Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় শুদ্ধি-প্ৰকৰণ আৰম্ভ হৈ, পাঠভেদ সংৰক্ষণ কৰি প্ৰায়শ্চিত্তসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ তালিকা দিয়া হৈছে। পুষ্কৰে কয়—মন্ত্ৰজপ আৰু নিয়মানুষ্ঠানৰ দ্বাৰা পাপক্ষয় হয়: এক মাহ পৌৰুষসূক্ত পাঠ, অঘমর্ষণ স্তোত্ৰ তিনিবাৰ পঠন, বেদাধ্যয়ন, বায়ু-যম সম্পৰ্কীয় অনুশাসন, আৰু গায়ত্ৰী-ব্ৰত। তাৰ পিছত কৃচ্ছ্ৰ আদি তপস্যা দেহ-আহাৰ নিয়মসহ বৰ্ণিত—মুণ্ডন, স্নান, হোম, হৰি-পূজা, দিনে থিয় হৈ থকা আৰু ৰাতি বীৰাসনত বহা। যতি আৰু শিশু-ৰূপ চন্দ্ৰায়ণ, গ্ৰাস/পিণ্ডৰ পৰিমাণসহ; তপ্তকৃচ্ছ্ৰ-শীতকৃচ্ছ্ৰ চক্ৰ; আৰু পঞ্চগব্যাদি দ্ৰব্যযুক্ত কঠোৰ অতীকৃচ্ছ্ৰ। শান্তপন, মহা/অতিশান্তপন, বাৰ দিনৰ পৰাক উপবাস, আৰু প্ৰাজাপত্য ক্ৰম ‘পাদ’ ৰূপে উল্লেখিত। শেষত ফল, পাতা, জল, মূল, তিল আৰু ব্ৰহ্মকূৰ্চ-আধাৰিত বিশেষ কৃচ্ছ্ৰ, আৰু দেবপূজা-সহ তপস্যাৰে সমৃদ্ধি, বল, স্বৰ্গ আৰু পাপনাশৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ति ख शवन्तत्स्पृष्टिनं श्वानमिति घ , ज च मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वेत्यादिः, पूयन्ते पापिनो ऽखिला इत्य् अन्तः पाठः ज , झ पुस्तके नास्ति अथ एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच प्रायश्चित्तं रहस्यादि वक्ष्ये शुद्धिकरं पर पौरुषेण तु सूक्तेन मासं जप्यादिनाघहा
হস্তলিখিতত পাঠভেদ উল্লেখ আছে—ক’ত ‘শৱস্পৃষ্ট শ্বান’ আৰু ক’ত ‘দ্বিজে মূত্ৰোচ্চাৰ কৰি…’ ইত্যাদি; কোনো পাঠৰ অন্তত ‘সকলো পাপী শুদ্ধ হয়’ আছে, আৰু এটা প্ৰতিত এই অংশ নাই। এতিয়া ১৭১তম অধ্যায় ‘প্ৰায়শ্চিত্ত’ আৰম্ভ। পুষ্কৰ ক’লে—মই ৰহস্যাদি, পৰম আৰু শুদ্ধিকৰ প্ৰায়শ্চিত্ত ক’ম; পাউৰুষ সূক্ত এক মাহ জপ কৰিলে মানুহ পাপমুক্ত হয়।
Verse 2
मुच्यते पातकैः सर्वैर् जप्त्वा त्रिरघमर्षणं वेदजप्याद्वायुयमाद् गायत्र्या व्रततो ऽद्यहा
অঘমর্ষণ মন্ত্র তিনবাৰ জপ কৰিলে সকলো পাতকৰ পৰা মুক্তি হয়; তদ্ৰূপ বেদজপ, বায়ু-যমৰ নিয়ম আৰু গায়ত্ৰী-ব্ৰত পালনে পাপনাশ হয়।
Verse 3
मुण्डनं सर्वकृच्छ्रेषु स्नानं होमो हरेर्यजिः उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस् तथा निशि
সকলো কৃচ্ছ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্তত মুণ্ডন, স্নান, হোম আৰু হৰি (বিষ্ণু)-পূজা বিধেয়। দিনে থিয় হৈ থাকিব লাগে, আৰু ৰাতি বহি থাকিব লাগে।
Verse 4
एतद्वीरासनं प्रोक्तं कृच्छ्रकृत्तेन पापहा अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर् यतिचान्द्रायणं स्मृतं
ইয়াক ‘বীৰাসন’ বুলি কোৱা হৈছে; কৃচ্ছ্ৰৰূপে পালন কৰিলে ই পাপনাশক প্ৰায়শ্চিত্ত হয়। আৰু ‘যতি-চান্দ্ৰায়ণ’ বুলিলে প্ৰতিদিন আঠ গ্ৰাস আহাৰ গ্ৰহণৰ নিয়ম বুজায় বুলি স্মৃতিত আছে।
Verse 5
प्रातश् चतुर्भिः सायञ्च शिशुचान्द्रायणं स्मृतं यथाकथञ्चित् पिण्डानाम् चत्वारिंशच्छतद्वयं
‘শিশু (লঘু) চন্দ্ৰায়ণ’ত পুৱা চাৰি পিণ্ড আৰু সন্ধিয়াত চাৰি পিণ্ড গ্ৰহণ কৰা হয়; যিকোনোভাবে পালন কৰিলেও মুঠ পিণ্ডৰ সংখ্যা দু’শ চল্লিশ হয়।
Verse 6
मासेन भक्षयेदेतत् सुरचान्द्रायणं चरेत् त्र्यहमुष्णं पिवेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिवेत्
এই নিয়ত আহাৰ এক মাহৰ ভিতৰত গ্ৰহণ কৰি ‘সুৰ-চন্দ্ৰায়ণ’ ব্ৰত পালন কৰিব। তিন দিন উষ্ণ পানী আৰু তিন দিন উষ্ণ গাখীৰ পান কৰিব।
Verse 7
त्र्याहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् त्र्यहं तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्तितं
তিন দিন উষ্ণ ঘৃত পান কৰি, তাৰ পিছত তিন দিন কেৱল বায়ুভক্ষণে থাকিব। ইয়াক ‘তপ্তকৃচ্ছ্ৰ’ বুলি কোৱা হয়; শীতল (ঘৃতাদি)ৰে কৰিলে সেয়া ‘শীত’ (কৃচ্ছ্ৰ) নামে প্ৰখ্যাত।
Verse 8
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं
‘অতিকৃচ্ছ্ৰ’ একুশ দিন দুধৰ সৈতে পালনীয়; ইয়াত গোমূত্ৰ, গোময়, ক্ষীৰ, দধি, সৰ্পিস (ঘৃত) আৰু কুশোদক (কুশাজল)ৰ বিধান আছে।
Verse 9
जपतो ऽवधहेति ख , घ , ज च एकरात्रोपवासश् चकृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं एतच्च प्रत्याभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतं
যি ‘অবধ’—অর্থাৎ খ, ঘ আৰু জ—এই বৰ্ণসমূহৰ জপ কৰে আৰু এক ৰাতি উপবাসো কৰে, তাৰ কৃচ্ছ্ৰক ‘শান্তপন’ বুলি স্মৃত। এই একে বিধি পুনঃপুনঃ কৰিলে ‘মহাশান্তপন’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 10
त्र्यहाभ्यस्तमथैकैकमतिशान्तपनं स्मृतं कृच्छ्रं पराकसञ्ज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनं
তিনিদিনীয়া নিয়ম পুনঃপুনঃ অনুশীলন কৰি, তাৰ পিছত ক্ৰমে একেবাৰকৈ আহাৰ গ্ৰহণ কৰাটো অতি কঠোৰ ‘শান্তপন’ নামক কৃচ্ছ্ৰ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। ‘পৰাক’ নামৰ ব্ৰত হ’ল বাৰ দিন সম্পূৰ্ণ নিৰাহাৰ (অভোজন)।
Verse 11
एकभक्तं त्र्यहाभ्यस्तं क्रमान्नक्तमयाचितं प्राजापत्यमुपोष्यान्ते पादः स्यात् कृच्छ्रपादकः
একভক্ত (দিনত এবাৰ আহাৰ) তিনিদিন অনুশীলন কৰি, তাৰ পিছত ক্ৰমে ৰাতিৰ আহাৰ, তাৰ পাছত যাচনা নকৰাকৈ পোৱা অন্নে জীৱনধাৰণ—এইদৰে প্ৰাজাপত্য উপবাস সম্পন্ন হয়। শেষত তাৰ এক পাদ ‘কৃচ্ছ্ৰ-পাদক’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
फलैर् मासं फलं कृच्छ्रं बिल्वैः श्रीक्च्छ्र ईरितः पद्माक्षैः स्यादामलकैः पुष्पकृच्छ्रं तु पुष्पकैः
এমাহ ফলৰ দ্বাৰা মাত্ৰ জীৱনধাৰণ কৰাটো ‘ফল-কৃচ্ছ্ৰ’ বুলি কোৱা হয়। বিল্বফলৰে কৰিলে তাক ‘শ্ৰী-কৃচ্ছ্ৰ’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। পদ্মাক্ষ বীজ বা আমলক ফল, আৰু পুষ্পৰে কৰিলে সেয়া ‘পুষ্প-কৃচ্ছ্ৰ’ হয়।
Verse 13
पत्रकृच्छ्रन्तथा पत्रैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु मूलकृच्छ्रन्तथा मूलैर् दृध्न क्षीरेण तक्रतः
পাতৰে মাত্ৰ কৰিলে ‘পত্ৰ-কৃচ্ছ্ৰ’; পানীৰে মাত্ৰ কৰিলে ‘তোয়-কৃচ্ছ্ৰ’; মূল (শিকড়)ৰে মাত্ৰ কৰিলে ‘মূল-কৃচ্ছ্ৰ’। তদ্ৰূপ দই, গাখীৰ আৰু মঠা (ছাঁচ)ৰে ক্ৰমে অন্য কৃচ্ছ্ৰ-ভেদ হয়।
Verse 14
मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् तिलैर् द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत्
এমাহ হাতভৰ অন্নমাত্ৰ আহাৰ কৰিলে ‘বায়ব্য-কৃচ্ছ্ৰ’ হয়। বাৰ ৰাতি তিলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি থাকিলে ‘আগ্নেয়-কৃচ্ছ্ৰ’ হয়, যি ক্লেশ নিবারণ কৰে।
Verse 15
पाक्षं प्रसृत्या लाजानां ब्रह्मकूर्चं तथा भवेत् उपोषितश् चतुर्दृश्यां पञ्चदश्यामनन्तरं
পক্ষকাল ‘প্ৰসৃতি’ মাপে লাজা পৰিমাপ কৰিলে ব্ৰহ্মকূৰ্চ ব্ৰত সিদ্ধ হয়। চতুৰ্দশীত উপবাস কৰি, তাৰ পিছত তৎক্ষণাৎ পঞ্চদশী (পূৰ্ণিমা)তো অনুষ্ঠান/উপবাস কৰিব লাগে।
Verse 16
पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशीत्यनन्तरं मासेन द्विर् नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
প্ৰথমে পঞ্চগব্য গ্ৰহণ কৰি, তাৰ পিছত হবিশ্য-আহাৰত থাকিব লাগে। যি পুৰুষ এক মাহত দুবাৰ এইদৰে কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 17
श्रीकामः पुष्टिकामश् च स्वर्गकामो ऽघनष्टये देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक्
যি শ্ৰী (সমৃদ্ধি) বিচাৰে, যি পুষ্টি-বল বিচাৰে আৰু যি স্বৰ্গ বিচাৰে—পাপনাশৰ বাবে—সি দেৱতাৰ আৰাধনাত নিবিষ্ট হওক; কৃচ্ছ্ৰ তপস্যা কৰা জনে সকলো ফল/পুণ্যৰ অংশী হয়।
Frequently Asked Questions
A month-long recitation of the Pauruṣa Sūkta and thrice-recitation of the Aghamarṣaṇa hymn are explicitly stated as sin-destroying, supported by Vedic recitation and the Gāyatrī-vrata.
It prescribes tonsure, bathing, homa, and Hari-worship, with the posture rule of standing during the day and sitting during the night (identified as a vīrāsana-type observance).
Yati-cāndrāyaṇa is defined as eight mouthfuls daily; śiśu-cāndrāyaṇa is set as four piṇḍas in the morning and four in the evening, totaling 240 piṇḍas over the month.
Śāntapana is given as a one-night fast paired with specified japa; repetition yields Mahā-Śāntapana, and further intensification is taught as Ati-Śāntapana.
Parāka is defined as twelve days of complete fasting (abhojana).