Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
પાછલા અધ્યાયમાં મંત્રોના પ્રદર્શન પછી અહીં મુદ્રા-લક્ષણનું નિરૂપણ થાય છે—દેવસન્નિધિ અને અન્ય કર્મફળ ઉત્પન્ન કરનારી યજ્ઞીય હસ્તમુદ્રાઓના નિશ્ચિત ચિહ્નો અને રૂપ. નારદ હૃદયસંલગ્ન ‘અંજલિ’ને મુખ્ય નમસ્કાર-મુદ્રા કહી ભક્તિને વિધિપ્રવેશનું દ્વાર સ્થાપે છે. ત્યારબાદ ડાબી મુઠ્ઠી, ઊંચો અંગૂઠો અને જમણા અંગૂઠાની પકડ/ગ્રથનક્રિયા વગેરે સૂક્ષ્મ દેહચલનનો ક્રમ મંત્રવિદ્યાના અંગરૂપે વર્ણવાય છે. વિધિ-વ્યૂહમાં સાધારણ અને અસાધારણ મુદ્રાનો ભેદ તથા કનિષ્ઠિકાથી ક્રમે ખુલતાં જતા આઠ મુદ્રાઓની અનુસૂચિ આપવામાં આવી છે. બીજપ્રયોગ અને સિદ્ધિ જેવા હેતુઓ અંગે પાઠાંતરોનો ઉલ્લેખ, વરાહ-મુદ્રા અને અઙ્ગના-મુદ્રાઓનો ક્રમ પણ આવે છે. અંતે જમણી બાજુએ એ જ રચનાને સંકોચી પ્રતિબિંબિત કરવાની રીત બતાવી, યોગ્ય વિન્યાસથી મુદ્રાસિદ્ધિ થાય છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
આ રીતે આદિ-મહાપુરાણ, આગ્નેય (અગ્નિપુરાણ)માં ‘મંત્રપ્રદર્શન’ નામનો પચ્ચીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘મુદ્રાલક્ષણકથન’ નામનો છવ્વીસમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. નારદ બોલ્યા—સાન્નિધ્ય વગેરે ફળ આપનાર મુદ્રાઓના લક્ષણો હું કહું છું. પ્રથમ મુદ્રા ‘અંજલિ’—આ વંદનાની મુદ્રા છે, હૃદયાનુગ (હૃદયસ્થાને) કરવામાં આવે છે।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
ડાબો હાથ મुठી કરીને તેનો અંગૂઠો ઉપર રાખવો. જમણા હાથનો અંગૂઠો તે ડાબી મुठીને બાંધે/પકડી રાખે. જેમાં અંગૂઠો ઉપર સ્થિત હોય એવી આ સ્થિતિ અહીં પ્રકીર્તિત છે।
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
વ્યૂહ (અનુષ્ઠાન-રચના)માં ત્રણ સાધારણ મુદ્રાઓ છે; હવે આ અસાધારણ મુદ્રાઓ કહેવાય છે. કનિષ્ઠિકા (નાની આંગળી)થી ક્રમે છોડતા/ખોલતા જવાથી, યથાક્રમે આઠ મુદ્રાઓ થાય છે।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
પ્રથમ આઠ બીજાક્ષરોનો ક્રમ યથાવિધી નિશ્ચિત કરવો. અંગૂઠાથી કનિષ્ઠાની ટોચ વાળી, પછી ત્રણ આંગળીઓના સમૂહને પણ વાળવો.
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
તેને ઉપર ઉઠાવીને અને સામે રાખીને નવમું ‘વીજાયન’ (પંખા-હસ્ત) કરવું. પછી ડાબા હાથને ઉત્તાન (હથેળી ઉપર) કરીને, ધીમે ધીમે અડધું વાળવું.
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘સર્વસિદ્ધ્યૈ’ એવો પાઠ કેટલીક ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં છે; અને કેટલીકમાં ‘વૈરાજં નાગસંયુતમ્’ વાંચન મળે છે. અન્યત્ર ‘યૌ’ બીજને અઙ્ગ-મંત્રો સાથે કહ્યું છે, અને કેટલીકમાં ‘યઃ સવ્યાર્ધે પ્રકીર્તિતઃ’ એવો પાઠ છે. ત્યારબાદ વરાહની મુદ્રા તથા અઙ્ગના-મુદ્રાઓનો ક્રમ શીખવાયો છે; ડાબી મુઠ્ઠી અને આંગળીઓ બાંધીને, ક્રમથી એક-એક કરીને છોડવી જોઈએ.
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
પ્રથમ પૂર્વોક્ત મુદ્રાને આકુંચિત કરવી; અને જમણી બાજુએ પણ એ જ રીતે કરવું. ડાબો હાથ મુઠ્ઠી કરીને અંગૂઠો ઉપર રાખવાથી, પછી મુદ્રાની સિદ્ધિ થાય છે.
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).