Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
এই অধ্যায়ত গৃহস্থাচাৰৰ পিছত ব্ৰহ্মচৰ্য-আশ্ৰমধৰ্ম বৰ্ণিত হৈছে; ধৰ্মক জীৱনচক্ৰৰ শিক্ষাক্ৰম হিচাপে দেখুৱাই সমাজৰ ধাৰাবাহিকতা আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতি ৰক্ষাৰ কথা কোৱা হৈছে। আৰম্ভণিতে ঋতুৰাত্ৰিৰ নিয়ম আৰু গৰ্ভাধান/গৰ্ভসংস্কাৰ-সম্পৰ্কীয় বিধি আছে। তাৰ পিছত জন্মসংস্কাৰ—সীমন্ত, জাতকৰ্ম, নামকৰ্ম—আৰু বৰ্ণানুসাৰে নামকৰণৰ ৰীতি উল্লেখ কৰা হৈছে। পৰৱৰ্তীভাৱে চূড়াকৰ্ম আদি, বৰ্ণ আৰু বয়সসীমা অনুসাৰে উপনয়নৰ সময় নিৰ্ধাৰণ; ছাত্ৰৰ মেখলা, অজিন, দণ্ড, বস্ত্ৰ আৰু উপবীতৰ বিধান দিয়া হৈছে। আচার্যৰ কৰ্তব্য—শৌচ, সদাচাৰ, অগ্নিকাৰ্য আৰু সন্ধ্যা-উপাসনাৰ শিক্ষা—বৰ্ণিত। আহাৰৰ দিশ-প্ৰতীক, নিত্য আহুতি সদৃশ অনুশাসন, আৰু ভোগবিলাস, হিংসা, পৰনিন্দা, অশ্লীল বাক্যৰ নিষেধ আছে। শেষত বেদস্বীকাৰ, দক্ষিণা আৰু সমাৱর্তন-স্নানৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মচৰ্যক শাস্ত্ৰাধ্যয়ন আৰু নৈতিক সংযম একেলগে ধৰা জ্ঞানব্ৰত ৰূপে সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहस्थवृत्तयो नाम व्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः पुष्कर उवाच धर्ममाश्रमिणां वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु षोडशर्तुनिशा स्त्रीणामाद्यस्तिस्रस्तु गर्हिताः
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘গৃহস্থবৃত্তয়ঃ’ নামৰ একশ বাহান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া একশ তিপ্পান্নতম অধ্যায়—‘ব্ৰহ্মচৰ্যাশ্ৰমধৰ্ম’ আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—আশ্ৰমস্থিতসকলৰ ধৰ্ম মই ক’ম; শুনা, যি ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে। স্ত্ৰীসকলৰ বাবে ষোল ‘ঋতু-ৰাত্ৰি’ (উৰ্বৰ ৰাত্ৰি) আছে; কিন্তু প্ৰথম তিনিখন নিন্দিত।
Verse 2
व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी कर्माधानिकमिष्यते गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने सवनं स्पन्दनात् पुरा
পুত্ৰকামী পুৰুষে (ঋতুকালৰ) যুগ্ম ৰাত্ৰিত (স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ) যাব; তাৰ বাবে গৰ্ভাধান-সম্পৰ্কীয় ‘আধানিক কৰ্ম’ বিধেয়। গৰ্ভৰ স্পষ্টতা জানিবলৈ, ভ্ৰূণস্পন্দন (স্পন্দন) অনুভৱ হোৱাৰ আগতেই ‘সৱন’ (নিয়ত আচাৰ/অনুষ্ঠান) কৰা উচিত।
Verse 3
षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तं पुत्रीयं नामभं शुभं अच्छिन्ननाड्यां कर्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः
ষষ্ঠ বা অষ্টম মাহত সীমন্ত-সংস্কাৰ কৰা উচিত। তাৰ পিছত সন্তানপ্ৰদ শুভ নাম দিয়া উচিত। নাভিনাড়ী অচ্ছিন্ন থাকোঁতেই বিদ্বানসকলে জাতকৰ্ম সম্পন্ন কৰিব।
Verse 4
अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते शर्मान्तं ब्राह्मस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु
অশৌচৰ কাল অতিক্ৰান্ত হ’লে নামকর্ম (নামকৰণ) বিধেয়। ব্ৰাহ্মণৰ বাবে ‘-শর্মন’ অন্তযুক্ত নাম, আৰু ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে ‘-বর্মন’ অন্তযুক্ত নাম নিৰ্দিষ্ট।
Verse 5
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः शर्मान्तं ब्रह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च
বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ বাবে ‘-গুপ্ত’ বা ‘-দাস’ যুক্ত নাম প্ৰশস্ত। ব্ৰাহ্মণৰ বাবে ‘-শর্মন’ অন্ত আৰু ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে ‘-বর্মন’ অন্তযুক্ত নাম কোৱা হৈছে।
Verse 6
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः बालं निवेदयेद्भर्त्रे तव पुत्रो ऽयमित्युत
বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ বাবে ‘-গুপ্ত’ বা ‘-দাস’ ধৰণৰ নাম প্ৰশস্ত। তাৰ পিছত শিশুটিক স্বামীৰ আগত নিবেদন কৰি ক’ব—“এইটো আপোনাৰ পুত্ৰ।”
Verse 7
यथाकुलन्तु चूडाकृद् ब्राह्मणस्योपनायनं गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे गर्भादेकादशे नृपे
কুলাচাৰ অনুসাৰে চূড়াকর্ম (মুণ্ডন) কৰা উচিত। হে নৃপ! ব্ৰাহ্মণৰ উপনয়ন গৰ্ভগণনাৰ অষ্টম বছৰত—অথবা জন্মগণনাৰ অষ্টম বছৰত—কিংবা গৰ্ভৰ পৰা একাদশ বছৰত কৰা উচিত।
Verse 8
गर्भात्तु द्वादशे वैश्ये षोडशाब्दादितो न हि मुञ्जानां वल्कलानान्तु क्रमान्मौज्ज्याः प्रकीर्तिताः
বৈশ্যৰ উপনয়ন গৰ্ভগণনা অনুসাৰে দ্বাদশ বছৰত কৰা উচিত; ষোড়শ বছৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি (তাৰ ওপৰে) কৰা উচিত নহয়। ক্ৰমে মৌঞ্জী (পবিত্ৰ মেখলা) মুঞ্জ-ঘাঁহ আৰু বল্কল-তন্তুৰে নিৰ্মিত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 9
मार्गवैयाध्रवास्तानि चर्माणि व्रतचारिणां पर्णपिप्पलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः
ব্ৰতাচাৰীসকলৰ বাবে মৃগ (হৰিণ) আৰু ব্যাঘ্ৰ (বাঘ)ৰ চর্ম নিৰ্দিষ্ট। আৰু ক্ৰমে দণ্ড পৰ্ণ (পলাশ), পিপ্পল (অশ্বত্থ) আৰু বিল্ব গছৰ কাঠৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 10
केशदेशललाटास्यतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु अवक्राः सत्वचः सर्वे नाविप्लुष्टास्तु दण्डकाः
সেই দণ্ডসমূহ ক্ৰমে কেশ-প্ৰদেশ, ললাট আৰু মুখৰ পৰিমাপৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। সকলো দণ্ড সোজা, দৃঢ় ছালযুক্ত হ’ব লাগে; দণ্ডক ফোঁহা উঠা বা দগ্ধ হোৱা উচিত নহয়।
Verse 11
वासोपवीते कार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमं आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितं
বস্ত্ৰ আৰু উপবীতৰ ক্ষেত্ৰত ক্ৰমে কাৰ্পাস (কপাহ), ক্ষৌম (লিনেন/শণ) আৰু ঊৰ্ণ (উল) ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। আৰু বাক্যৰ আৰম্ভণি, মাজ আৰু শেষত ‘ভৱৎ’ শব্দে আদৰসূচক সম্বোধন সূচায়।
Verse 12
प्रथमं तत्र भ्हिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् स्त्रीणाममन्त्रतस्तानि विवाहस्तु समन्त्रकः
প্ৰথমে সেই ঠাইতে ভিক্ষা বিচাৰিব লাগে য’ত ভিক্ষা নিশ্চিতভাৱে পোৱা যায়। স্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত এই সংস্কাৰসমূহ বৈদিক মন্ত্র নোহোৱাকৈ কৰিব লাগে; কিন্তু বিবাহ মন্ত্রসহিত কৰণীয়।
Verse 13
उपनीय गुरुः शिष्यं सिक्षयेच्छौचमादितः आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च
উপনয়ন সম্পন্ন কৰি গুৰুৱে শিষ্যক প্ৰথমে শৌচ-নিয়ম, সদাচাৰ, অগ্নিকাৰ্যৰ কৰ্তব্য আৰু সন্ধ্যা-উপাসনা শিকাব লাগে।
Verse 14
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः श्रियं प्रत्यङ्मुखी भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः
পূবমুখে ভোজন কৰিলে আয়ুষ্য, দক্ষিণমুখে যশ, পশ্চিমমুখে শ্ৰী-সমৃদ্ধি, আৰু উত্তৰমুখে ভোজন কৰিলে ঋত—ধৰ্মানুগত সত্য-শৃঙ্খলা—লাভ হয়।
Verse 15
सायं प्रातश् च जुहुयान् नामेध्यं व्यस्तहस्तकं मधु मांस जनैः सार्धं गीतं नृत्यञ्च वै त्यजेत्
সন্ধিয়া আৰু প্ৰাতে হোম কৰিব; লগতে অপবিত্ৰতা, বিশৃঙ্খল হাতে কৰা অনুচিত কৰ্ম, মধু আৰু মাংস, ভোগৰ উদ্দেশ্যে লোকসঙ্গ, আৰু গীত-নৃত্য ত্যাগ কৰিব।
Verse 16
नृत्यञ्च वर्जयेदिति ख , ग , घ , ङ , छ , ञ , ट च सायं प्रातश्चेत्यादिः, नृत्यञ्च वै त्यजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति हिंसाम्परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः दण्डादि धारयेन्नष्टमप्सु क्षिप्त्वान्यधारणं
‘নৃত্য বর্জন কৰিব’—এই পাঠ কিছুমান পাণ্ডুলিপিত আছে; ‘…আৰু নৃত্য ত্যাগ কৰিব’ এই শেষাংশ জ-প্ৰতিত নাই। বিশেষকৈ হিংসা, পৰনিন্দা আৰু অশ্লীলতা পৰিহাৰ কৰিব। দণ্ড আদি ধাৰণ কৰিব পাৰে; হেৰালে তাক পানীত নিক্ষেপ কৰি আনটো ধাৰণ কৰিব।
Verse 17
वेदस्वीकरणं कृत्वा स्रायाद्वै दत्तदक्षिणः
বেদ-স্বীকাৰ (ঔপচাৰিক গ্ৰহণ) কৰি আৰু নিৰ্ধাৰিত দক্ষিণা দি, তাৰ পাছত সমাপন-কৰ্মৰূপে স্নান কৰিব।
Frequently Asked Questions
It specifies saṃskāra sequencing and technical constraints—timing for sīmanta and upanayana, varṇa-linked naming suffixes, and standardized materials and quality-controls for the student’s girdle, skins, and staff.
By treating disciplined study, purity, sandhyā worship, and restraint as a single vow-structure: regulated conduct stabilizes the senses, supports Vedic learning, and aligns daily life with ṛta/dharma, thereby serving both social duty and liberation.