Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
এই অধ্যায়ত যতি-ধৰ্মক সামাজিক আসক্তিৰ পৰা মুক্তিদায়ক জ্ঞানলৈ শৃঙ্খলাবদ্ধ ৰূপান্তৰ হিচাপে বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। বৈৰাগ্য জাগিলেই তৎক্ষণাৎ সন্ন্যাস গ্ৰহণ, প্ৰাজাপত্য ইষ্টি সম্পাদন কৰি বাহ্য অগ্নিক অন্তৰত স্থাপন—বাহ্য যজ্ঞ-কর্মৰ পৰা অন্তস্তপস্যালৈ গতিৰ চিহ্ন। একান্তবাস, অপৰিগ্ৰহ, অল্পাহাৰ, অহিংসাত সাৱধানতা, সত্যশুদ্ধ বাক্-কাৰ্য-মন আচৰণ, আৰু গৃহস্থক বোজা নপৰাকৈ ভিক্ষা গ্ৰহণৰ নীতি বিস্তাৰে কোৱা হৈছে। কুটীৰক→বহূদক→হংস→পৰমহংস ভিক্ষুক-অৱস্থাৰ ক্ৰমে ক্ৰমে বৃদ্ধি পোৱা অন্তৰ্মুখতা দেখুৱায়। তাৰ পাছত যম-নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম (গৰ্ভ/অগৰ্ভ; পূৰক-কুম্ভক-ৰেচক মাত্রাসহ), প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি আদি যোগাঙ্গ যতি-চৰ্যাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। শেষত মহাবাক্যধৰ্মী অদ্বৈত ঘোষণা—আত্মাই ব্ৰহ্ম/বাসুদেৱ/হৰি—বুলি প্ৰতিপাদন কৰি সন্ন্যাসক নৈতিক কঠোৰতা আৰু প্ৰত্যক্ষ জ্ঞানৰ দ্বাৰা মোক্ষসাধন বুলি কোৱা হৈছে; ষট্ প্ৰাণায়াম প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু চাতুৰ্মাস্য ব্ৰতও উল্লেখিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः यतिधर्मः पुष्कर उवाच यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘বানপ্ৰস্থাশ্ৰম’ নামৰ একশ ষাঠিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একশ একষাঠিতম অধ্যায়—‘যতিধৰ্ম’ আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—জ্ঞান, মোক্ষ আদি দেখুৱাই দিয়া যতি-ধৰ্ম মই ব্যাখ্যা কৰিম। আয়ুৰ চতুৰ্থাংশ লাভ কৰিলে সঙ্গ আৰু আসক্তি পৰিত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 2
यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि च परिव्रजेत् प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां
যিদিন ধীৰ পুৰুষে বৈৰাগ্য লাভ কৰে, সেইদিনেই তেওঁ পৰিব্ৰাজক হৈ ওলাই যাব; প্ৰাজাপত্য ইষ্টিৰ ব্যৱস্থা কৰি, সকলো দেৱতাৰ নামত দক্ষিণাসহ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি।
Verse 3
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् दृष्ट्वावश्यमिति ङ तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ भजेद्दिशमजिम्हग इति ङ सङ्गान् परित्यजेदिति ङ विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्
অগ্নিসকলক আত্মাত স্থাপন কৰি ব্ৰাহ্মণে গৃহ ত্যাগ কৰি প্ৰব্ৰজ্যা গ্ৰহণ কৰিব। অনিত্যতা আৰু মৃত্যুৰ অনিবার্যতা উপলব্ধি কৰি তেওঁ বনত বাস কৰি তীব্ৰ তপস্যা কৰিব; কুটিলতা ত্যাগ কৰি সোজা দিশা আশ্ৰয় কৰিব; সকলো সঙ্গ আৰু আসক্তি পৰিত্যাগ কৰিব; আৰু সেইদিনৰ পৰাই বৈৰাগ্য আৰু শুদ্ধি লাভ কৰিব। তেওঁ নিত্য একাই বিচৰণ কৰি, কেৱল এক গ্ৰাস অন্নে জীৱন ধাৰণ কৰিব—স্বত্ববোধ নথকা ভাবে লাভ হোৱা আহাৰকেই আশ্ৰয় কৰিব।
Verse 4
उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः कपालं वृक्षमूलञ्च कुचेलमसहायाता
সেই মুনি সংসাৰ-বিষয়ত উপেক্ষক, সঞ্চয় নকৰা আৰু সত্যজ্ঞানসম্পন্ন হওক; কপাল-পাত্ৰ ধৰি, গছৰ মূলত বাস কৰি, ছেঁড়া বস্ত্ৰ পিন্ধি, কাৰো আশ্ৰয় নলৈ বিচৰণ কৰক।
Verse 5
समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणं नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं
সকলো বিষয়ত সমতা—ইয়াই মুক্তৰ লক্ষণ; সি ন মৰণক অভিনন্দন কৰে, ন জীৱনক।
Verse 6
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्
সি কেৱল উচিত সময়ৰ অপেক্ষা কৰিব, যেন ভৃত্য নিৰ্দেশৰ অপেক্ষা কৰে; দৃষ্টিৰে পৰীক্ষা কৰি শুদ্ধ স্থানত পা থ’ব আৰু বস্ত্ৰে ছাঁকা পানী পান কৰিব।
Verse 7
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः
যতিয়ে সত্যে পৱিত্ৰ কৰা বাক্য ক’ব আৰু মনঃশুদ্ধ আচৰণ কৰিব; বৈষ্ণৱ যতিৰ বাবে লাউ, কাঠ, পাতা আৰু মাটিৰ পাত্ৰই উপযুক্ত।
Verse 8
विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्
যতিয়ে নিত্য ভিক্ষালৈ তেতিয়াহে যাব, যেতিয়া ঘৰত ধোঁৱা নাথাকে (ৰান্ধনি শেষ), মুষল থৈ দিয়া থাকে, অঙ্গাৰ ঠাণ্ডা হয়, লোকসকলে খাই লয় আৰু পাত্ৰৰ শব্দ থমি যায়।
Verse 9
मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं
ভৈক্ষ (ভিক্ষা) পাঁচবিধ স্মৃত—মধূকৰ-সদৃশ, অসঙ্ক্লিষ্ট (অসঞ্চিত), প্ৰাক্প্ৰণীত, অযাচিত, আৰু তৎকালিক-উপপন্ন (সময়োচিতভাৱে যথাযথ প্ৰাপ্ত)।
Verse 10
पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां
হাতেই যদি পাত্ৰ হয়, তথাপি যোগ্য পাত্ৰৰ প্ৰতি যথোচিত আচৰণ কৰিব। মানুহৰ গতি নিজ কৰ্মদোষৰ পৰা উদ্ভৱ—এই কথা বিবেচনা কৰিব।
Verse 11
शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं
শুদ্ধ ভাবৰে ধৰ্ম আচৰণ কৰিব; য’তে ত’তে থাকিলেও আশ্ৰমধৰ্মত ৰত থাকিব। সকলো ভূতত সমদৃষ্টি ৰাখিব; কেৱল বাহ্য লিঙ্গ ধৰ্মৰ কাৰণ নহয়।
Verse 12
फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति
কটকবৃক্ষৰ ফল যদিও পানী পৰিষ্কাৰ কৰে, তথাপি কেৱল তাৰ নাম ল’লেই পানী স্বচ্ছ নহয়।
Verse 13
वृक्षमूलानि ख , घ , छ , झ च वृक्षमूलादि इति ट एतच्छुद्धस्येति ङ जीवितमिति ख , घ , ङ , छ , ज च अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः
‘বৃক্ষমূলানি’—খ, ঘ, ছ, ঝ পাঠ; ‘বৃক্ষমূলাদি’—ট পাঠ; ‘এতচ্ছুদ্ধস্য’—ঙ পাঠ; আৰু ‘জীৱিতমিতি’—খ, ঘ, ঙ, ছ, জ পাঠ। অজ্ঞতাৰে সংসাৰত জড়োৱা দ্বিজ—অজিহ্ম হলেও, বা পণ্ডক, খোঁড়া, অন্ধ, বা বধিৰ হলেও—সদ্ভিৰ (সত্সঙ্গ/শুদ্ধি-নিৰ্দেশে) মুক্ত হয়।
Verse 14
अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्
দিনে বা ৰাতিতে যতি অজানিতে যি জীৱক হিংসা কৰে, সেই দোষশুদ্ধিৰ বাবে স্নান কৰি ছয় প্ৰাণায়াম আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 15
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः
এই দেহ অস্থিৰ স্তম্ভ, স্নায়ুৰে বাঁধা, মাংস আৰু ৰক্তে লেপিত, চর্মে আৱৃত, দুৰ্গন্ধময় আৰু মূত্র-পুৰীষে পূৰ্ণ।
Verse 16
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्
জৰা আৰু শোকে আৱিষ্ট, ৰোগৰ আশ্ৰয়, পীড়িত, ৰজস্বলা-দোষযুক্ত, অনিত্য আৰু জীৱসমূহৰ আবাস এই দেহ ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 17
धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं
ধৃতি, ক্ষমা, দম (সংযম), অস্তেয়, শৌচ, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, হ্ৰী, বিদ্যা, সত্য আৰু অক্রোধ—এই দহটাই ধৰ্মৰ লক্ষণ।
Verse 18
चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः
ভিক্ষুজীৱন চাৰি প্ৰকাৰ—কুটীৰক, বহূদক, হংস আৰু পৰমহংস; ইয়াত ক্ৰমে যি পাছত, সেয়াই উত্তম বুলি গণ্য।
Verse 19
एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी मुच्यते बन्धनात् अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
একদণ্ডী হওক বা ত্ৰিদণ্ডী—যোগী অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ পালন কৰি বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 20
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः
পাঁচ যম, তাৰ পিছত নিয়ম—শৌচ, সন্তোষ, তপ, স্বাধ্যায় আৰু ঈশ্বৰপূজা; লগতে পদ্মক আদি আসন—এইবোৰ যতি (সন্ন্যাসী)ৰ পালনীয়।
Verse 21
प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः
প্ৰাণায়াম দুবিধ—গৰ্ভ (বীজসহিত) আৰু অগৰ্ভ (বীজহীন)। জপ-ধ্যানযুক্তটো ‘গৰ্ভ’; তাৰ বিপৰীতটো ‘অগৰ্ভ’।
Verse 22
प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः
প্ৰত্যেক (প্ৰাণায়াম) ত্ৰিবিধ—পূৰক, কুম্ভক আৰু ৰেচক। বায়ু পূৰণ কৰাৰ বাবে ‘পূৰক’; বায়ু নিশ্চল হোৱাৰ বাবে ‘কুম্ভক’।
Verse 23
समाचरेदिति ख , छ च दयास्तेयमिति ङ त्रिदण्डी चेति ङ पद्मकाद्यासनं महत् इति ट रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः
খ/ছ পাঠত ‘সমাচৰেৎ’—অর্থাৎ এইবোৰ অনুশীলন কৰিব লাগে; ঙ পাঠত ‘দয়া’ আৰু ‘অস্তেয়’ লগতে ‘ত্ৰিদণ্ডী’ৰ উল্লেখ আছে; ট পাঠত ‘পদ্মকাদি মহান আসন’ কোৱা হৈছে। ‘ৰেচন’ (নিষ্কাসন)ৰ পৰা ‘ৰেচক’ শব্দ ব্যাখ্যাত। মাত্রাভেদে ই ত্ৰিবিধ—দ্বাদশ-মাত্রা, চতুৰ্বিংশ-মাত্রা আৰু অন্য ষট্ত্ৰিংশ-মাত্রা।
Verse 24
तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं
তাল, লঘ্বক্ষৰ আৰু মাত্রা—প্ৰণৱ (ওঁ)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি—ধীৰে ধীৰে অনুশীলন কৰিব লাগে। জপকাৰীৰ বাবে প্ৰত্যাহাৰ ইন্দ্ৰিয়-সংযম, আৰু ধ্যান ঈশ্বৰ-চিন্তন।
Verse 25
मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं
মনোৰ ধৃতি ধাৰণা বুলি কোৱা হয়; সমাধি হৈছে ব্ৰহ্মত স্থিতি। এই আত্মাই পৰম ব্ৰহ্ম—সত্য, জ্ঞান আৰু অনন্ত।
Verse 26
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्यअहमस्मि तत् परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ
ব্ৰহ্ম হৈছে বিজ্ঞান (চৈতন্য) আৰু আনন্দ। ‘তত্ত্বমসি’—তুমিই সেয়া; ‘অহমস্মি তৎ’—মই সেয়া। সেয়াই পৰম ব্ৰহ্ম, জ্যোতিস্বৰূপ আত্মা, বাসুদেৱ; (এই উপলব্ধিত) মুক্তি। ওঁ।
Verse 27
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरोयकं
ব্ৰহ্ম দেহ, ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি, প্ৰাণ আৰু অহংকাৰবর্জিত; জাগ্ৰত, স্বপ্ন, সুষুপ্তি আদি সীমাৰ পৰা মুক্ত—সেয়াই তুৰীয় (চতুৰ্থ অৱস্থা)।
Verse 28
नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः
মই ব্ৰহ্ম—নিত্য শুদ্ধ, বুদ্ধিযুক্ত (চৈতন্যস্বরূপ), সত্য, আনন্দময় আৰু অদ্বয়; পৰম জ্যোতি, অক্ষৰ, সৰ্বব্যাপী হৰি।
Verse 29
सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी
তেওঁয়েই আদিত্য-পুৰুষ; তেওঁয়েই মই—অখণ্ড, ওঁ। (তেওঁ/মই) সকলো নতুন আৰম্ভণি ত্যাগ কৰা, দুখ-সুখত সমভাবী আৰু ক্ষমাশীল।
Verse 30
भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्
ভাবশুদ্ধিযুক্ত মানুহে ব্রহ্মাণ্ড ভেদ কৰি (অতিক্ৰম কৰি) ব্রহ্মস্বৰূপ হয়। আষাঢ় পূৰ্ণিমাত চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত আৰম্ভ কৰা উচিত।
Verse 31
ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत् प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा
তাৰপিছত নবমীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নিৰ্দিষ্ট আচাৰ-অনুশাসন পালন কৰিব; ঋতুসন্ধিতো তেনেদৰে কৰিব। ই যতিসকলৰ প্ৰায়শ্চিত্ত, আৰু ধ্যান—বায়ু আৰু যমৰ (ধ্যান)সহ।
Frequently Asked Questions
Equanimity toward all, non-accumulation, solitary wandering, truth-purified speech and mind, careful non-harming, and indifference to life and death—paired with yogic discipline culminating in Brahman-realization.
It prescribes alms only after the household has finished cooking and eating (no smoke, pestle set down, embers cold), and defines five ethical modes of alms (madhūkara, asaṅklipta, prākpraṇīta, ayācita, tātkālika/upapanna) to prevent coercion, hoarding, and social disruption.
Yama-niyama and āsana support prāṇāyāma (garbha/agarbha; pūraka-kumbhaka-recaka with mātrā timing), leading to pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna (Īśvara-cintana), and samādhi as abiding in Brahman.
It presents non-dual identification statements—Self as Brahman (truth, knowledge, infinite; consciousness-bliss), Brahman as Turīya beyond waking/dream/deep sleep, and the realized Self as Vāsudeva/Hari—framing moksha as direct knowledge.