Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
હયગ્રીવ પ્રતિષ્ઠા-વિધાનના પૂર્વાંગરૂપે ભૂમિનું ધર્મસંગત પરિગ્રહણ અને શુદ્ધિકરણનો ક્રમ જણાવે છે. પ્રથમ હયશીર્ષ-તંત્ર વગેરે તંત્રોની ગણના કરીને પાંચારાત્ર/તાંત્રિક પરંપરાની પ્રામાણિકતા સ્થાપે છે; પછી કોણ પ્રતિષ્ઠા કરી શકે, ખોટા આચાર્યનાં લક્ષણો, અને બાહ્ય ચિહ્નોથી નહીં પરંતુ તંત્ર-નિપુણતાથી સાચા ગુરુની ઓળખ સમજાવે છે. ત્યારબાદ વાસ્તુ-યોજનામાં દેવતાઓ વસતિ તરફ મુખ રાખે અને દિશાનુસાર સ્થાપન—અગ્નિ, યમ, ચંડિકા, વરુણ, વાયુ, નાગ, કુબેર/ગુહ, ઈશાન-ક્ષેત્રનાં દેવ—નિર્દેશિત છે. પ્રમાણ-અનુપાત અને સીમા-નિયમોની ચેતવણી પછી ભૂમિશોધન, ભૂતબલી, અષ્ટ દિશામાં અષ્ટાક્ષર મંત્રથી સત્તુ છાંટવું, પછી હળ ચલાવવું અને ગાયના પગથી દબાવી સ્થળ સ્થિર કરવું કહે છે. અંતે ત્રસરેણુથી પદ્મહસ્ત સુધી માપ-શૃંખલા આપી શુદ્ધિ અને નિર્માણવિજ્ઞાનનો સંબંધ બતાવે છે।
Shlokas
Verse 1
अवर्णनं नाम अष्टत्रिंशोध्यायः कृष्णाश्रये गता इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्रतिष्ठाद्यमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अथोनचत्वारिंशो ऽध्यायः भूपरिग्रहविधानं हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे प्रोक्तानि पञ्चरातराणि सप्तरात्राणि वै मया
હવે ઓગણચાલીસમો અધ્યાય—ભૂપરિગ્રહવિધાન (ભૂમિ ગ્રહણની વિધિ). હયગ્રીવ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, હું વિષ્ણુ આદિ દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા વગેરે વિધિઓ કહું છું; મારી વાત સાંભળો. પાંચ રાત્રિ અને સાત રાત્રિના અનુષ્ઠાનો મેં જ ઉપદેશ્યા છે. (પાઠભેદ: અડત્રીસમો અધ્યાય ‘અવર્ણન’; કેટલીક પ્રતીઓમાં ‘કૃષ્ણાશ્રયે ગતા’ અને કેટલીકમાં ‘પ્રતિષ્ઠાદ્યમ્’ પાઠ મળે છે.)
Verse 2
व्यस्तानि मुनिभिर्लोके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनं
લોકમાં મુનિઓએ તંત્રોને પચ્ચીસ સંખ્યામાં ગોઠવ્યાં છે. તેમાં પ્રથમ હયશીર્ષ તંત્ર છે; તે ત્રૈલોક્યને મોહિત કરનાર તંત્ર છે.
Verse 3
वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवं नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं तथा
વૈભવ, પૌષ્કર તંત્ર, પ્રહ્રાદ, આઙ્ગાર્ગ્ય અને ગાલવ, નારદીય, સંપૃશ્ન, શાણ્ડિલ્ય તથા વૈશ્વક—આ પણ પ્રામાણિક ગ્રંથો છે.
Verse 4
सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठं ज्ञानसागरं स्वायम्भुवं कपिलञ्च तार्क्षं नारायणीयकं
સત્યોક્ત, શૌનક તંત્ર, વાસિષ્ઠ, જ્ઞાનસાગર, સ્વાયંભુવ, કપિલ, તાર્ક્ષ્ય અને નારાયણીયક—આને પણ પ્રામાણિક ગ્રંથ તરીકે ઓળખવા જોઈએ.
Verse 5
आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणं बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः
સારરૂપે પરંપરા આ રીતે કહેવાઈ છે—આત્રેય, ‘નારસિંહ’ નામનું, ‘આનંદ’ નામનું, તેમજ અરુણ; બૌધાયન, આર્ષ અને ‘વિશ્વોક્ત’ નામનું ગ્રંથ.
Verse 6
प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्यान्मध्यदेशादिसम्भवः नकच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्गतः
પ્રતિષ્ઠા-વિધિ મધ્યદેશ વગેરે (માન્ય) પ્રદેશોમાં જન્મેલા દ્વિજ દ્વારા જ કરવી જોઈએ; કચ્છદેશમાં જન્મેલો, તેમજ કાવેરી પ્રદેશ અથવા કોઙ્કણમાંથી આવેલો વ્યક્તિ તે ન કરે.
Verse 7
कामरूपकलिङ्गोप्त्यः काञ्चीकाश्मीरकोशलः आकाशवायुतेजोम्बु भूरेताः पञ्च रात्रयः
કામરૂપ, કલિંગ, ઉત્કલ, કાંચી, કાશ્મીર અને કોશલ; તેમજ પાંચ ‘રાત્રિઓ’—આકાશ, વાયુ, તેજ, જળ, ભૂમિ—અને રેતસ્ (બીજ/સાર) સહિત ગણાય છે।
Verse 8
अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितं ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः
જેમાં સાચી આધ્યાત્મિક ચેતના નથી, જે તમસથી આક્રાંત છે અને પાંચારાત્ર પરંપરાથી વિહોણો છે—અને કહે છે, ‘હું બ્રહ્મા છું; હું નિર્મળ વિષ્ણુ છું’—એવો ‘દેશિક’ એવો જ જાણી લેવો।
Verse 9
सर्वलक्षणहीणोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः चैश्वरं तथेति ग, ङ, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः तथाष्टाङ्गमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः काश्मीरके स्थित इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्मुखाः
ભલે તે સર્વ (બાહ્ય) લક્ષણોથી હીન હોય, તો પણ તંત્રમાં પારંગત હોય તો એ જ ગુરુ છે. દેવતાઓને નગરાભિમુખ (વસાહત તરફ) સ્થાપવા, પરાઙ્મુખ નહીં।
Verse 10
कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनं
કુરુક્ષેત્ર, ગયા વગેરે પવિત્ર સ્થાનોમાં તથા નદીઓના કાંઠા નજીક; નગરના મધ્યમાં બ્રહ્માનું (સ્થાન) અને પૂર્વમાં શક્ર (ઇન્દ્ર)નું શોભન (સ્થાન) હોય છે।
Verse 11
अग्नावग्नेश् च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च दक्षिणे चण्डिकायाश् च पितृदैत्यादिकस्य च
અગ્નિ (વેદી)માં અગ્નિ અને અગ્નેશ માટે, તેમજ માતૃકાઓ, ભૂતો અને યમ માટે (ભાગ/આહુતિ) હોય છે. દક્ષિણ તરફ ચંડિકા માટે, પિતૃઓ માટે અને દૈત્યાદિ માટે (ભાગ/આહુતિ) હોય છે।
Verse 12
वैरृते मन्दिरं कुर्यात् वरुणाददेश् च वारुणे वायोर् नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च
નૈઋત્ય (દક્ષિણ‑પશ્ચિમ) દિશામાં મંદિર બનાવવું જોઈએ. પશ્ચિમ (વારુણ) દિશામાં વરુણ તથા તે દિશાના દેવતાઓને, ઉત્તર‑પશ્ચિમ (વાયવ્ય) દિશામાં વાયુ અને નાગને, અને ઉત્તર (સૌમ્ય) દિશામાં યક્ષ (કુબેર) તથા ગુહ (કાર્ત્તિકેય)ને સ્થાપિત કરવું.
Verse 13
चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश् च सर्वशः पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ
ઈશાન (ઉત્તર‑પૂર્વ) વિભાગમાં ચંડીશ અને મહેશ માટે, તેમજ સર્વ રીતે વિષ્ણુ માટે—પૂર્વના દેવકુલ (દેવ‑પરિસર)ને જરૂરી મુજબ ગોઠવી/અલગ રાખીને—ત્યારબાદ તુલનાત્મક રીતે નાનું પ્રાસાદ (મંદિર) બનાવવું જોઈએ.
Verse 14
समं वाप्यधिकं वापि न कर्तव्यं विजानता उभयोर्द्विगुणां सीमां त्यक्त्वा चोच्छ्रयसम्मितां
જાણકાર નિર્માતાએ માપને ન તો બિલકુલ સમાન રાખવું, ન તો અતિશય વધારવું. બંને બાજુની દ્વિગુણ સીમા‑મર્યાદા ત્યજીને, નિર્ધારિત ઊંચાઈને અનુરૂપ પ્રમાણ સ્વીકારવું.
Verse 15
प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद्बुधः भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्भुमिपरिग्रहं
બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ બીજો (નવો) પ્રાસાદ બનાવડાવે અને બંને પક્ષને પીડા ન પહોંચાડે. જમીન શુદ્ધ થયા પછી જ ભૂમિ‑પરિગ્રહ (ઔપચારિક સ્વીકૃતિ/અધિગ્રહણ) કરવો.
Verse 16
प्राकारसीमापर्यन्तं ततो भुतबलिं हरेत् माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः
પછી પ્રાકાર‑સીમા સુધી ભૂતબલી (ભૂતાદિ માટેનું અર્પણ) કરવું. તેમાં માષ (ઉડદ), હળદરનું ચૂર્ણ, લાજા (ભૂંજેલા ચોખા) તથા દહીં અને સત્તુ સાથે અર્પણ કરવું.
Verse 17
अष्टाक्षरेण सक्तूंश् च पातायित्वाष्टदिक्षु च राक्षसाश् च पिशाचाश् च येस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले
અષ્ટાક્ષરી મંત્રનો જપ કરતાં આઠેય દિશામાં સક્તુ (ભૂંજેલું અન્ન) છાંટવાથી, તે સ્થળના ભૂતલ પર વસતા રાક્ષસો અને પિશાચો વગેરે બધા દૂર થઈ જાય છે।
Verse 18
सर्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्यामहं हरेः हलेन वाहयित्वा गां गोभिश् चैवावदारयेत्
“બધી અડચણો અને અશુદ્ધિઓ દૂર થાઓ; હું હરિનું સ્થાન તૈયાર કરીશ।” બળદને જોડીને હળથી જમીન ખેડવી, અને ગાયો દ્વારા તેને દબાવી/સાફ કરાવવી।
Verse 19
प्रमाण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते
આઠ પ્રમાણોના સમૂહને જ ‘ત્રસરેણુ’ કહેવામાં આવ્યું છે।
Verse 20
तैर् अष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैर् अष्टभिर्मता ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः
તેમાંથી આઠ મળીને વાળનો અગ્રભાગ (બાલાગ્ર) થાય; તેવી જ રીતે આઠ મળીને જૂ (યૂકા) ગણાય; અને એવી આઠ યૂકા મળીને મધ્યમ યવ (યવમધ્યમ) કહેવાય છે।
Verse 21
नद्यद्रिषु इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः यवाष्टकैर् अङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः
ખ, ગ અને ઙ ચિહ્નિત ત્રણ પાંડુલિપિઓમાં પાઠ “નદ્યદ્રિષુ” છે। આઠ યવથી એક અંગુલ થાય; ચોવીસ અંગુલનો એક કર; અને તેમાં ચાર અંગુલ ઉમેરતાં તે હસ્ત કહેવાય, ખાસ કરીને ‘પદ્મહસ્ત’ તરીકે ઓળખાય છે।
Frequently Asked Questions
To define how land is ritually secured and purified as a prerequisite for deity consecration (pratiṣṭhā), integrating vāstu orientation, apotropaic offerings, and construction measurements.
It couples bhūmi-śodhana and bhūta-bali (removal of obstacles) with strict directional placements and a formal metrology (yava–aṅgula–hasta), showing that sacred presence depends on both purity and precision.
Because correct consecration is treated as a technical-sacred operation; mastery of the tantra ensures orthopraxy, while mere outward signs can mask tamasic or non-Pañcarātra deviations.