાના છાણું—થાય છે. મુખ્યત્વે આ વરાહ અને નરસિંહ શક્તિઓનું સ્થૂલ (બાહ્ય) રૂપ કહેવાય છે; અને વાસુદેવનું રૂપ ચિંતન-કલ્પનાથી રહિત જણાવાયું છે।
Verse 28
कोष्टकानि चतुर्भिस्तैर् मध्ये भद्रं समालिखेत् परितो विसृजेद्वीथ्यै तथा दिक्षु समालिखेत् इतरेषां स्मृतं रूपं हार्दं चिन्तामयं सदा स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्
તેમથી ચાર કોષ્ટક (ખંડ) દોરી, તેમના મધ્યમાં શુભ ‘ભદ્ર’ રૂપ આલેખવું. ચારે તરફ વીથી (પરિક્રમા માર્ગ) છોડવો અને દિશાઓમાં પણ વિભાજનચિહ્નો દોરવા. અન્યનું રૂપ ‘હાર্দ’—સદા ચિંતામય—એવું સ્મૃત છે. સ્થૂલ રૂપ ‘વૈરાજ’ કહેવાય છે અને સૂક્ષ્મ રૂપ ‘લિંગિત’ (સંકેતિત/લક્ષણયુક્ત) બને છે।
Verse 29
कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य तु द्वे द्वे मध्यमकोष्ठे तु ग्रीवार्थं दिक्षु लोपयेत् चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्तितम् हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्
ફરી વીથી માટે ચારે તરફ કમળચક્રો દોરી, પરિધિને મસૃણ (પરિમૃજ્ય) કરવી. મધ્ય કોષ્ટકમાં ‘ગ્રીવા’ (કંઠ-રચના) માટે દિશાઓમાં બે-બે ચિહ્નો લોપવા. જે રૂપ ચિંતારહિત છે તે જ ઐશ્વર (ઈશ્વરીય) રૂપ કહેવાય છે—હૃદયકમળમાં નિવાસી શુદ્ધ ચૈતન્ય, અવ્યય જ્યોતિ।
Verse 30
चत्वारि वाह्यतः पश्चात्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् ग्रीवापार्श्वे वहिस्त्वेका शोभा सा परिकीर्तिता वीजं वीजात्मकं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिं कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा
બાહ્ય તરફથી પછી ચાર ભાગ લોપવા, અને ત્રણ-ત્રણ ભાગ પણ લોપવા. ગ્રીવાના બાજુએ બહાર એક જ રેખા/ચિહ્ન શેષ રહે છે—તે જ શોભા કહેવાય છે. બીજ (મંત્ર)ને બીજસ્વરૂપ જ ધ્યાન કરવું, કદંબ પુષ્પાકૃતિ—જેમ ઘડાની અંદર રાખેલો દીવો, જેના જ્વાળાનું પ્રસારણ રોકાયેલું હોય।
Verse 31
विमृज्य वाह्यकोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि मार्जयेत् मण्डलं नवभागं स्यान्नवव्यूहं हरिं यजेत् संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः
ભૂમિ વિમૃજ્ય બહારના ખૂણાઓ શુદ્ધ કરી, અંદર સાત રેખાઓ અને બહાર ત્રણ ચિહ્નોનું માર্জન કરવું. મંડળને નવ ભાગમાં વહેંચી નવવ્યૂહમાં હરિનું પૂજન કરવું. આ રીતે સંયત અને એકાંત રહી મંત્રેશ્વર હૃદયમાં નિવાસ કરે છે. અનેક છિદ્રવાળા કુંભમાં કિરણો છિદ્રના માપ મુજબ જ પ્રગટ થાય છે.
Verse 32
पञ्चविंशतिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगं द्वात्रिंशद्धस्तकं क्षेत्रं भक्तं द्वात्रिंशता समं प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः
મંડળ પચ્ચીસ વિભાગોના વ્યૂહરૂપે ગોઠવાયેલું અને વિશ્વરૂપ છે. ક્ષેત્ર બત્રીસ હસ્તનું છે, બત્રીસ સમાન ભાગોમાં વિભાજિત. ત્યાંથી બીજશક્તિના કિરણો બહાર પ્રસરે છે; તેમ જ નાડીઓ દ્વારા બીજરશ્મિઓ વિસ્તરે છે. પછી તે તેજસ્વી બની દિવ્ય તનુને પોતાનું કરી સ્થિત રહે છે.
Verse 33
एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकन्तु सहस्रकं कोष्ठकानां समुद्दिष्टं मध्ये शोडशकोष्ठकैः हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते
આ રીતે કરવાથી ચોવીસ હજારથી વધુ કોષ્ઠકો વર્ણવાયેલા છે, મધ્યમાં સોળ કોષ્ઠકો સાથે. હૃદયમાંથી નાડીઓ પ્રસ્થાન કરે છે અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા અનુભવગોચર બને છે. તેમાં અગ્નિ-સોમ સ્વરૂપની બે નાડીઓ નાસાગ્રે સ્થિત છે.
Verse 34
भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्क्तिं विमृज्य तु ततः षोडशभिः कोष्टैर् दिक्षु भद्राष्टकं लिखेत् सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम् जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमश्नुते
પ્રથમ ભદ્રકનું આલેખન કરીને તેની બાજુની પંક્તિ સમ્યક રીતે સાફ કરવી. પછી સોળ કોષ્ઠકો દ્વારા દિશાઓમાં ભદ્રાષ્ટક લખવું. યોગ્ય ગુહ્યયોગથી દેહસ્થ પ્રાણવાયુને જીત્યા પછી, જપ-ધ્યાનમાં રત મંત્રસાધક મંત્રલક્ષણ—અર્થાત્ તેની સિદ્ધિ અને પ્રભાવ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 35
ततोपि पङ्क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकं लिखित्वा परितः पङ्क्तिं विमृज्याथ प्रकल्पयेत् संशुद्धभूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन् अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रविलङ्घ्य च देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्
પછી ફરી પંક્તિ સાફ કરીને, એ જ રીતે સોળ-ભદ્રકનું આલેખન કરવું; તેની આસપાસની પંક્તિ પણ માર্জન કરીને અનુરૂપ વ્યવસ્થા કરવી. ભૂત અને તન્માત્રાઓ શુદ્ધ થયા પછી, ફળકામનાથી યોગાભ્યાસ કરનાર સાધક અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ મેળવે છે. પરંતુ જે વિરક્ત છે, તે આ સિદ્ધિઓને પણ વટાવી, દેવાત્મક ભૂતમાત્ર સ્થિતિ અને ઇન્દ્રિયગ્રહણના બંધનથી મુક્ત થાય છે.
Verse 36
द्वारद्वादशकं दिक्षु त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं षड्भिः परिलुप्यान्तर्मध्ये चत्वारि पार्श्वयोः
ચારેય દિશાઓમાં દ્વાદશ દ્વાર-સ્થાનોને ક્રમસર દરેક દિશામાં ત્રણ-ત્રણ કરીને ગોઠવવા. છ સ્થાન છોડીને અંદરના મધ્યમાં તથા બંને બાજુઓમાં ચાર દ્વાર-સ્થાનો સ્થાપવા.
Verse 37
चत्वार्यन्तर्वहिर्द्वे तु शोभार्थं परिमृज्य तु उपद्वारसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च वाह्यतः
શોભા માટે અંદરના ચાર ભાગ અને બહારના બે ભાગને સમતલ કરીને પરિષ્કૃત કરવાં. ઉપદ્વારની સિદ્ધિ માટે અંદર ત્રણ અને બહાર પાંચ ભાગને પણ તેવી જ રીતે તૈયાર કરવાં.
Verse 38
दिक्षु तत्राष्टकं लिखेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत् वहिः कोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत्
ત્યાં દિશાઓમાં ‘અષ્ટક’ લખવું—એવું ખ, ગ, ઘ ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓનું પાઠ છે. તેને પરિમાર્જિત કરીને પૂર્વવત્ શોભા-અલંકાર ગોઠવવા. બહારના ખૂણાઓમાં સાત અને અંદર ત્રણ કોષ્ઠોને સ્વચ્છ કરવાં.
Verse 39
पञ्चविंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत् कजे मध्ये पूर्वादितः पद्मे वासुदेवादयः क्रमात्
પંચવિંશતિ વ્યૂહ-વ્યવસ્થામાં પરબ્રહ્મનું યજન/પૂજન કરવું. પદ્મ-યંત્રના મધ્યમાં, પૂર્વ પાંખડીથી આરંભ કરીને, વાસુદેવ આદિને ક્રમસર સ્થાપી પૂજવું.
Verse 40
वराहं पूजयित्वा च पूर्वपद्मे ततः क्रमात् व्यूहान् सम्पूजयेत्तावत् यावत् षड्विंशमो भवेत्
પૂર્વ પદ્માસનમાં વરાહનું પૂજન કરીને, પછી ક્રમસર વ્યૂહોનું સંપૂર્ણ પૂજન કરવું; જ્યાં સુધી છવ્વીસમું સ્થાન/દેવતા ન આવે ત્યાં સુધી પૂજનક્રમ ચાલુ રાખવો.
Verse 41
यथोक्तं व्यूहमखिलमेकस्मिन् पङ्कजे क्रमात् यष्टव्यमिति यत्नेन प्रचेता मन्यते ऽध्वरं
પ્રચેતા માને છે કે એક જ પંકજ-યંત્રમાં શાસ્ત્રોક્ત પ્રમાણે સમગ્ર વ્યૂહને ક્રમશઃ ગોઠવી, યત્નપૂર્વક અધ્વર (યજ્ઞ) કરવો જોઈએ।
Verse 42
सत्पन्तु मूर्तिभेदेन विभक्तं मन्यते ऽच्युतं चत्वारिंशत् करं क्षेत्रं ह्य् उत्तरं विभजेत् क्रमात्
હે અચ્યૂત! સત્પન્થુ માને છે કે વિભાજન મૂર્તિ-ભેદ અનુસાર થાય છે; ત્યારબાદ ચાલીસ કર માપનું ક્ષેત્ર ઉત્તર તરફથી ક્રમશઃ વહેંચવું જોઈએ।
Verse 43
एकैकं सप्तधा भूयस्तथैवैकं द्विधा पुनः चतुःषष्ट्युत्तरं सप्तशतान्येकं सहस्रकं
દરેક એકમને ફરી સાતગણું કરવામાં આવે છે; તેમજ એક એકમને ફરી દ્વિગણું કરવામાં આવે છે. આ રીતે સાતસો ચોસઠ થાય છે અને કુલ મળીને એક સહસ્ર પૂર્ણ થાય છે।
Verse 44
कोष्ठकानां भद्रकञ्च मध्ये षोडशकोष्ठकैः पार्श्वे वीथीं ततश्चाष्टभद्राण्यथ च वीथिका
કોષ્ઠકોની વચ્ચે મધ્યમાં એક ભદ્રક સ્થાપિત કરવો; બાજુઓમાં સોળ કોષ્ઠકો ગોઠવવા; પછી એક વીથી (માર્ગ) આપવો, અને ત્યારબાદ આઠ ભદ્રકો તથા એક વીથીકા (નાનો માર્ગ) કરવો।
Verse 45
षोडशाब्जान्यथो वीथी चतुर्विंशतिपङ्कजं वीथीपद्मानि द्वात्रिंशत् पङ्क्तिवीथिकजान्यथ
વીથીનું પ્રમાણ સોળ ‘અબ्ज’ (કમળ-એકમો) છે. ચતુર્વિંશતિ પ્રકારમાં ચોવીસ પંકજ-એકમો છે. વીથી-પદ્મનું પ્રમાણ બત્રીસ; તેમજ પંક્તિ-વીથીકાના કમળ-એકમો પણ તદનુસાર નિર્ધારિત છે।
Verse 46
चत्वारिंशत्ततो वीथी शेषपङ्क्तित्रयेण च द्वारशोभोपशोभाः स्युर्दिक्षु मध्ये विलोप्य च
ત્યારબાદ ચાલીસ વીથીઓ (માર્ગો/ગલીઓ) રચવાં. બાકી રહેલી ત્રણ પંક્તિઓથી દ્વારોની મુખ્ય તથા ઉપશોભાઓ દિશાઓમાં ગોઠવાય, અને વિદિશાઓના મધ્યભાગને વिलोપ કરવો.
Verse 47
द्विचतुःषड्द्वारसिद्ध्यै चतुर्दिक्षु विलोपयेत् पञ्च त्रीण्येककं वाह्ये शोभोपद्वारसिद्धये
બે, ચાર અથવા છ દ્વારવાળી યોજના સિદ્ધ કરવા ચારેય દિશામાં (નિયત ભાગ) વिलोપ કરવો. શોભા વધારતા ઉપદ્વારોની સિદ્ધિ માટે બહારની બાજુએ પાંચ, ત્રણ અથવા એક (એકમ) વिलोપ કરવો.
Verse 48
उभे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यष्टव्यमिति यज्ञेन इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यष्टव्यमिति मन्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रचेता मन्यते ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ह्युत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वाराणां पार्श्वयोरन्तः षड् वा चत्वारि मध्यतः द्वे द्वे लुम्पेदेवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः
દ્વારના બંને પાર্শ્વફલકોની અંદર છ ઉપશોભિકાઓ સ્થાપિત/ઉત્કીર્ણ કરવી; અથવા મધ્યભાગમાં ચાર રાખીને, બે-બે ભાગ વिलोપ (અવકાશ) કરવો. આ રીતે છ ઉપશોભિકાઓ બને છે.
Verse 49
एकस्यां दिशि सङ्ख्याः स्युः चतस्रः प्रिसङ्ख्यया
એક દિશામાં નિયમિત ગણતરી મુજબ સંખ્યાઓ ચાર માનવી.
Verse 50
एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वाराण्यपि भवन्त्युत पञ्च पञ्च तु कोणेषु पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् मृजेत् कोष्टकानि भवेदेवं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं शुभं
દરેક દિશામાં ત્રણ-ત્રણ દ્વારછિદ્રો પણ થાય છે. ખૂણાઓમાં પાંચ-પાંચ (કોષ્ટકો) રહે; પંક્તિ પંક્તિ ક્રમે કોષ્ટકોને મૃજવી/ચિહ્નિત કરવાં. આ રીતે કોષ્ટકયુક્ત શુભ ‘મર્ત્યેષ્ટ્ય’ મંડલ બને છે.
Frequently Asked Questions
It is a consecrated ritual field for mantra-sādhana, combining precise geometric layout, deity/element placements, and disciplined japa-dhyāna to produce mantra-lakṣaṇa (effective potency) and yogic purification.
Compartment counts (16/36/24/32 and larger enumerations), lotus-zone architecture (karṇikā, keśara, vīthikā, dvāra), exact measures (aṅgula/hasta/kara), pigment sources and color codes, and procedural steps for wiping/marking/omitting cells to form passages and door-sites.
It correlates the mandala’s rays and divisions with nāḍīs arising from the heart, teaches contemplation from gross sound-formed imagery to subtle heart-luminosity, and culminates in the aiśvara form described as free from conceptual thought.
Bīja-japa is set at one lakh; mantras at four lakhs; a vidyā at one lakh; additionally, ten thousand for intellectual/knowledge attainments and one thousand for hymns—preceded by one lakh for mantra-śuddhi and self-purification.