Sukta 4
Sukta 2.4
Gṛtsamada (traditional for RV 2.4)
Triṣṭubh (probable; needs metrical verification)
এই সূক্তত অগ্নি জাতবেদসক দীপ্তিমান ‘গোত্ৰসমূহৰ অতিথি’ ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে; মিত্ৰৰ দৰে স্থিৰ, বিশ্বাসযোগ্য আৰু মানুহৰ মাজত দেৱীয় মধ্যস্থ হিচাপে বাস কৰিবলৈ যোগ্য কৰি তেওঁক স্থাপন কৰা হয়। অগ্নিৰ বহুবৰ্ণ দীপ্তি আৰু যৌৱন পুনৰ নবীকৰণ কৰাৰ তেওঁৰ আশ্চৰ্য পৰাডক্সৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত প্ৰাৰ্থনা কৰা হয় যে অগ্নিৰ দ্বাৰা গৃৎসমদাসকল সীমা অতিক্ৰম কৰি বীৰশক্তি, ৰক্ষা আৰু প্ৰাণশক্তিৰ বৃদ্ধি লাভ কৰক।
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
हुवे वः सुद्योत्मानं सुवृक्तिं विशामग्निमतिथिं सुप्रयसम् । मित्र इव यो दिधिषाय्यो भूद्देव आदेवे जने जातवेदाः ॥
মই তোমালোকক আহ্বান কৰোঁ—সু-দ্যোত্মান, সু-বক্তি-সম্পন্ন, জনসমূহৰ অতিথি, সুপ্ৰয়সম (দান-সমৃদ্ধ) অগ্নিক। মিত্রৰ দৰে যি দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হ’বলৈ যোগ্য হয়; অদেৱ-জনৰ মাজত দেৱ, জাতবেদাঃ—জ্ঞানসহ জন্মলাভ কৰা।
Mantra 2
इमं विधन्तो अपां सधस्थे द्वितादधुर्भृगवो विक्ष्वायोः । एष विश्वान्यभ्यस्तु भूमा देवानामग्निररतिर्जीराश्वः ॥
এই অগ্নিক বিধানকাৰীসকলে আপসকলৰ সাধস্থে—জলসমূহৰ সাধাৰণ আসনত—স্থাপন কৰিলে; ভৃগুসকলে তেওঁক পুনৰ জীৱন্ত লোকসমূহৰ মাজত স্থিৰ কৰিলে। এই অগ্নি—সৰ্বকিছুক অভিমুখী, বিস্তৃত ভূমি-সদৃশ আশ্ৰয়—দেৱসকলৰ বাবে আৰতি (সহায়/সমৰ্থন) হওক; জীৰাশ্ব—দ্ৰুতগামী অশ্বযুক্ত।
Mantra 3
अग्निं देवासो मानुषीषु विक्षु प्रियं धुः क्षेष्यन्तो न मित्रम् । स दीदयदुशतीरूर्म्या आ दक्षाय्यो यो दास्वते दम आ ॥
দেৱসকলে মানুহৰ কুলসমূহৰ মাজত অগ্নিক—নিজৰ প্ৰিয়জনক—স্থাপন কৰিলে, যেন মিত্র-সদৃশ বন্ধুক লালন-পালন কৰা হয়। তেওঁ উচ্ছ্বসিত আনন্দৰ তৰংগেৰে দীপ্ত হয়; দক্ষতাৰে বৃদ্ধি পাবলগীয়া সেইজন দাতা-জনৰ গৃহলৈ আহে।
Mantra 4
अस्य रण्वा स्वस्येव पुष्टिः संदृष्टिरस्य हियानस्य दक्षोः । वि यो भरिभ्रदोषधीषु जिह्वामत्यो न रथ्यो दोधवीति वारान् ॥
ইয়াৰ ৰমণীয় আনন্দ যেন নিজৰেই পুষ্টি; ত্বৰিত গমনকাৰীৰ দক্ষতা স্পষ্ট দৰ্শনীয়। যি ভাৰ বহন কৰে, সি ঔষধি-উদ্ভিদসমূহৰ মাজত নিজৰ জিহ্বা বিস্তাৰে; ৰথৰ অশ্বৰ দৰে আৱৰণসমূহ ঝাঁকাই পেলাই পথসমূহ মুকলি কৰে।
Mantra 5
आ यन्मे अभ्वं वनदः पनन्तोशिग्भ्यो नामिमीत वर्णम् । स चित्रेण चिकिते रंसु भासा जुजुर्वाँ यो मुहुरा युवा भूत् ॥
যেতিয়া মোৰ বাবে বনাঞ্চলত চলা গর্জনকাৰীসকলে—উৎসুক শিখাৰ দৰে—বিশালতা আৰু বৰ্ণ মাপি দিলে, তেতিয়া সি বহুবৰ্ণ দীপ্তিৰে ৰমণীয়ভাৱে উপলব্ধি কৰে। সদায় জীৰ্ণ হ’লেও সি পুনঃপুনঃ যুবা হয়।
Mantra 6
आ यो वना तातृषाणो न भाति वार्ण पथा रथ्येव स्वानीत् । कृष्णाध्वा तपू रण्वश्चिकेत द्यौरिव स्मयमानो नभोभिः ॥
যি তৃষ্ণাতুৰ হৈও বনাঞ্চলত দীপ্ত নহয়, তথাপি নিজৰ ধ্বনি অনুসৰি ৰথ-পথৰ দৰে এক পথেদি আগুৱাই নিয়া হয়। কৃষ্ণ পথত তাৰ তাপেই নিজৰ ৰমণীয়তা জানে; মেঘেৰে হাঁহি থকা দ্যৌৰ দৰে সি নিজকে প্ৰকাশ কৰে।
Mantra 7
स यो व्यस्थादभि दक्षदुर्वीं पशुर्नैति स्वयुरगोपाः । अग्निः शोचिष्माँ अतसान्युष्णन्कृष्णव्यथिरस्वदयन्न भूम ॥
যি পৃথকভাৱে স্থিৰ হৈ বিস্তৃত পৃথিৱীক দগ্ধ কৰি আগবাঢ়ে—সেই পথত কোনো পশু নাযায়, স্বয়ংচালিত আৰু অগোপা (অৰক্ষিত) হৈ। অগ্নি শোচিষ্মান্, তন্তুসমূহ উষ্ণ কৰি, কৃষ্ণ-ব্যথি (ক’লা বাধা/প্ৰতিৰোধ) কেও আস্বাদ্য কৰি তোলে; তেওঁ ভূমিত মধুৰতা সঞ্চাৰ কৰে।
Mantra 8
नू ते पूर्वस्यावसो अधीतौ तृतीये विदथे मन्म शंसि । अस्मे अग्ने संयद्वीरं बृहन्तं क्षुमन्तं वाजं स्वपत्यं रयिं दाः ॥
এতিয়া তোমাৰ প্ৰাচীন সহায়ৰ আগবাঢ়নি গতিৰ ভিতৰত, তৃতীয় বিদথত মই মোৰ মন্ম (প্ৰেৰিত বাণী) ঘোষণা কৰোঁ। হে অগ্নে, আমাক সংযত-বীৰসমূহৰ একত্ৰ সেনা, ব্ৰহন্ত (মহৎ), ক্ষুমন্ত (দীপ্ত সমৃদ্ধি), বিজয়ী পূৰ্ণতাৰ ‘ৱাজ’—সুস্বামিত্বসহ—আৰু ৰয়ি (ধন/অন্তৰ-সমৃদ্ধি) দিয়া।
Mantra 9
त्वया यथा गृत्समदासो अग्ने गुहा वन्वन्त उपराँ अभि ष्युः । सुवीरासो अभिमातिषाहः स्मत्सूरिभ्यो गृणते तद्वयो धाः ॥
তোমাৰ দ্বাৰাই, হে অগ্নে, যেন গৃত্সমদাসসকলে গুহা-স্থানত চেষ্টা কৰি ওপৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি উঠিছিল; তেনেকৈ আমিও সু-বীৰ হ’ম, অভিমাতি-ষাহ (শত্ৰু-চাপ জয়ী) হ’ম। তোমাৰ পৰা, গুণ গোৱা সূৰিসকলৰ বাবে, সেই বয়ঃ—জীৱনীশক্তিৰ পূৰ্ণতা আৰু বৃদ্ধি—স্থাপন কৰা।
Inside Sukta 4
How it unfolds
- Where it opens
A direct call to the radiant Agni—perfect in speech and the peoples’ guest—asking him to be firmly established among humans like Mitra (RV 2.4.1).
- Development
Agni’s dynamic epithets unfold: his expansive, many-colored brilliance and his power to measure out vastness and ‘color,’ renewing youth again and again even as he ages (e.g., RV 2.4.5).
- Climax
Agni is invoked as the force by which the Gṛtsamadas, striving in hidden places, rise beyond upper limits—an image of breakthrough from concealment to higher attainment (RV 2.4.9a).
- Where it settles
The hymn ends in a practical blessing: heroic offspring/strength, victory over hostile pressures, and the establishment of vayas—vital plenitude and growth—for the praising seers and patrons (RV 2.4.9b).
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between humans and gods: he receives offerings, carries them to the devas, and maintains ṛta by kindling sacrifice, light, and ordered exchange.
- Inner significanceThe awakened inner fire of discernment and aspiration—speech made true (suvṛkti), the power that transforms raw intention into effective offering, and the renewing will that becomes ‘young again’ through repeated consecration.
The seer
- Gṛtsamada (Bhārgava)Bhṛgu lineage (Bhārgava); traditionally of the Gṛtsamada family within Mandala 2 · Principal seer of Rigveda Mandala 2, renowned for powerful Agni hymns that frame Agni as the clan-guest (atithi) and as Jātavedas, the knower of all births.
Famous verses
viśām agnim atithim
jujurvān yo muhur ā yuvā bhūt
त्वया यथा गृत्समदासो अग्ने गुहा वन्वन्त उपराँ अभि ष्युः । सुवीरासो अभिमातिषाहः स्मत्सूरिभ्यो गृणते तद्वयो धाः ॥Attributes of the deity
- Radiant and many-hued (citra bhāsā)
- Guest-priest of the clans (atithi)
- Bearer of offerings and messenger
- Knower of births (Jātavedas)
- Establishing, treaty-like reliability (Mitra-iva didhiṣāyya)
- Renewing youth amid age (muhur ā yuvā bhūt)
Also by this seer
- Primary authorship attributed to most of Rigveda Mandala 2 (many Agni-centered sūktas)
- Associated with the Bhṛgu-Aṅgiras fire tradition in later Vedic memory
- Hymnic style noted for strong ritual address and clan-centered theology of Agni
The rite, step by step
- Prepare the altar/vedi and ritual space; seat the fire as the clan-guest (Agni as atithi).
- Kindle or rekindle Agni with proper formulas, establishing him ‘like Mitra’—stable and welcome among the people.
- Recite the hymn while offering oblations, praising Agni’s radiance and his capacity to renew and expand vital power.
- Conclude with a petition for protection against hostile pressures and for vayas (vital growth, strength, increase) for the praising seers and patrons.
Offerings
- Ghee (ājya) oblations
- Kindling sticks/samidhs
- Optional soma-related offerings in a broader rite context (where applicable)
Frequently Asked Questions
The hymn is addressed to Agni, especially in the form Jātavedas—Agni as the one who knows all births and carries offerings to the gods.
Because the sacrificial fire is welcomed into every household and clan like an honored guest; once kindled, he presides over the rite and mediates between humans and the devas.
It asks that through Agni the worshippers gain heroic strength, overcome hostile pressures, and receive vayas—vital growth, nourishment, and flourishing for those who praise.
Ask anything about Sukta 4 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
