Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
অগ্নিয়ে কয়—পূজা, আশ্ৰমধৰ্ম বা হোম লোপ/বিঘ্ন হ’লে আচাৰ-শুদ্ধিৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্ত বিধি মানিব লাগে। মিছ হোৱা পূজাৰ বাবে অষ্টশত জপ আৰু দ্বিগুণ পূজা; দেৱতাৰ সংস্পৰ্শজনিত অশৌচত পঞ্চোপনিষদ-মন্ত্ৰ, হোম আৰু ব্ৰাহ্মণ-ভোজনৰ দ্বাৰা শান্তি। দূষিত হোমদ্ৰব্য, ভঙা নৈবেদ্য, মন্ত্ৰ-দ্ৰব্য গণ্ডগোল হ’লে কেৱল দূষিত অংশ ত্যাগ, প্ৰোক্ষণে শুদ্ধি আৰু মূলমন্ত্ৰ পুনৰ্জপ। প্ৰতিমা পৰি যোৱা/ভঙা/হেৰোৱা আদি গম্ভীৰ ঘটনাত উপবাস আৰু শত আহুতি। তাৰ পিছত অধ্যায়ে মোক্ষতত্ত্বলৈ বিস্তাৰ কৰি কয়—সত্য অনুতাপৰ পৰম প্ৰায়শ্চিত্ত হৰি-স্মৰণ। চন্দ্ৰায়ণ, পৰাক, প্ৰাজাপত্য; গায়ত্ৰী, প্ৰণৱ-স্তোত্ৰ, সূৰ্য/ঈশ/শক্তি/শ্ৰীশ মন্ত্ৰজপ; তীৰ্থ-মাহাত্ম্য, দান-মহাদান, আৰু ‘মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি’ এই অদ্বৈত ধ্যান পাপনাশক। শেষত হৰিকেই সকলো বিদ্যা-শাস্ত্ৰৰ মূল আৰু পাৱনকাৰী বুলি অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় ব্যাপ্তি পুনঃ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः हविष्यभुगिति ग ,ट च मातृजायागमे इति ग , छ , ट च अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि अग्निर् उवाच देवाश्रमार्चनादीनां प्रायश्चित्तन्तु लोपतः पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्द्विगुणपूजनं
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘প্ৰায়শ্চিত্ত’ নামৰ একশ তিয়াত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল; কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ‘হবিষ্যভুক্’ আৰু কিছুমানত ‘মাতৃজায়াগমে’ বুলি পাঠভেদ আছে। এতিয়া ‘প্ৰায়শ্চিত্ত’ নামৰ একশ চুয়াত্তৰতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। অগ্নিয়ে ক’লে—দেৱপূজা, আশ্ৰমধৰ্মৰ অর্চন আদি কৰ্মত যি লোপ ঘটে, তাৰ বাবে লোপানুসাৰে প্ৰায়শ্চিত্ত বিধেয়; আৰু পূজা লোপ হ’লে আঠশ বাৰ জপ কৰি, দ্বিগুণ পূজা সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 2
पञ्चोपनिषदैर् मन्त्रैर् हुत्वा ब्राह्मणभोजनं सूतिकान्त्यजकोदक्यास्पृष्टे देवे शतं जपेत्
পাঁচ উপনিষদৰ মন্ত্ৰে আহুতি দি আৰু ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাই, যদি দেৱতা প্ৰসূতা, ঋতুমতী, ছাগলী বা অপবিত্ৰ পানীৰ স্পৰ্শত স্পৃষ্ট হয়, তেন্তে মন্ত্ৰ শতবাৰ জপ কৰিব।
Verse 3
पञ्चोपनिषदैः पूजां द्विगुणं स्नानमेव च विप्रभोज्यं होमलोपे होमस्नानं तथार्चनं
পাঁচ উপনিষদ-সংশ্লিষ্ট উপচাৰে পূজা কৰিব, দ্বিগুণ স্নান কৰিব আৰু ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব। হোম লোপ হলে হোম আৰু স্নান কৰি পুনৰ অর্চনা কৰিব।
Verse 4
होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर् भक्षिते कीटसंयुते तावन्मात्रं परित्यज्य प्रोक्ष्य देवादि पूजयेत्
হোমদ্ৰব্য ইঁদুৰ আদি দ্বাৰা ভক্ষিত হলে বা কীটযুক্ত হলে, দুষিত অংশ যিমান তিমান ত্যাগ কৰি, অৱশিষ্ট অংশ প্ৰোক্ষণ কৰি দেৱতা আদি পূজা কৰিব।
Verse 5
अङ्कुरार्पणमात्रन्तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत् अस्पृश्यैश् चैव संस्पृष्टे अन्यपात्रे तदर्पणं
অঙ্কুৰ-মাত্ৰ অৰ্পণ হলে, কটা বা ভঙা হলে ত্যাগ কৰিব। আৰু যদি অস্পৃশ্যৰ স্পৰ্শত স্পৃষ্ট হয়, তেন্তে সেই অৰ্পণ অন্য পাত্ৰত ৰাখিব।
Verse 6
देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्जपेत्
পূজাকালে দেৱ-মানুষজনিত বিঘ্ন নাশৰ বাবে, আৰু মন্ত্ৰ, দ্ৰব্য আদি বিষয়ে অদলবদল বা গণ্ডগোল হলে, প্ৰথমে মূলমন্ত্ৰ জপ কৰি তাৰ পিছত পুনৰ (যথাবিধি) জপ কৰিব।
Verse 7
कुम्भेनाष्टशतजपो देवे तु पतिते करात् भिन्ने नष्टे चोपवासः शतहोमाच्छुभं भवेत्
যদি (অভিষিক্ত) জল-কলহৰ বিষয়ে দোষ ঘটে, তেন্তে আঠশ বাৰ জপ বিধেয়। কিন্তু দেৱমূৰ্তি হাতৰ পৰা পৰিলে, ভাঙিলে বা হেৰালে উপবাস কৰিব লাগে; আৰু শত আহুতিৰ হোমে শুভতা লাভ হয়।
Verse 8
शतं शहुनेदिति ख , छ च शतहोमाच्छुचिर्भवेदिति ख , घ , ञ च कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परं
কিছুমান পাঠত ‘শহুন-সূত্ৰ শতবাৰ জপ কৰক’ বুলি, আৰু কিছুমানত ‘শত আহুতিৰ হোমে শুচি হয়’ বুলি আছে। কিন্তু পাপ কৰি যাৰ অন্তৰত সত্য অনুতাপ জন্মে, তাৰ একমাত্ৰ পৰম প্ৰায়শ্চিত্ত হৈছে—হৰি (বিষ্ণু) স্মৰণ।
Verse 9
चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यमघौघनुत् सूर्येशशक्तिश्रीशदिमन्त्रजप्यमघौघनुत्
চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰত, বা পৰাক উপবাস, বা প্ৰাজাপত্য প্ৰায়শ্চিত্ত—এইবোৰে পাপৰ স্তূপ নাশ কৰে। তদ্ৰূপ সূৰ্য, ঈশ, শক্তি আৰু শ্ৰীশ আদি মন্ত্রৰ জপো পাপসমূহৰ সঞ্চয় নাশ কৰে।
Verse 10
गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजप्यमघान्तकं काद्यैर् आवीजसंयुक्तैर् आद्यैर् आद्यैस्तदन्तकैः
গায়ত্ৰী আৰু প্ৰণৱ-স্তোত্ৰ মন্ত্রৰ জপ পাপনাশক। ই ‘ক’ আদি বৰ্ণৰ সৈতে ‘আভী’ বীজ সংযুক্ত কৰি, ‘অ, আ’ আদি আদ্য স্বৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, সেই আদ্য স্বৰসমূহকেই অন্তত স্থাপন কৰি কৰিব লাগে।
Verse 11
सूर्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राः कोट्यधिकाः पृथक् ओंह्रीमाद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वकामदाः
সূৰ্য, ঈশ, শক্তি আৰু শ্ৰীশ আদি দিয়ে আৰম্ভ হোৱা মন্ত্রসমূহ পৃথক পৃথকভাবে কোটিতকৈ অধিক বুলি কোৱা হৈছে। যিবোৰ ‘ওঁ’ আৰু ‘হ্ৰীং’ দিয়ে আৰম্ভ, চতুৰ্থী বিভক্তিত শেষ, আৰু ‘নমঃ’ দিয়ে উপসংহৃত—সেইবোৰ সৰ্বকামপ্ৰদ।
Verse 12
नृसिंहद्वादशाष्टार्णमालामन्त्राद्यघौघनुत् आग्नेयस्य पुराणस्य पठनं श्रवणादिकं
নৃসিংহৰ দ্বাদশাক্ষৰী আৰু অষ্টাক্ষৰী আদি মন্ত্রমালাৰ জপ পাপৰ প্ৰবাহ নাশ কৰে; তদ্ৰূপ অগ্নি-পুৰাণৰ পাঠ আৰু শ্ৰৱণাদি কৰ্মও।
Verse 13
द्विविद्यारूपको विष्णुरग्निरूपस्तु गीयते परमात्मा देवमुखं सर्ववेदेषु गीयते
বিষ্ণু দ্বিবিধ বিদ্যাৰূপ বুলি প্ৰসিদ্ধ, আৰু তেওঁক অগ্নিৰূপ বুলিও গোৱা হয়। পৰমাত্মা ৰূপে তেওঁ ‘দেৱমুখ’—এই কথা সকলো বেদত গীত।
Verse 14
प्रवृत्तौ तु निवृत्तौ तु इज्यते भुक्तिमुक्तिदः अग्निरूपस्य विष्णोर्हि हवनं ध्यानमर्चनं
প্ৰবৃত্তি হওক বা নিবৃত্তি—দুয়োটা পথতেই ভোগ আৰু মোক্ষ দানকাৰী তেওঁকেই পূজা কৰা উচিত। অগ্নিৰূপ বিষ্ণুৰ উপাসনা হৱন, ধ্যান আৰু অৰ্চনা দ্বাৰা হয়।
Verse 15
जप्यं स्तुतिश् च प्रणतिः शारीराशेषाघौघनुत् दशस्वर्णानि दानानि धान्यद्वादशमेव च
জপ, স্তুতি আৰু প্ৰণাম দেহ-সম্পৰ্কীয় সকলো পাপসমূহ নাশ কৰে; তদ্ৰূপ দহটা স্বৰ্ণদান আৰু বাৰ (পৰিমাণ) ধান্যদানো।
Verse 16
तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोडश अन्नदानानि मुख्यानि सर्वाण्यघहराणि हि
তুলাপুৰুষ আদি ষোল মহাদান বিধেয়; কিন্তু সকলো দানৰ মাজত অন্নদানেই মুখ্য, কিয়নো সকলো দানেই পাপহৰ।
Verse 18
तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके ब्रतादि सूर्येशशक्तिश्रीशादेरघघातनं
তিথি, বাৰ, নক্ষত্ৰ, সংক্রান্তি, যোগ আৰু মন্বাদি আদি পবিত্ৰ কালত কৰা ব্ৰতাদি কৰ্ম সূৰ্য, ঈশ (শিৱ), শক্তি, শ্ৰীশ (বিষ্ণু) আদি দেৱতাৰ আৰাধনাৰ বলত পাপনাশক হয়।
Verse 19
गङ्गा गया प्रयागश् च काश्ययोध्या ह्य् अवम्तिका प्रवृत्तैस्तु निवृत्तैस्तु इज्यते भुक्तिमुक्तिद इति घ , ङ , झ , ञ च अघनाशनमिति ग कुरुक्षेत्रं पुष्करञ्च नैमिषं पुरुषोत्तमः
গংগা, গয়া, প্ৰয়াগ, কাশী, অযোধ্যা আৰু অৱন্তিকা—এই তীৰ্থসমূহক প্ৰবৃত্ত আৰু নিবৃত্ত উভয়ে পূজা কৰে; ইহঁত ভুক্তি আৰু মুক্তিদায়িনী বুলি কোৱা হয়। ইহঁত ঘ, ঙ, ঝ, ঞ অক্ষৰে সূচিত; আৰু ‘অঘনাশন’ গোষ্ঠী ‘গ’ অক্ষৰে নিৰ্দেশিত; তদ্ৰূপ কুরুক্ষেত্ৰ, পুষ্কৰ, নৈমিষ আৰু পুৰুষোত্তমো।
Verse 20
शालग्रामप्रभासाद्यं तीर्थञ्चघोघघातकं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरिति ध्यानमघौघनुत्
শালগ্ৰাম, প্ৰভাস আদি তীৰ্থসমূহ পাপসমষ্টি ধ্বংসকাৰী; আৰু ‘অহং ব্ৰহ্ম, পৰং জ্যোতিঃ’ এই ধ্যানো বহু পাপ দূৰ কৰে।
Verse 21
पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः अवताराः सर्वपूजाः प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं
ইয়াত পুরাণ আৰু আগ্নেয় ব্ৰহ্মবিদ্যা বৰ্ণিত—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ; অৱতাৰসমূহ; সকলো পূজাবিধি; আৰু প্ৰতিষ্ঠা, প্ৰতিমা-স্থাপন আদি প্ৰক্ৰিয়া তথা সংশ্লিষ্ট বিষয়।
Verse 22
ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतं अर्थशास्त्रञ्च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्मतिः
জ্যোতিষশাস্ত্ৰ আৰু পুরাণসমূহ; স্মৃতি আৰু তপ-ৱ্ৰতৰ অনুশাসন; অৰ্থশাস্ত্ৰ আৰু সৰ্গ আদি বিষয়; আয়ুৰ্বেদ আৰু ধনুৰ্বেদ (ধনুৰ্মতি)—এই সকলো জ্ঞেয় উপদেশ।
Verse 23
शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तञ्चाभिधानकं कल्पो न्यायश् च मीमांसा ह्य् अन्यत् सर्वं हरिः प्रभुः
শিক্ষা, ছন্দ, ব্যাকৰণ, নিৰুক্ত, অভিধান, কল্প, ন্যায় আৰু মীমাংসা—আৰু আন সকলো—সকল বিদ্যাৰ অধিপতি প্ৰভু হৰি একমাত্ৰ।
Verse 24
एके द्वयोर्यतो यस्मिन् यः सर्वमिति वेद यः तं दृष्ट्वान्यस्य पापानि विनश्यन्ति हरिश् च सः
তেওঁ এক; দ্বয়ৰ উৎস বুলি কিছুমানে যাক কয়; যাৰ ভিতৰত সকলো প্ৰতিষ্ঠিত; যিয়ে জানে—“এই সকলো তেওঁৱেই।” তেওঁৰ দৰ্শনে আনৰো পাপ বিনাশ হয়; তেওঁৱেই হৰি।
Verse 25
विद्याष्टादशरूपश् च सूक्ष्मः स्थूलो ऽपरो हरिः ज्योतिः सदक्षरं ब्रह्म परं विष्णुश् च निर्मलः
হৰি অষ্টাদশ বিদ্যাৰূপ; তেওঁ সূক্ষ্ম আৰু স্থূল, তথাপি পৰাত্পৰ। তেওঁ জ্যোতি; তেওঁ পবিত্ৰ অক্ষৰসহিত অক্ষয় ব্ৰহ্ম; তেওঁ নিৰ্মল পৰম বিষ্ণু।
Frequently Asked Questions
Agni states that when formal worship (pūjā) is omitted, one should perform eight hundred repetitions (japa) and then perform the worship twice over (a doubled worship sequence).
It gives precise corrective rites (japa, homa, fasting, feeding brāhmaṇas, dāna, tīrtha) for defined ritual faults, yet declares that for one who genuinely repents after sin, the supreme single atonement is Hari-smaraṇa (remembrance of Viṣṇu), integrating moral interiority with ritual repair.