Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ ભૂમિ-વિધિને વાસ્તુ-પુરુષની પૌરાણિક-યજ્ઞીય સત્તા સાથે જોડે છે—દેવોએ એક ભયંકર સત્તાને વશ કરી પૃથ્વી પર શયન કરાવ્યો, તેથી સ્થળ પોતે પવિત્ર દેહરૂપ બને છે. સાધક ૬૪-પદ (મંડલ)માં પદો અને અર્ધપદોમાં દેવતાઓ/શક્તિઓનું વિન્યાસ કરીને ઘી, અક્ષત, પુષ્પ, ધાન્ય, માંસ, મધ, દુગ્ધવિકાર અને રંગીન દ્રવ્યો વડે હવન-બલી અર્પે છે, જેથી શુભ શક્તિઓ પોષાય અને આસુરી વિઘ્ન, પાપ તથા રોગ શાંત થાય. નિર્માણ પહેલાં રાક્ષસ, માતૃગણ, પિશાચ, પિતૃ અને ક્ષેત્રપાલ વગેરે સહાયક સત્તાઓને બલી આપવી સ્થળ-સામંજસ્ય માટે અનિવાર્ય પૂર્વશરત કહેવાઈ છે. પછી પ્રતિષ્ઠા-વિધિમાં કુંભસ્થાપન (મહીશ્વર/વાસ્તુરૂપ વર્ધની સહિત), બ્રહ્મા અને દિક્પાલ કુંભો, પૂર્ણાહુતિ, મંડલ પ્રદક્ષિણા, દોરા-પાણીથી રેખાંકન, ખોદકામ, મધ્યકૂપ તૈયારી, ચતુર્ભુજ વિષ્ણુને અર્ઘ્ય, તેમજ શુભ નિક્ષેપ—શ્વેત ફૂલો, દક્ષિણાવર્ત શંખ, બીજ અને માટી—વર્ણવાય છે. અંતે વાસ્તુશાસ્ત્રીય ચેતવણી: પાણીના સ્તર સુધી ખોદીને શલ્ય (છુપાયેલ અવરોધક પરકીય વસ્તુ) શોધી દૂર કરવું; શુકન-લક્ષણોથી તેનો સંકેત મળે છે, ન દૂર કરવાથી દીવાલોમાં વિકાર અને ગૃહસ્વામીનું દુઃખ વગેરે દોષ થાય—આ રીતે આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ અને ઇજનેરી સાવચેતીનું સંયોજન થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिष्ठायां भूपरिग्रहो नामोनचत्वारिंशोध्यायः अथ चत्वारिंशो ऽध्यायः अर्घ्यदानविधानं भगवानुवाच पूर्वमासित् महद्भूतं सर्वभूतभयङ्करं तद्देवैर् निहितं भुमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः
આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણના પ્રતિષ્ઠા-ખંડમાં ‘ભૂ-પરિગ્રહ’ નામે ચાલીસમો અધ્યાય છે. હવે ચાલીસમો અધ્યાય—અર્ઘ્યદાનવિધાન. ભગવાને કહ્યું—પૂર્વે સર્વ પ્રાણીઓને ભયંકર એવું એક મહાભૂત હતું; દેવોએ તેને ભૂમિ પર નિહિત કર્યું; તે ‘વાસ્તુ-પુરુષ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 2
चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्धसंस्थितं घृताक्षतैस्तर्पयेत्तं पर्जन्यं पदगतं ततः
ચોસઠ પદોના ક્ષેત્ર-વિન્યાસમાં કોણાર્ધસ્થાને રહેલા ઈશ (શિવ)ને ઘી અને અક્ષતથી તર્પણ કરવું. ત્યારબાદ પોતાના પદમાં સ્થિત પર્જન્ય (વર્ષા-દેવ)ની પૂજા કરવી.
Verse 3
उत्पलादिभिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्वरक्तैः पदे रविं
ઉત્પલ વગેરે દ્વારા જયંતનું ચિત્રણ કરવું—દ્વિપદસ્થ, પતાકા સહિત. મહેન્દ્રને એક જ કોષ્ઠમાં દર્શાવવો; અને રવિ (સૂર્ય)ને પોતાના પદમાં સર્વથા રક્તવર્ણોથી અંકિત કરવો.
Verse 4
वितानेनार्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः व्योम शाकुनमांसेन कोणार्धपदसंस्थितं
અર્ધપદમાં વિતાન સ્થાપવું; પદમાં સત્ય સ્થાપવું. ‘વ્યોમ’ પ્રદેશને ઘીથી બહુ પ્રમાણમાં પરિપૂર્ણ કરવો; અને કોણાર્ધપદમાં પક્ષીમાસ વિન્યસ્ત કરવું.
Verse 5
स्रुचा चार्धपदे वह्निं पूषाणं लाजयैकतः स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मथनेन गृहाक्षतं
સ્રુચા (હોમ-ચમચી) વડે અર્ધપદમાં વહ્નિ (અગ્નિ) સ્થાપવો; પૂષણને લાજ (ભૂંજેલા ધાન) સાથે એકત્ર રાખવો. સ્વર્ણથી વિતથ (અસત્ય/દોષ) શમાવવો; મથનદંડથી દ્વિષ્ટ (વૈર) નિવારવું; અને ગૃહાક્ષતથી કર્મની પ્રતિષ્ઠા કરવી.
Verse 6
मांसौदनेन धर्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयं गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर् भृशं शाकुनजिह्वया
હે ધર્મેશ! માંસૌદન (માંસ સાથે રાંધેલું અન્ન) અર્પણ કરતાં દરેક સ્થાને બે ભાગ મૂકવા—એક ગંધર્વ માટે અને બીજો દ્વિપદ (માનવ આદિ) માટે. તેને સુગંધ દ્રવ્યોથી ખૂબ સુવાસિત કરીને ‘શાકુનજિહ્વા’ વડે અર્પણ કરવું.
Verse 7
एकस्थमूर्ध्वसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस् तथा पितॄन् कृशरयार्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितं
તે ધ્યાન કરે—એક સ્થાને સ્થિર, માથું ઊંચું રાખેલું મૃગ નીલા વસ્ત્રોથી આવૃત છે; અને પિતૃગણ કૃશરા (ચોખા-દાળ)ના પાત્ર પર અર્ધાસીન છે તથા દંતકાષ્ઠો પર પાદસ્થિત છે।
Verse 8
नृहस्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योम शाकुलमांसेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर् वरुणमेकतः
ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં ‘નૃહસ્ત’ અને ‘વ્યોમ’ એવો પાઠ મળે છે. દૌવારિક (દ્વારપાલ) તથા દ્વિસંસ્થને અર્પણ કરવું; સુગ્રીવને યાવક (જૌ)થી, પુષ્પદંતને કુશસ્તંભોથી, અને વરુણને અલગથી કમળપુષ્પોથી અર્પણ કરવું.
Verse 9
असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा यवैः पापं पदार्धस्थं रोगमर्धे च मण्डकैः
સુરા (મદ્ય) વડે દ્વિષ્ટ અસુરભાવ દૂર કરવો. પગ પર રહેલો શેષ દોષ ઘૃતમિશ્રિત જળથી શુદ્ધ કરવો. અર્ધપદ પ્રદેશમાં રહેલું પાપ યવથી નાશ કરવું, અને મધ્યભાગમાં રહેલો રોગ મંડક (પકવાન)થી શમાવવો.
Verse 10
नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर् द्विसंस्थितं मुद्गौदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा
નાગપુષ્પોથી નિર્દિષ્ટ પદમાં નાગદેવને સ્થાપિત કરવો. મુખ્ય સ્થાને ભક્ષ્ય-પ્રધાન નૈવેદ્યને બે ભાગમાં ગોઠવી રાખવું. મુદગૌદન (મૂંગદાળ સાથે રાંધેલું અન્ન)થી ભલ્લાટને અર્પણ કરવું, અને તેમ જ બીજા પદમાં સોમને પણ સ્થાપિત કરવો.
Verse 11
मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये पदे दितिं लोपिकाभिरर्धे दितिमथापरं
મધુ, પાયસ અને શાલૂક (કમળનો ડાંઠ) અર્પણ કરવાથી ઋષિ-પદ પ્રાપ્ત થાય છે; તેનાથી બે પદ ઉપર દિતિનું પદ મળે છે. લોપિકા દ્વારા અર્ધમાત્રામાં દિતિ પ્રાપ્ત થાય છે અને ત્યારબાદ અન્ય ઉચ્ચ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 12
पूरिकाभिस्ततश्चापमीशाधः पयसा पदे ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितं
ત્યારબાદ પૂરીકાઓથી ‘અપ્’ (જળ-નિવેદન) સ્થાપિત કરવું. ઈશ-સ્થાનની નીચે નિર્ધારિત પદમાં દૂધ મૂકવું. તેના નીચે ‘આપવત્સ’ (દૂધમિશ્રિત જળ) રાખવું, અને દહીં એક પદમાં સ્થાપિત કરવું.
Verse 13
लड्डुकैश् च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतुष्टये सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधःकोणकोष्ठके
લાડુ અને મરીચથી પૂર્વના ચાર કોષ્ઠ ભરવા. સવિતૃ માટે બ્રહ્માના નીચેના ખૂણાના કોષ્ઠમાં લાલ પુષ્પો સ્થાપિત કરવા.
Verse 14
तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं विवस्ते ऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्रिषु
તેના નીચેના કોષ્ઠમાં સાવિત્રી માટે કુશમિશ્રિત જળ અર્પણ કરવું. વસ્ત્ર-ભાગમાં અરુણ (લાલ) વસ્ત્ર અર્પણ કરવું અને ચાર પગ પર ચંદનનો લેપ/અર્પણ કરવું.
Verse 15
रक्षोधःकोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितं इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके
રાક્ષસ-દિશાના ખૂણાના કોષ્ઠમાં ઇન્દ્ર માટે હળદરમિશ્રિત અન્ન-નૈવેદ્ય મૂકવું. તેના નીચેના ખૂણાના કોષ્ઠમાં ઇન્દ્રજય માટે ઘૃતાન્ન (ઘી-ભાત) સ્થાપિત કરવું.
Verse 16
चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसं वाय्वधःकोणदेशे तु रुद्राय पक्वमांसकं
ચતુષ્પદ દિશાઓમાં ઇન્દ્રને ગોળમિશ્રિત પાયસ અર્પણ કરવું જોઈએ; અને વાયવ્ય અધઃકોણ પ્રદેશમાં રુદ્રને પક્વ માંસ નિવેદન કરવું જોઈએ।
Verse 17
तदधःकोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्रं फलन्तथा महीधराय मांसान्नं माघञ्च चतुरङ्घ्रिषु
તે અધઃકોણના કોષ્ઠમાં યક્ષને રસયુક્ત (આર્દ્ર) ફળ આપવું જોઈએ; તેમજ મહીધરને માંસયુક્ત અન્ન; અને ચતુરઙ્ઘ્રિ સ્થાનોમાં માઘને પણ અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 18
मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः चरकीं माषसर्पिभ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा
મધ્યના ચતુષ્પદ (ચતુરસ્ર) સ્થાને બ્રહ્માને તિલ અને તંડુલ સ્થાપિત કરવા જોઈએ. ચરકી માષ અને ઘી સાથે અર્પણ કરવી, અને સ્કંદને કૃશરા સાથે રક્તરસ સહિત નિવેદન કરવું।
Verse 19
रक्तपद्मैर् विदारीञ्च कन्दर्पञ्च पलोदनैः पूतनां पलपित्ताभ्यां मांसासृग्भ्याञ्च जम्भकं
રક્તપદ્મો સાથે વિદારી અને કંદર્પને પલોદન સહિત અર્પણ કરવું. પૂતનાને પલપિત્ત સાથે, અને જંભકને માંસ તથા રક્ત સાથે (નિવેદન/પ્રયોગ) કરવું।
Verse 20
मध्यचतुष्टये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पित्तासृगस्थिभिः पापां पिलिपिञ्जं स्रजासृजा ईशाद्यान् रक्तमांसेन अभावादक्षतैर् यजेत्
“મધ્ય ચતુષ્ટયમાં”—એવો પાઠ છે. પિત્ત, રક્ત અને અસ્થિથી પાપા (પાપ-રૂપા)નું પૂજન કરવું; પિલિપિઞ્જનું સ્નાયુની માળાથી પૂજન કરવું. ઈશ વગેરે દેવતાઓનું રક્ત-માંસથી પૂજન કરવું; તે ન મળે તો અક્ષત (કાચા ચોખા)ને વિકલ્પ રૂપે રાખી પૂજન કરવું।
Verse 21
रक्षोमातृगणेभ्यश् च पिशाचादिभ्य एव च पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः
રાક્ષસો તથા માતૃગણોને, પિશાચાદિ સત્તાઓને, તેમજ પિતૃઓ અને ક્ષેત્રપાલોને પણ ઇચ્છાનુસાર અને યથોચિત પ્રમાણમાં બલિ-અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 22
आहुत्वैतानसन्तर्प्य प्रासादादीन्न कारयेत् ब्रहमस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्चयेत्
આ દેવતાઓને આહુતિ આપી તૃપ્ત કર્યા વિના પ્રાસાદાદિ નિર્માણ શરૂ ન કરવું. બ્રહ્મસ્થાને હરિ (વિષ્ણુ), લક્ષ્મી અને ત્યારબાદ ગણ (ગણેશ)નું વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું.
Verse 23
महीश्वरं वास्तुमयं वर्धन्या सहितं घटं ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींश् च दिगीश्वरान्
ઘટ/કુંભમાં વાસ્તુરૂપ મહીશ્વરને વર્ધનીসহ સ્થાપિત કરવો; અને કુંભના મધ્યમાં બ્રહ્મા તથા બ્રહ્માદિ દિગીશ્વરો (દિક્પાલો)નું આવાહન કરવું.
Verse 24
दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणं
પછી પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ સ્વસ્તિવાચન કરાવી પ્રણામ કરીને, કર્કરીને યોગ્ય રીતે ધારણ કરી મંડળની પ્રદક્ષિણા કરવી.
Verse 25
सूत्रमार्देण हे ब्रह्मंस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत् पूर्ववत्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत्
હે બ્રાહ્મણ! ભીંજાયેલા સૂત્રથી જળધારાને વૃત્તાકારે ફેરવવી; પછી એ જ પૂર્વોક્ત માર્ગે સાત બીજ વાવવાં.
Verse 26
प्रारम्भं तेन मार्गेण तस्य खातस्य कारयेत् ततो गर्तं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं प्रमाणतः
નિર્ધારિત માર્ગરેખા મુજબ પ્રથમ ખાત (ખાઈ) કરાવવી. ત્યારબાદ મધ્યમાં એક હસ્ત-પ્રમાણનું ગર્ત (ખાડો) ખોદવો.
Verse 27
चतुरङ्गुलकं चाधश्चोपलिप्यार्चयेत्ततः ध्यात्वा चतुर्भुजं विष्णुमर्घ्यं दद्यात्तु कुम्भतः
નીચલા ભાગને ચાર અંગુલ પ્રમાણ સુધી લેપન કરીને પછી પૂજન કરવું. ચતુર્ભુજ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને કુંભમાંથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.
Verse 28
कर्कर्या पूरयेत् श्वभ्रं शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत् दक्षिणावर्तकं श्रेष्ठं बीजैर् मृद्द्भिश् च पूरयेत्
ગર્તને કંકરીથી ભરી તેમાં શ્વેત પુષ્પો મૂકવા. સર્વોત્તમ શુભ દક્ષિણાવર્ત શંખ સ્થાપી તેને બીજ અને માટીના ઢેલાંથી પણ ભરવો.
Verse 29
अर्घ्यादानं विनिष्पाद्य गोवस्त्रादीन्ददेद्गुरौ कालज्ञाय स्थपतये वैष्णवादिभ्य अर्चयेत्
અર્ઘ્યદાન યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરીને ગુરુને ગાયો, વસ્ત્રો વગેરે દાન આપવું. ત્યારબાદ કાલજ્ઞ, સ્થપતિ (વાસ્તુકાર) તથા વૈષ્ણવો વગેરેનું પૂજન-સન્માન કરવું.
Verse 30
ततस्तु खानयेद्यत्नज्जलान्तं यावदेव तु पुरुषाधःस्थितं शल्यं न गृहे दोषदं भवेत्
પછી પ્રયત્નપૂર્વક પાણીના સ્તર સુધી ખોદકામ કરવું, જેથી પુરુષની નીચે રહેલું શલ્ય (અશુભ પરકીય પદાર્થ) ઘરમાં રહી દોષકારક ન બને.
Verse 31
पिलिपिच्छमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महीधरं वास्तुमयमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुरुषाधिष्ठितं शल्यमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्थिशल्ये विद्यते वै भित्तिर्वै गृहिणो ऽसुखं यन्नामशब्दं शृणुयात्तत्र शल्यं तदुद्भवं
અસ્થિ-શલ્ય (હાડકાં જેવો ગુપ્ત અવરોધ) હોય ત્યારે ભિત્તીમાં વિકાર થાય છે અને ગૃહસ્થને નિશ્ચયે અસુખ થાય છે. જે નામ અથવા શબ્દ શુકનરૂપે સાંભળાય, તેમાંથી જ ત્યાં શલ્ય ઉત્પન્ન થયું એમ સમજવું।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a Vāstu-śāstra workflow: 64-pada maṇḍala zoning with substance-specific offerings, followed by kumbha-sthāpana, pūrṇāhuti, traced trenching/pit creation, auspicious deposits (dakṣiṇāvarta conch, seeds), and finally śalya-doṣa detection by excavation to the water-line.
By treating land-taking and construction as dharmic worship: the site is approached as Vāstu-Puruṣa, offerings cultivate gratitude and restraint, bali reconciles visible and invisible stakeholders, and doṣa-removal becomes inner purification—aligning practical building with cosmic order and devotional discipline.