Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
এই অধ্যায়ত পুষ্কৰে বৰ্ণান্তৰ-ধৰ্মৰ পৰা আগবাঢ়ি গৃহস্থবৃত্তি (গৃহস্থৰ জীৱিকা) বিষয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰীয় আলোচনা কৰে। ব্ৰাহ্মণৰ বাবে স্বধৰ্ম-কর্মেৰে স্বনির্বাহেই মুখ্য; প্ৰয়োজনত ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য বা শূদ্ৰ-ধাঁচৰ কামো গ্ৰহণযোগ্য, কিন্তু শূদ্ৰৰ দাসসদৃশ পৰাধীনতা বা শূদ্ৰজাত মুখ্য জীৱিকা নিষিদ্ধ। দ্বিজসকলৰ বাবে কৃষি, বাণিজ্য, পশুৰক্ষা আৰু কুসিদ/ধনঋণ আদি অনুমোদিত, লগতে ভোগ-ব্যৱহাৰত নৈতিক সীমা নিৰ্দেশিত। কৃষিকর্মত ভূমি, উদ্ভিদ আৰু কীট-পতঙ্গৰ হিংসাজনিত দোষ স্বীকাৰ কৰি যজ্ঞ আৰু দেবপূজাৰ দ্বাৰা শুদ্ধি-প্ৰায়শ্চিত্তকেই ধৰ্মোপায় বুলি কোৱা হৈছে। হাল ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত গোৰূপ দণ্ডৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান দি প্ৰয়োজন, নিষ্ঠুৰতা আৰু ধৰ্মহানিৰ সমতা দেখুওৱা হয়। শেষত ঋত, অমৃত, মৃত, প্ৰমৃত—জীৱিকাৰ স্তৰক্রম বৰ্ণনা কৰি আপদত সত্য-অসত্য মিশ্ৰণো সহনীয়, কিন্তু নীচ আৰু অধাৰ্মিক বৃত্তি কেতিয়াও গ্ৰহণীয় নহয় বুলি স্থিৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वर्णान्तरधर्मा नामैकपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः गृहस्थवृत्तिः पुष्कर उवाच आजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा क्षत्रविट्शूद्रधर्मेण जीवेन्नैव तु शूद्रजात्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘বৰ্ণান্তৰধৰ্ম’ নামৰ ১৫১তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ১৫২তম অধ্যায় ‘গৃহস্থবৃত্তি’ আৰম্ভ। পুষ্কৰ ক’লে—ব্ৰাহ্মণে শাস্ত্ৰোক্ত নিজৰ কৰ্মেৰে জীৱিকা চলাব; আপদত ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য বা শূদ্ৰধৰ্মেৰেো জীয়াই থাকিব পাৰে, কিন্তু শূদ্ৰজাত (শূদ্ৰাশ্ৰিত/শূদ্ৰজন্য) জীৱিকাৰে নহয়।
Verse 2
कृषिबाणिज्यगोरक्ष्यं कुशीदञ्च द्विजश् चरेत् गोरसं गुडलवणलाक्षामांसानि वर्जयेत्
দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) কৃষি, বাণিজ্য, গোৰক্ষা আৰু কুশীদ (সুদে ধন দিয়া)ো কৰিব পাৰে; কিন্তু গোৰস (গো-উৎপাদ), গুড়, লৱণ, লাখ আৰু মাংস বর্জন কৰিব।
Verse 3
श्रीजीवनञ्च तत्र स्यात् प्रोक्तमिति ग , घ , ङ , ञ च भूमिं भित्वौषधीश्छित्वा हुत्वा कोटपिपीलिकान् पुनन्ति खलु यज्ञेन कर्षका देवपूजनात्
তাত শ্ৰীময় জীৱিকা হয়—এনেদৰে (গ, ঘ, ঙ, ঞ) পাঠভেদত কোৱা হৈছে। কৃষকে মাটি ফালি, ঔষধি/উদ্ভিদ কাটি আৰু চাষকর্মত অগণিত পিঁপড়াক অগ্নিত হোম কৰিলেও, যজ্ঞ আৰু দেবপূজাৰ দ্বাৰা তেওঁলোক নিশ্চয় পবিত্ৰ হয়।
Verse 4
हलमष्टगवं धर्म्यं षड्गवं जीवितार्थिनां चर्तुर्गवं नृशंसानां द्विगवं धर्मघातिनां
হাল (লাঙল) লোৱা/ব্যৱহাৰৰ দণ্ড—ধৰ্ম্যজনৰ বাবে আঠ গাই; জীৱিকা-প্ৰাৰ্থীৰ বাবে ছয়; নিষ্ঠুৰৰ বাবে চাৰি; আৰু ধৰ্মঘাতকৰ বাবে দুটা গাই নিৰ্ধাৰিত।
Verse 5
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा सत्यानृताभ्यामपिवा न स्ववृत्त्या कदा च न
ঋত আৰু অমৃতৰ দ্বাৰা, অথবা মৃত আৰু প্ৰমৃতৰ দ্বাৰা জীৱন নিৰ্বাহ কৰা উচিত; সত্যৰ সৈতে অসত্য মিশ্ৰিত হলেও কেতিয়াবা চলিব পাৰে—কিন্তু সদাচাৰ ভাঙে এনে নিজৰ নিন্দ্য জীৱিকাৰে কেতিয়াও নহয়।
Frequently Asked Questions
A Dharma-shastra taxonomy of livelihood (ṛta/amṛta/mṛta/pramṛta), a regulated list of permissible economic activities (agriculture, trade, cattle-protection, money-lending), abstentions, and a graded penalty structure (in cows) associated with the plough—calibrated by intent and dharma-injury.
It sacralizes economic life by subordinating livelihood to dharma: necessity-based occupational flexibility is bounded by purity norms, and the harms of livelihood (e.g., farming) are ritually counterbalanced through yajña and deva-pūjā, turning household prosperity into a disciplined path of purification.