Adhyaya 24

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिमूर्त्यादिपूजाविधिर्नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशो ऽध्यायः कुण्डनिर्माणादिविधिः नारद उवाच अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं

આ રીતે આગ્નેય આદિમહાપુરાણમાં ‘આદિમૂર્તિ આદિ પૂજાવિધિ’ નામનો ત્રેવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ચોવીસમો અધ્યાય—‘કુંડ નિર્માણાદિ વિધિ’. નારદ બોલ્યા: હું અગ્નિકાર્યનું વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા સાધક સર્વકામસિદ્ધિ પામે છે. કુંડ ચતુરસ્ર અને ચોવીસ અંગુલ માપનું કરવું।

Verse 2

सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं

માપની દોરીથી ક્ષેત્રને ગોઠવીને, પછી જમીન સમરૂપે ખોદવી. ખોદેલા ભાગની આસપાસ મેખલા (ઉંચો કિનારો) બનાવવો અને બે અંગુલ જેટલો ભાગ છોડવો।

Verse 3

सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता

‘સત્ત્વ’ વગેરે સંજ્ઞાથી નિર્દિષ્ટ પૂર્વમુખી રેખા બાર અંગુલ ઊંચી કરવી; પછી ક્રમે આઠ, બે અંગુલ અને પહોળાઈ ચાર અંગુલ નિર્ધારિત છે।

Verse 4

योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता

યોનિ-નાળીને રમણીય બનાવી દસ અંગુલ માપની કરવી. તેનો અગ્રભાગ ક્રમે છ, ચાર અને બે અંગુલ પહોળો રહે; ધીમે ધીમે ઢાળ (નિમ્નતા) સાથે બનાવી પશ્ચિમદિશા તરફ સ્થાપિત કરવી।

Verse 5

अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं

તેને કુંડમાં થોડું બેસાડીને અશ્વત્થપત્ર જેવી આકૃતિ આપવી. તેની નાળ ચાર અંગુલ લાંબી અને સમગ્ર લંબાઈ પંદર અંગુલ હોવી જોઈએ।

Verse 6

मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु

યોનિમાં મૂળ (આધાર) ત્રણ અંગુલ અને તેનો અગ્રભાગ છ અંગુલ હોવો જોઈએ. એકહસ્ત પ્રતિમાના લક્ષણને દ્વિહસ્ત વગેરે રૂપોમાં દ્વિગુણ કરવું।

Verse 7

एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं सद्मादिसञ्ज्ञा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मलन्तु द्व्यङ्गुलमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते

હું એક-ત્રિ-મેખલા કુંડના વર્તુળાકાર વગેરે રૂપો વર્ણવું છું. કુંડના મધ્યમાં મૂકાયેલું સૂત્ર (દોરું) ખૂણાની તરફ જે વધારું નીકળે છે, તે જ (માપ નક્કી કરવા) ગ્રહણ કરવું; ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં ‘સદ્માદિ-સંજ્ઞા’ તથા ‘મલ—બે અંગુલ’ વગેરે પાઠભેદ પણ મળે છે।

Verse 8

तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः

તે માપના અર્ધ ભાગને નિર્ધારિત દિશામાં સ્થાપી ફેરવવાથી વર્તુળાકાર આકાર બને છે. એ અર્ધમાપથી કુંડનો અર્ધ ભાગ નિશ્ચિત થાય છે, અને ખૂણાના ભાગનો અર્ધ પણ દિશામાં—બાહ્ય રીતે—ઉત્તર તરફ મૂકવો.

Verse 9

पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं

પૂર્વ–પશ્ચિમ રેખા પર પ્રયત્નપૂર્વક નિશાન કરી, પછી મધ્યમાં સ્થાપી યોગ્ય રીતે ફેરવવાથી કુંડ અર્ધચંદ્રાકાર બને છે; તે શુભ રચના ગણાય છે.

Verse 10

पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं

તેના પાંખડી જેવા ભાગો કમળાકાર બનાવવાના અને મેખલા (પરિઘબંધ) વર્તુળાકાર રાખવાના. હોમ માટે સ્રુચ (આહુતિનો ચમચો) બાહુદંડ-પ્રમાણ, એટલે કે આગળના હાથની લંબાઈ મુજબ બનાવવો જોઈએ.

Verse 11

सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्

તેને ચતુરસ્ર (ચોરસ) બનાવવું; તેની બાજુ સાત અથવા પાંચ અંગુલ માપની હોય. ગર્ત (ખાડો) ત્રણ ભાગમાં બને અને મધ્યમાં સુશોભિત વર્તુળાકાર સ્થાન રહે.

Verse 12

तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः

ખોદેલી રેખા/ખાડામાંથી બહારના ભાગને આડું અને ઊભું સમાન રાખીને શુદ્ધ/સમ કરી, બાહ્ય ભાગને અર્ધપરિમાણ સુધી સુધારવો. પછી એક અંગુલનો ચોથો ભાગ ઘટાડવો; અને અંતે બાકી રહેલા ભાગને પણ ફરી અર્ધ કરવો.

Verse 13

खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं

ખાત (ગર્ત) માટે બાકી રહેલા અર્ધ માપથી રમ્ય મેખલા બનાવવી. કણ્ઠનો વિસ્તાર ત્રણ ભાગનો અને તેની ઊંચાઈ એક અંગુષ્ઠ જેટલી રાખવી.

Verse 14

सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा

માપ સાર્ધ અંગુષ્ઠ જેટલું પણ હોઈ શકે; તેના અગ્રભાગે મુખ બનાવવું. પહોળાઈ ચાર અંગુલ, અથવા વિકલ્પે પાંચ અંગુલ પણ રાખી શકાય.

Verse 15

त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम् आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः

ત્રિક-માપ બે અંગુલનું રાખવું; તે મધ્ય અને અંત ભાગોને શોભે છે. સમગ્ર આયામ યોગ્ય અનુપાતમાં હોય અને મધ્યમાં હળવી ખાડો સુંદર લાગે છે.

Verse 16

शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं

કણ્ઠદેશમાં શુષિર (ખોખલું/છિદ્ર) કરવું; તે કનિષ્ઠિકા-પ્રમાણ સુધી ભેદવું. પછી બાકી કુંડને રુચિ મુજબ વિવિધ રીતે અલંકૃત કરીને બનાવવું.

Verse 17

स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं

સ્રુવ (આહુતિ-ચમચો) હાથમાત્ર લાંબો અને દંડ સાથે યુક્ત હોવો જોઈએ. તેનું વટુક (પાત્રભાગ) ગોળ, બે અંગુલ માપનું અને સુશોભિત રીતે બનાવવું.

Verse 18

कुण्डकेन समन्वितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कण्ठकं द्व्यङ्गुलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चन्द्राभं द्व्यङ्गुलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां

(પાઠાંતર— એક ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં ‘કુણ્ડક સહિત’ કહે છે; એ જમાં ‘કણ્ઠક બે અઙ્ગુલ’; બીજીમાં ‘ચન્દ્રાભ બે અઙ્ગુલ’ કહે છે.) ‘ગોપદ’નું ચિહ્ન અલ્પ કાદવમાં ડૂબેલા ગાયના ખુરના નિશાન જેવું હોવું જોઈએ. સપાટી લિપીને, વજ્રનાસિકા (વજ્રાકાર તીક્ષ્ણ અગ્ર) વડે એક અઙ્ગુલ પહોળી માર્ગરેખા દોરવી।

Verse 19

सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु

તે વિન્યાસમાં પ્રથમ રેખાનો અગ્રભાગ સૌમ્ય (ઉત્તર) દિશા તરફ રહે. તે બે રેખાઓ પૂર્વમુખી રહે. તેમના મધ્યમાં દક્ષિણ દિશાથી ક્રમશઃ ત્રણ રેખાઓ પણ એ જ રીતે દોરવી।

Verse 20

एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं

આ રીતે આલેખન કરીને અને અભ્યુક્ષણ (પવિત્ર જળ છાંટીને) કરીને, મંત્રવિદ્ પુરુષ પ્રણવ (ૐ) દ્વારા વિષ્તર (આસન/વેદી) રચી દે; અને તેમાં વૈષ્ણવી શક્તિનું ન્યાસ/સ્થાપન કરે।

Verse 21

अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन् प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं

વ્યવસ્થાને પૂર્ણ અને મૂર્તિમતી (સુસ્પષ્ટ) કરીને, હરિનું સ્મરણ કરતાં અગ્નિ સ્થાપિત/પ્રજ્વલિત કરવી. પછી પ્રાદેશમાત્ર (એક બિત્તા) સમિધાઓ અર્પણ કરીને, તે (અગ્નિ/સ્થાન)ને ચારે તરફથી સમ્યક રીતે ગોઠવી સમેટવું।

Verse 22

दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं

પૂર્વથી આરંભ કરીને દર્ભ ઘાસ ત્રણ પડમાં પાથરવી. ત્યાં પાત્રક સ્થાપિત કરવું; અને જમીન પર ઇધ્મ (લાકડાં) તથા અગ્નિ, તેમજ શ્રુક-શ્રુવ—આ બે આહુતિના ચમચા પણ મૂકવા।

Verse 23

आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा

પ્રણીતાજલથી આજ્યસ્થાળી, ચરુસ્થાળી અને કુશાઘૃતનું પ્રોક્ષણ કરીને, પછી પ્રોક્ષણી પાત્ર લઈને તેને જળથી ભરવું।

Verse 24

पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च

પવિત્ર ધારણ કરેલા હાથથી તે જળને ગાળી/ટપકાવી, પૂર્વમુખ થઈ પ્રોક્ષણી પાત્ર લઈ જઈ પવિત્ર અગ્નિ (જ્યોતિ)ના અગ્રે સ્થાપિત કરવું।

Verse 25

तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च

તે જળથી ત્રણ વાર સમ્યક પ્રોક્ષણ કરીને, અગ્રે ઇદ્ધ્મ (સમિધા) સ્થાપિત કરવી; સુપુષ્પોથી શોભિત પ્રણીતાજલમાં વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને આગળની વિધિ કરવી।

Verse 26

आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं

પછી આજ્યસ્થાળીને ઘીથી પૂર્ણ કરીને અગ્રે સ્થાપિત કરવી, અને ‘સમ્પ્લવ’ તથા ‘ઉત્પવન’—આ બે ક્રિયાઓથી ઘીનું સંસ્કાર કરવું।

Verse 27

अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु

અખંડિત અગ્રવાળા, ગાંઠવિહિન, પ્રાદેશમાત્ર બે કુશ—હથેળીઓ ઉપર રાખીને, અંગૂઠા અને અનામિકા વડે ધારણ કરવાં।

Verse 28

आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत् स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण

તે બંને (સ્રુક્‑સ્રુવા)માંથી ઘી સમ્યક્ રીતે એકત્ર કરી બે વાર ખેંચી ત્રણ વાર નીચે તરફ ઢોળવું. પછી સ્રુક્ અને સ્રુવા પણ ભેગાં કરી પાણીથી ધોવા.

Verse 29

रुद्रनासिकामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वक्त्रनासिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आद्यं तयोस्तु सम्पूज्य त्रीन् वारानूर्ध्वमुत्क्षिपेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः

તેને તપાવી દર્ભથી પુંછી ફરીથી ધોઈ લે; પછી સારી રીતે સુકવી યોગ્ય સ્થાને સ્થાપિત કર. સાધક માત્ર પ્રણવ ‘ઓં’ વડે જ (સંસ્કાર/સમાપ્તિ) કરે. (પાઠાંતર: ‘રુદ્રનાસિકા’/‘વક્ત્રનાસિકા’; તેમજ—પ્રથમ બંનેની પૂજા કરીને પહેલાને ત્રણ વાર ઉપર ઉઠાવે.)

Verse 30

प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया

પ્રણવથી આરંભ થતી નમસ્કાર‑મંત્રવિધિ પૂર્ણ કરીને પછી નિયમપૂર્વક હોમ કરવો. ગર્ભાધાન વગેરે કર્મો નિર્ધારિત અંશ‑વિભાગ અને ક્રમ મુજબ કરવાં.

Verse 31

नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम् अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः

નિર્ધારિત અઙ્ગો અનુસાર સમાપન‑કર્મ કરવું—નામકરણના અંતે, અથવા વ્રતબંધના અંતે, અથવા સમાવર્તનના અંતે, કે પછી પોતાના અધિકાર‑કાળના અંતે.

Verse 32

प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः

સાધકે સર્વત્ર પ્રણવ ‘ઓં’ વડે ઉપચાર‑પૂજા કરવી. હોમ નિર્ધારિત અઙ્ગો સાથે, પોતાની આર્થિક ક્ષમતા મુજબ કરવો જોઈએ.

Verse 33

गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम् सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्

પ્રથમ ગર્ભાધાન સંસ્કાર; ત્યારબાદ પુંસવન સ્મૃત છે. પછી સીમંતોન્નયન; ત્યારપછી જાતકર્મ, નામકરણ અને અન્નપ્રાશન (પ્રથમ અન્નસેવન) થાય છે.

Verse 34

चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः

ચૂડાકરણ, વ્રતબંધ (ઉપનયન/વ્રત-દીક્ષા), સર્વ વૈદિક વ્રતોનું પૂર્ણ આચરણ, સમાવર્તન, તથા પત્ની સાથે યોગશિસ્ત—આ બધું આગળના કર્મો માટે અધિકાર આપે છે.

Verse 35

हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः

હૃદય-આદિ ક્રમથી (ન્યાસ વગેરે) ધ્યાન કરીને, દરેક કર્મનું અલગથી પૂજન કરવું. પછી આઠ-આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરી, પ્રતિકર્મ અનુસારની આહુતિઓને ફરી એકવાર પુનરાવર્તિત કરવી.

Verse 36

पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्

ત્યારબાદ સાધકે સ્રુવા (આહુતિ-ચમચી) વડે મૂળમંત્રથી પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી. ‘વૌષટ્’ અંતવાળો મંત્ર પ્લુત (દીર્ઘ) અને સുസ્વરમાં ઉચ્ચારવો.

Verse 37

विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम् आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्

વિષ્ણુ માટે અગ્નિનું સંસ્કાર કરીને વૈષ્ણવ ચરુ (યજ્ઞીય અન્ન-ખીર) રાંધવી. સ્થિણ્ડિલ (વેદી/મંડલ) પર વિષ્ણુની આરાધના કરી, નિર્ધારિત મંત્રોનું સ્મરણ કરતાં યથાવિધી તે પૂર્ણ કરવું.

Verse 38

आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम् गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्

આસનાદિ નિર્ધારિત ક્રમ મુજબ દેવના અંગો તથા આવરણ-દેવતાઓ સહિત ઉત્તમ પૂજન કરવું. ગંધ-પુષ્પોથી સમ્યક અર્ચના કરીને સૂરોત્તમ દેવનું ધ્યાન કરવું.

Verse 39

आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ नियुज्य स्थापयित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवव्रतान्यशेषत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः योगश्चाथाधिकारत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रान् सन्तर्प्य संत्रपेत् इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्

પ્રથમ ઇધ્મ (સમિધા) સ્થાપી, અગ્નીશના સ્થાન અનુસાર ઘીના બે આઘાર યોગ્ય સ્થાને ગોઠવી, કર્મોને નિયોજિત કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવું. ત્યારબાદ સર્વ દેવવ્રતો પૂર્ણપણે આચરવા અને અધિકાર અનુસાર યોગ કરવો; મંત્રોને તર્પિત કરીને વાયવ્ય, નૈઋત વગેરે દિશાસંબંધિત કર્મોમાં યથાક્રમે પ્રવૃત્ત થવું.

Verse 40

आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु

ત્યારબાદ ઘીના બે આજ્યભાગ હુતિ કરીને, મધ્યમાં દક્ષિણ અને ઉત્તર—એવી ‘ચક્ષુષી’ બે આહુતિ અર્પણ કરવી. પછી અર્ચા-ક્રમ મુજબ સર્વ મંત્રોની આહુતિ કરવી.

Verse 41

आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम् शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह

ઘીથી દેવમૂર્તિને તર્પણ કરવું અને મુખ્ય ગણતરીના દશાંશથી અંગહોમ કરવો. ઘી વગેરે વડે, અથવા સમિધાઓ વડે, કે તલ સાથે—સો અથવા હજાર આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 42

समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान् आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्

હોમાંત સુધી અર્ચના પૂર્ણ કરીને, જેમને તેણે પોષી-પ્રશિક્ષિત કર્યા છે એવા શુચિ શિષ્યોને બોલાવી આગળ બેસાડવા; પછી અસ્ત્ર-મંત્રથી પશુઓ પર પવિત્ર જળનું પ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 43

शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्

અવિદ્યા અને કર્મબંધનો દ્વારા શિષ્યોને આત્મામાં જોડીને, લિંગ (સૂક્ષ્મ શરીર) અનુસરતું ચૈતન્ય તે લિંગ સાથે જ બંધાય છે।

Verse 44

ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत् ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्

ધ્યાનમાર્ગથી (ક્ષેત્ર/દેહ) વિધિપૂર્વક પ્રોક્ષણ કરીને, વાયુ-બીજથી તેને શુદ્ધ કરવું; પછી દહન (અગ્નિ)-બીજથી ‘બ્રહ્માંડ’ નામની સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરવી।

Verse 45

निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्

તે (રૂપ/તત્ત્વ) સંપૂર્ણ દગ્ધ, ભસ્મના ઢગલા સમાન સ્થિત—એ રીતે ધ્યાન કરવું।

Verse 46

प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेतप्_२४०४५च्द्तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम् तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्

ભસ્મને પાણીથી ભીનું કરીને, સંસારને જલમય માની સ્મરણ કરવું. ત્યાં પ્રથમ શક્તિનો ન્યાસ કરવો, પછી બીજસંજ્ઞિત પાર્થિવ તત્ત્વનો. આમ સર્વ તન્માત્રાઓથી આવૃત શુભ પાર્થિવ તત્ત્વ સ્થાપિત થાય છે।

Verse 47

अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम् तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्

બ્રહ્માંડ અને જેમાંથી તે ઉદ્ભવે છે—જે તેનું આધાર અને તેનું સ્વરૂપ છે—તેનું ધ્યાન કરવું. તેના મધ્યમાં પ્રણવાત્મિક પુરુષ-મૂર્તિનું ચિંતન કરવું।

Verse 48

लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्

પછી પૂર્વસંસ્કૃત સૂક્ષ્મશરીર (લિંગ) ને આત્મામાં સ્થિર કરાવવું. ત્યારબાદ વિભક્ત ઇન્દ્રિયોથી બનેલા તેના બંધારણ અને ક્રમશઃ થતી વૃદ્ધિનું ચિંતન કરવું.

Verse 49

ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम् समिद्भिर्वा तिलैस् तथा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सह लिङ्गेन दर्शितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः संसारञ्चाक्षयं स्मरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थण्डिले पूर्वसंस्कृतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्

ત્યારબાદ બ્રહ્માંડરૂપ અંડમાં એક વર્ષ રહી તે બે ભાગમાં વિભક્ત થયું. સમિધા અથવા તિલથી આહુતિ આપી, તે બે ભાગોને દ્યાવા-પૃથ્વી રૂપે ધ્યાને અને તેમની વચ્ચે પ્રજાપતિનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું.

Verse 50

जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम् मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्

ઉત્પન્ન થયેલ તત્ત્વનું ધ્યાન કરીને ફરી પ્રોક્ષણ કરવું; ત્યારબાદ પ્રણવ (ૐ) નો આશ્રય લઈને, પૂર્વોક્ત ન્યાસ મુજબ તેને મંત્રાત્મક દેહરૂપ બનાવવું.

Verse 51

विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम् एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः

ત્યારબાદ વિષ્ણુ મસ્તક પર હાથ મૂકી વૈષ્ણવ રૂપ/મંત્રનું ધ્યાન કરે છે; આ રીતે ધ્યાનયોગના બળે તે એક કે અનેક પ્રકટતાઓ ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 52

करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु

કાંડા પાસે મૂળથી હાથ પકડી અને વસ્ત્રથી આંખો બાંધી, મંત્રજ્ઞ સાધકે નેત્રમંત્ર જપતાં દંડ (સદનાહત) વડે તેમને પ્રહાર/દબાવ કરવો.

Verse 53

कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान् शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्

વિધિપૂર્વક પૂજા પૂર્ણ કર્યા પછી, દેવોના દેવના તત્ત્વને જાણનાર ગુરુ શિષ્યોને પુષ્પાંજલિ ધારણ કરીને પૂર્વમુખ બેસાડે।

Verse 54

अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम् क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्

અને તેઓ પણ, ગુરુએ આ રીતે શીખવ્યા પછી, હરિનું અર્ચન કરે; ત્યાં પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરીને, ત્યારબાદ તરત જ પુષ્પાદિ ઉપચારોથી આગળની પૂજા કરે।

Verse 55

अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा

મંત્ર વિના અર્ચન કરીને, પછી ગુરુના પાદાર્ચન કર્યા બાદ, દક્ષિણા ગોઠવીને આપવી—સર્વસ્વ અથવા ઓછામાં ઓછું અર્ધ ભાગ।

Verse 56

गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्

ગુરુ શિષ્યોને સમ્યક રીતે શિક્ષિત કરે; અને શિષ્યો હરિને તેના પવિત્ર નામોથી પૂજે. શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ઈશ્વર વિશ્વક્સેનનું પણ યજન કરવું।

Verse 57

तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत्

તે મંત્રનો જપ કરતા કરતા, તર્જની વડે મંડળમાં સ્થિત (આહ્વાનિત તત્ત્વ)નું વિસર્જન કરવું।

Verse 58

विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं

વિષ્ણુનું સર્વ નિર્માલ્ય વિષ્વક્સેનને અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ પ્રણીત (અભિમંત્રિત) જળથી પોતાને તથા કુંડ-પાત્રને પણ અભિષેક કરીને શુદ્ધ કરવું.

Verse 59

वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ

અગ્નિને પોતાના અંતરમાં સંયોજિત કરીને વિષ્વક્સેનનું વિસર્જન કરવું. ભોગ ઇચ્છનાર સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે, અને મુક્તિ ઇચ્છનાર હરિમાં લીન થાય છે.