Adhyaya 25

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः वासुदेवार्चनं कृत्वा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चविंशो ऽध्यायः वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणं नारद उवाच वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

આ રીતે આગ્નેય આદિમહાપુરાણમાં ‘અગ્નિકાર્યાદિ કથન’ નામનો ચોવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે પચ્ચીસમો અધ્યાય આરંભે છે—‘વાસુદેવાદિ મંત્રનિરૂપણ’. નારદે કહ્યું—વાસુદેવાદિ મંત્રો સંબંધિત પૂજાઓનાં લક્ષણો કહો—વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ.

Verse 2

नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः

પ્રથમ ‘નમો ભગવતે’ કહેવું. પછી અ, આ, અં, અઃ—આ પોતાના-પોતાના બીજાક્ષર છે. ઓંકારથી આરંભ કરીને ‘નમો’ પર અંત કરવો; ત્યારબાદ ‘નમો નારાયણ’ કહેવું.

Verse 3

ॐ तत् सत् ब्रह्मणे चैव ॐ नमो विष्णवे नमः ॐ क्षौं ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

ॐ તત્સત્—બ્રહ્મણે નમઃ. ॐ નમો વિષ્ણવે નમઃ. ॐ ક્ષૌં. ॐ નમો ભગવતે નરસિંહાય વૈ નમઃ.

Verse 4

ॐ भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

ૐ। ભગવાન વરાહને નમસ્કાર. હે નરાધિપો, તેમના સ્વરૂપો જવા-પુષ્પ જેવી લાલ અને હળદર જેવી સુવર્ણાભા, તેમજ નીલ, શ્યામલ અને લોહિત વર્ણે પ્રગટ થાય છે।

Verse 5

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्

મેઘા, અગ્નિ, મધુ, પિંગાભા, વલ્લભા—આ નવ મુખ્ય (રૂપ) છે. સ્વર-બીજોના ‘અંગ’ તેમના પોતાના નામોના અંત્ય અક્ષરો દ્વારા ક્રમશઃ જણાવવા.

Verse 6

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

તંત્રવિદોએ ધ્વનિઓનું યોગ્ય વિભાજન કરીને ‘હૃદય’ વગેરે (મંત્ર-રચનાઓ) રચવી જોઈએ. તેમના બીજ વ્યંજનોથી શરૂ થાય છે; તેમના લક્ષણો પૂર્વવર્ગથી ભિન્ન છે।

Verse 7

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

દીર્ઘ સ્વરો દ્વારા ભિન્ન થઈ ‘નમો’ના અંતે સ્થિત એકમો ‘અંગ’ કહેવાય છે. હ્રસ્વ સ્વરযুক্ত એકમો ‘ઉપાંગ’ તરીકે વર્ણવાય છે।

Verse 8

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्

વિભક્ત નામોના અંત્ય અક્ષરોમાં સ્થિત વર્ણોથી ઉત્તમ બીજ (બીજાક્ષર) બને છે. ત્યારબાદ તે દીર્ઘ અને હ્રસ્વ સ્વરો સાથે, તેમજ અંગ-ઉપાંગ સ્વરોચ્ચારણ સાથે, ક્રમશઃ સંયોજિત થાય છે।

Verse 9

व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः

આ વ્યંજનનો ક્રમ છે, જે હૃદય વગેરે સ્થાનોના ન્યાસ-વિન્યાસ માટે નિર્ધારિત છે. તે પોતાના-પોતાના બીજ, નામાંત અને અંગ-નામ મુજબ વિભક્ત છે.

Verse 10

जका इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थितवीजार्थमुत्तममिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीर्घस्वरैश् च संयुक्तमङ्गोपाङ्गं स्वरैः क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वरवीजेषु नामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

પંચવિધ શ્રેણીથી આરંભ કરીને હૃદય વગેરેમાંથી ‘દ્વાદશાંત’ સુધીના ન્યાસ-સ્થાપનો રચવા; પછી ઇચ્છિત સિદ્ધિ અનુસાર જપ કરવો. (ચિહ્નિત પાઠોમાં બીજનો સ્વરો સાથે સંયોગ અને અંગ-ઉપાંગ નામોથી વિભાજન દર્શાવ્યું છે.)

Verse 11

हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं

હૃદય, શિર, ચૂડા/શિખા, કવચ, નેત્ર અને અસ્ત્ર—આ છ અંગો છે. આ બીજમંત્રો માટે; મૂળમંત્ર માટે દ્વાદશ-અંગ વિન્યાસ છે.

Verse 12

हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

ક્રમથી ન્યાસ કરવો—પ્રથમ હૃદય અને શિર પર; પછી શિખા અને કવચ પર; પછી નેત્રો, અંત-સ્થાનો અને ઉદર પર અસ્ત્ર-મંત્ર; ત્યારબાદ પીઠ, બાહુ, ઊરુ, જાનુ, જઙ્ઘા અને પાદ પર પગલે પગલે।

Verse 13

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः

“કં ટં પં શં”—વૈનતેય (ગરુડ). “ખં ઠં ફં ઘં”—‘ઘંગદા’ મંત્ર. “ગં ડં બં સં”—‘પુષ્ટિમંત’ (પોષક). “ઘં ઢં ભં હં”—શ્રીને નમસ્કાર.

Verse 14

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पंकौस्तुभाय च जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं

(ન્યાસ માટે) બીજાક્ષરોનું વિન્યાસ કરવો—‘વં શં મં ક્ષં’ પાંઞ્ચજન્ય શંખ પર; ‘છં તં પં’ કૌસ્તુભ મણિ પર; ‘જં ખં વં’ સુદર્શન ચક્ર પર; તથા ‘સં વં દં’ શ્રીવત્સ ચિહ્ન પર—આ રીતે દિવ્ય ચિહ્નોમાં મંત્રાક્ષરો સ્થાપવા।

Verse 15

ॐ धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्

ॐ—‘ધં વં’—વનમાળા તથા મહાનંતને નમસ્કાર. જે મંત્રો નિર્વીજ (બીજાક્ષર વિનાના) હોય, તેમાં તેમના પદો/શબ્દો દ્વારા જ ન્યાસના અંગો ગોઠવવા।

Verse 16

जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

જ્યારે નામ વિભક્તિ-પ્રત્યયો (જાત્યંત) સાથે જોડાય, ત્યારે હૃદય વગેરે ન્યાસસ્થાનો પાંચ રીતે વિન્યસ્ત કરવા. ત્યારબાદ પ્રણવ (ॐ) પણ હૃદયાદિ પર પાંચ રીતે વિન્યાસ કરવો એમ કહેલું છે।

Verse 17

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

પ્રથમ પ્રણવ (ॐ) ને હૃદય-સ્થાને વિન્યસ કરવો. ‘પરાય’ શબ્દને શિર અને શિખા પર વિન્યસ કરવો. પોતાના નામ સાથે ‘આત્મના’ ઉચ્ચારવાથી કવચ-મંત્ર બને; અને ‘નમઃ’થી અંત થતો (પદ) અસ્ત્ર-મંત્ર બને છે।

Verse 18

अ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रीवत्साय च पञ्चममिति ङ, चिह्नितपुस्त्कपाठः श्रीवत्सो वं चं दं ठं लं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नमोनन्ताय वै नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नाम्नामुना तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः ॐ परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

ॐ—‘પરાસ્ત્ર’ વગેરે દ્વારા આરંભ થતું ભગવાનનું સ્વનામ જ આ મંત્રનું આત્મતત્ત્વ છે; તેને ચતુર્થી (—આય) વિભક્તિમાં રાખી ‘નમઃ’થી સમાપ્ત કરવો. એક વ્યૂહથી લઈને છવ્વીસ વ્યૂહ સુધી, તે જ આત્મસ્વરૂપનો અનુરૂપ ‘મનુ’ (મંત્રરૂપ) કહ્યો છે. (ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં ‘શ્રીવત્સાય…’, ‘નમો’નંતાય…’ તથા ‘વં ચં દં ઠં લં’ જેવા પાઠભેદ પણ મળે છે.)

Verse 19

कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत् पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

કનિષ્ઠિકા વગેરે આંગળીઓના અગ્રભાગથી આરંભ કરીને દેહમાં પ્રકૃતિનું ધ્યાન કરવું. પરા અવસ્થામાં આત્મા પુરુષરૂપ છે; અને પ્રકૃતિના સંબંધે એ જ આત્મા દ્વિરૂપ માનવામાં આવે છે.

Verse 20

ॐ परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः अग्निं त्रिमूर्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

“ૐ” ઉચ્ચારી પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું; પછી વાયુ અને અર્ક (સૂર્ય) એવા દ્વિરૂપ દેવતાનું. ન્યાસ દ્વારા ત્રિમૂર્તિ અગ્નિને સ્થાપિત કરીને હાથ અને દેહમાં સર્વવ્યાપક હાજરી સ્થાપવી.

Verse 21

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके

વાયુ અને અર્ક (સૂર્ય)ને આંગળીઓની શાખાઓમાં તથા ડાબા-જમણા બંને હાથોમાં સ્થાપિત કરવું. હૃદયમાં મૂર્તિમાન એકને, તનાવેષ સહિત, ત્રિવ્યૂહમાં, તુર્ય (ચતુર્થ) રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરવું.

Verse 22

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत् तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

હાથમાં સર્વવ્યાપક ઋગ્વેદનો ન્યાસ કરવો; આંગળીઓમાં યજુર્વેદનો. પછી અથર્વવેદ-રૂપને શિર, હૃદયથી લઈને પગ સુધી સ્થાપિત કરીને સમાપન ન્યાસ કરવો.

Verse 23

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत् अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके

હાથ પર સર્વવ્યાપક આકાશનો ન્યાસ કરીને, દેહ પર પણ પૂર્વવત્ સ્થાપિત કરવું. આંગળીઓમાં વાયુ વગેરે તત્ત્વો, તેમજ શિર, હૃદય, ગુહ્ય પ્રદેશ અને પગોમાં પણ તેમનો વિન્યાસ કરવો.

Verse 24

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः

વાયુ, જ્યોતિ (અગ્નિ), જળ અને પૃથ્વી—આ પઞ્ચવ્યૂહ તરીકે ઘોષિત છે. મન, શ્રવણ, ત્વચા (સ્પર્શ), દૃષ્ટિ, જિહ્વા (રસ) અને ઘ્રાણ—આ ષડ્વ્યૂહ તરીકે કહ્યા છે.

Verse 25

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात् मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

સર્વવ્યાપક માનસ મંત્રનો ન્યાસ કરીને, પછી અંગૂઠાથી આરંભ કરી ક્રમે—મસ્તક, મુખ, હૃદય, ગુહ્ય પ્રદેશ અને પાદોમાં—તે કરુણાસ્વરૂપ છે એમ કહેલું છે.

Verse 26

आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा

આદિ-મૂર્તિ નિશ્ચયે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને ‘જીવ’ નામે ઓળખાય છે. તે ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહઃ, જનઃ, તપઃ અને સત્ય—એ રીતે સાતરૂપે પ્રગટ થાય છે.

Verse 27

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु तलसंस्थः सप्तमश् च लोकेशो देहके क्रमात्

પ્રથમ હાથમાં અને પછી દેહમાં—અંગૂઠાથી આરંભ કરી ક્રમે—આદ્ય (મંત્ર) નો ન્યાસ કરવો. સાતમો (મંત્ર/દેવતા) હથેળીમાં સ્થાપવો; તેમજ લોકેશને પણ દેહમાં યથાક્રમે ન્યાસ કરવો.

Verse 28

ॐ परास्त्रादित्यनामात्मा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं व्यूहादिषड्विंशं व्यूहात्तस्यात्मनो मनुरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निं द्विमूर्तौ इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः तलस्थः सप्तमश् चैव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

દેહમાં તે શિર, લલાટ, મુખ, હૃદય, ગુહ્ય પ્રદેશ અને પાદોમાં સ્થિત છે—અગ્નિષ્ટોમ, ઉક્થ્ય, ષોડશી અને વાજપેય રૂપે. (પૂર્વોક્ત વાક્યોમાં કેટલીક પાંડુલિપિ-પાઠભેદ નોંધાયેલ છે.)

Verse 29

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः

યજ્ઞ, જેના આત્મા યજ્ઞ-પુરુષ છે, તે સાત રૂપો ધરાવે છે—અતિરાત્ર અને આપ્તોર્યામ (વિધિઓ); તેમજ સ્થિર મન, શબ્દ, અને પછી સ્પર્શ, રૂપ તથા રસ।

Verse 30

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात् न्यसेदन्त्यै च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

‘ગંધ’, ‘બુદ્ધિ’ અને ‘વ્યાપક’ તત્ત્વને ક્રમથી હાથ પર અને પછી દેહ પર ન્યાસ કરવો. અંત્ય (અક્ષર/મંત્ર) ને તળિયાં પર, તેમજ શિખા, લલાટ, મુખ અને હૃદયમાં સ્થાપિત કરવો।

Verse 31

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

નાભિ, ગુહ્ય અને પાદોમાં પુરુષને ‘અષ્ટવ્યૂહ’ રૂપે સ્મરવામાં આવે છે—બીજ, બુદ્ધિ, અહંકાર, મન, શબ્દ, ગુણ અને અનિલ (પ્રાણવાયુ)।

Verse 32

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं

નવાત્માના ‘રૂપ’ અને ‘રસ’ ને બંને અંગૂઠા પર ન્યાસ કરવો. બાકીના તત્ત્વોને તર્જનીથી ક્રમ શરૂ કરીને ડાબી કનિષ્ઠિકા સુધી ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવું।

Verse 33

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

દેહમાં—શિર, લલાટ, મુખ, હૃદય, નાભિ, ગુહ્ય, જાનુ અને પાદોમાં—સર્વવ્યાપી ઇન્દ્ર દશાત્મા રૂપે સ્થિત છે।

Verse 34

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

બન્ને અંગૂઠાં પર ‘વહ્નિ’ તત્ત્વનો ન્યાસ કરવો; તેમજ તર્જનીથી આરંભ કરીને અન્ય આંગળીઓ પર પણ ક્રમે સ્થાપિત કરવો. પછી શિર, લલાટ, મુખ, હૃદય, નાભિ, ગુહ્ય પ્રદેશ અને ઘૂંટણ પર પણ ન્યાસ કરવો.

Verse 35

पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः

બન્ને પગોમાં (કર્મના આધારરૂપે) આત્મા એકાદશરૂપ કહેવાયો છે—મન, શ્રોત્ર, ત્વચા, ચક્ષુ, જિહ્વા, ઘ્રાણ; તેમજ વાણી, હાથ, પગ અને પાયુ (મલોત્સર્ગ ઇન્દ્રિય)।

Verse 36

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

ઉપસ્થ (જનનેન્દ્રિય) ને મનમાં વિન્યસ્ત કરવો; સર્વવ્યાપી તત્ત્વનો ન્યાસ શ્રોત્રમાં કરવો. બન્ને અંગૂઠાં પર મૂકવો; પછી તર્જનીથી ક્રમે બાકીના આઠ આંગળીઓ પર ન્યાસ કરવો; અને વધારાનો ભાગ બન્ને તળિયામાં ન્યાસ કરવો.

Verse 37

उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्

એ જ રીતે ક્રમથી શિર, આંગળીઓ, લલાટ, મુખ, હૃદય પ્રદેશ, નાભિ, ગુહ્ય સ્થાન, બન્ને જાંઘ, જંઘા, ગুল્ફ (ટખના) અને પગમાં (ન્યાસ) સમજવો.

Verse 38

अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

‘અતિરાત્રાપ્તયામ’—એવો પાઠ એક ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં છે; ‘રસાઃ તથા’—એવો પણ; ‘ન્યસેદંતે ચ’—એવો પણ; ‘ન્યસેદષ્ટૌ ચ’—એવો પણ; ‘ક્રમાત્ સ્મૃત’—એવો પણ પાઠભેદ છે. હવે ક્રમથી નામો—વિષ્ણુ, મધુહર, ત્રિવિક્રમ, વામન, શ્રીધર, હૃષીકેશ અને પદ્મનાભ।

Verse 39

दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

દામોદર, કેશવ અને પછી નારાયણ; ત્યારબાદ માધવ તથા ગોવિંદ—આ દિવ્ય નામોનું ન્યાસ કરીને સર્વવ્યાપક વિષ્ણુની સ્થાપના કરવી।

Verse 40

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

અંગૂઠાથી આરંભ કરીને બંને હથેળીઓ પર, તેમજ પગ પર, ઘૂંટણ પર અને કમર પર; અને શિર, શિખા તથા નિતંબ પર પણ—આ રીતે ઘૂંટણ, પગ વગેરે અંગોમાં ન્યાસ કરવો।

Verse 41

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

તે દ્વાદશાત્મા છે; પંચવિંશ તત્ત્વ છે; તેમજ ષડ્વિંશ-વ્યূহરૂપે પણ વિન્યસ્ત છે। તે પુરુષ છે—ધીર અહંકાર, મન અને ચિત્ત સાથે—અને શબ્દલક્ષણથી યુક્ત છે।

Verse 42

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः

તથા સ્પર્શ, રસ, રૂપ અને ગંધ; અને (જ્ઞાનઇન્દ્રિયો) શ્રોત્ર તથા ત્વચા; તેમ જ ચક્ષુ, જિહ્વા અને નાસિકા; તથા (કર્મઇન્દ્રિયો) વાક્, પાણિ, અંઘ્રિ અને પાયુ।

Verse 43

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

ઉપસ્થ સહિત ભૂમિ, જલ, તેજ, વાયુ અને આકાશ—એ બધાનું તથા પછી સર્વવ્યાપક પુરુષનું ન્યાસ કરીને, અંગૂઠાથી આરંભ કરી દસ ન્યાસ સ્થાપિત કરવાં।

Verse 44

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ

શેષ મંત્રાંશો હસ્તતળે ન્યાસ કરીને, પછી શિરસ અને લલાટે; મુખ, હૃદય, નાભિ, ગુહ્ય, ઊરુ, જાનુ અને પાદોમાં ન્યાસ કરવો—આ હસ્તોદ્ગત ન્યાસ છે.

Verse 45

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं

ક્રમથી પાદોમાં, જાનુમાં, ઊરુ-ઉપસ્થ પ્રદેશમાં, હૃદયમાં અને મૂર્ધામાં તત્ત્વોનો ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ એ બધાથી પર ‘પર’નું પુરુષ-આત્માથી આરંભ કરીને ચિંતન કરવું; છવ્વીસમા તત્ત્વમાં ‘પર’નો ન્યાસ પૂર્વવત્ કરવો.

Verse 46

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

એકમાત્ર મંડળનું મનમાં ચિંતન કરીને, બુદ્ધિમાન સાધકે પ્રકૃતિની પૂજા કરવી; અને પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ તથા ઉત્તર દિશાઓમાં હૃદયાદિ આંતરિક આસનોની પણ પૂજા કરવી.

Verse 47

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत् दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः

આગ્નેય આદિ કોણોમાં અસ્ત્ર-મંત્રોનો ન્યાસ કરવો; વૈનતેયાદિ ક્રમ પૂર્વવત્ રાખવો. દિક્પાલોની સ્થાપનવિધિ ભિન્ન છે; અને ત્રિવ્યૂહમાં અગ્નિને મધ્યમાં સ્થાપવો.

Verse 48

पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः

પદ્મ-મંડળની કર્ણિકામાં તે પૂર્વાદિ દિશાઓની શક્તિઓ, બળ, ધન, રાજ્યાધિકાર વગેરે વડે અલંકૃત છે; અને એ જ કર્ણિકામાં નાભસ તથા માનસ દેવતાઓ સ્થિત છે.

Verse 49

अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दिक्पालांश् च विधिस्तस्य इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिक्पालादौ विधिस्तुल्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः

(પાઠભેદ:) ‘અગ્નિ વગેરે પત્રોમાં અસ્ત્ર’—આ ખ અને ઙ ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓનો પાઠ છે; ‘અને દિક્પાલો પણ—આ તેની વિધિ’—આ ગ અને ઘ ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓનો પાઠ છે; ‘દિક્પાલાદિ માટે વિધિ સમાન’—આ ઙ ચિહ્નિત પાંડુલિપિનો પાઠ છે. સર્વની સ્થિરતા તથા રાજ્યજય માટે, સર્વ વ્યૂહોથી યુક્ત અને પંચાંગોથી પણ સમન્વિત એવા વિશ્વરૂપનું પૂજન કરવું।

Verse 50

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात् विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं

ગરુડ વગેરે તથા તેવી જ રીતે ઇન્દ્ર વગેરેની આરાધનાથી સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય. ‘વિશ્વક્સેન’ નામથી, વ્યોમમાં સ્થિત બીજમંત્રનું ધ્યાન કરીને તેનું પૂજન કરવું।